https://virgool.ir/feed/@ava.mollajafarfa2026-11-12 19:56:11https://files.virgool.ir/upload/users/4202327/avatar/MfL0wK.jpghttps://virgool.ir/@ava.mollajafarhttps://virgool.ir/@ava.mollajafar/از-گل-ولای-تا-صحنه-جهان-زنانه-در-تئاتر-فورنس-xthr9aaljw2t«من پاک از دنیا خواهم رفت. دارم به مدرسه می‌روم و چیزهایی یاد می‌گیرم. تو احمقی، اما من نه. وقتی درسم تمام شود از اینجا می‌روم. شنیدی؟ تو می‌توانی همان‌جا در گل‌ولای بمانی» (Mud, 1983).تاریخ همواره زنان تأثیرگذاری به خود دیده که اغلب در روایت‌های رسمی و تاریخ‌نگاری‌های سنتی، به حاشیه رانده شده‌اند. زنانی که با خلاقیت، جسارت و نگاه تازه‌شان مسیر تاریخ را تغییر داده‌ و خود را از گل و لای سنت جامعه بیرون کشیده‌اند. یکی از این زنان، ماریا ایرنه فورنس است؛ نمایشنامه‌نویس کوبایی‌-آمریکایی، هنرمندی که نامش با درام فمینیستی و تئاتر تجربی آمریکا گره خورده است.فورنس در هاوانا به دنیا آمد و در نوجوانی همراه خانواده‌اش به نیویورک مهاجرت کرد. تحصیلات دانشگاهی را رها کرد اما مسیر هنری‌اش را با نقاشی آغاز کرد و بعدها با تأثیرپذیری از بکت و تجربه‌های زیسته‌اش به نمایشنامه‌نویسی روی آورد. او در بیش از چهار دهه فعالیت، بیش از پنجاه نمایشنامه نوشت و کارگردانی کرد؛ از نخستین اثرش Tango Palace (۱۹۶۳) تا واپسین نمایشنامه‌اش Letters from Cuba (۲۰۰۰). در این میان ۹ جایزه اُبی دریافت کرد و برای اثر What of the Night نامزد جایزۀ پولیتزر شد. او با آثاری چون Fefu and Her Friends ، Mud و The Conduct of Life به‌عنوان چهره‌ای محوری در تئاتر آمریکا شناخته شد‌.María Irene Fornés (۱۹۳۰-۲۰۱۸) فورنس در طول فعالیتش بیش از چهل نمایشنامه نوشت. برخی از مهم‌ترینشان عبارت‌اند از:Tango Palace (1963)The Successful Life of 3 (1965)Promenade (1965)Fefu and Her Friends (1977)Mud (1983)Sarita (1984)The Conduct of Life (1985)Abingdon Square (1987)What of the Night? (1990) پیوند میان آثار فورنس و تاریخ اجتماعی آمریکا غیرقابل چشم‌پوشی است. همان‌گونه که هوارد زین در داستان مردم آمریکا روایت قدرت را به چالش کشیده و صدای مردم عادی را برجسته می‌کند، فورنس نیز زن‌ها، مهاجران و طبقات فرودست را در مرکز روایت قرار می‌دهد و آنچه روی صحنه زنده می‌کند، صدای کسانی است که همواره مهجور مانده.مهاجرت فورنس در ۱۹۴۵ او را درست در دل پارانویای جنگ سرد و دوران مک‌کارتیسم قرار داد. زین این دوره را «عصر توطئه و مطیع‌سازی» می‌خواند که در آن دشمن حتی درون مرزها هم تصور می‌شد. این فضای خفقان‌آور، نخستین محیطی بود که فورنس به‌عنوان یک هنرمند جوان تجربه کرد. زین در قسمتی از کتابش به اعتراضات ضد تفکیک نژادی و مبارزات مدنی می‌پردازد. هرچند فورنس مستقیماً به مسئله سیاه‌پوستان نپرداخت، اما جنبش حقوق مدنی فضای اعتراضی تازه‌ای فراهم کرد که بر تمامی هنرمندان پیشرو اثر گذاشت. در همین بستر، او در نمایش The Red Burning Light! را نوشت؛ اثری سورئال و ضدجنگ که پاسخی هنری به فاجعه ویتنام بود. با اوج‌گیری جنبش زنان، فورنس نیز با Fefu and Her Friends جهانی تازه برای زنان ساخت. اثری که به دور از تصویر کردن تیپ‌های کلیشه‌ای، هر زن را با صدایی مستقل و جهانی درونی بر صحنه نشاند. زین نیز در همین دوره از «رهایی زنان» به‌عنوان نیرویی پرقدرت برای تغییر اجتماعی یاد می‌کند. در کنار این‌ها، شکاف اقتصادی عمیق در جامعه آمریکا آن‌گونه که زین آن را ساختاری طراحی‌شده برای تمرکز ثروت در دست عده‌ای معدود توصیف می‌کند در آثار فورنس نیز بازتاب دارد. شخصیت‌های Mud، درگیر فقر و بقا، دقیقاً نمونه‌ای از همین طبقات فرودست هستند. مسئله مهاجرت و حس «غریبگی» هم در آثار او تکرار می‌شود. زین تاریخ آمریکا را تاریخی از مهاجرت‌های پی‌درپی می‌داند. فورنس به‌عنوان یک مهاجر این تجربه را زیسته بود و همین در نمایشنامه‌هایی چون The Danube و Mud نمود پیدا کرد. دوره‌ای که فورنس در آن کار می‌کرد، دورانی بود سرشار از شورش، اعتراض و افشای فساد سیاسی؛ از جنبش‌های مدنی و زنان تا جنگ ویتنام و واترگیت. آثار او در قلب این طوفان تاریخی شکل گرفتند و در برابر روایت رسمی قدرت، به روایت‌های غیررسمی  که به دور از گفتمان معاصر آن جامعه بودند؛ لباس زندگی پوشاند.یکی از نخستین ویژگی‌هایی که در مواجهه با آثار فورنس آشکار می‌شود، زبان نمایشی مینی‌مالیستی اوست. دیالوگ‌ها در نمایشنامه‌هایش غالباً کوتاه، مقطع و آکنده از سکوت‌اند. اما این سکوت‌ها حامل بار معنایی‌اند و همان‌قدر که سخن می‌گویند، ناپیدا و نادیده را به سطح می‌آورند. سکوت در آثار فورنس نوعی «عمل نمایشی» است که نه تنها خلأ را نمایش می‌دهد، بلکه زمینه را برای افشای تنش‌های درونی و روابط قدرت میان شخصیت‌ها مهیا می‌سازد.در کنار این ویژگی زبانی، ساختار روایی غیرخطی و اپیزودیک یکی از بارزترین جنبه‌های سبک فورنس است. او از روایت‌های خطی ارسطویی فاصله می‌گیرد و به جای آن، قطعات و صحنه‌های جداگانه‌ای را کنار هم می‌نشاند که در نهایت، از رهگذر تداعی‌ها و تنش‌ها به کلیتی تازه بدل می‌شوند. برای نمونه، در نمایشنامه Fefu and Her Friends، تماشاگران برای مشاهده صحنه‌ها به اتاق‌های مختلف جابه‌جا می‌شوند و هر بار بخش تازه‌ای از واقعیت شخصیت‌ها را کشف می‌کنند. چنین شیوه‌ای همزمان تجربه‌ای تازه برای تماشاگر می‌سازد و نیز قواعد نمایشی تثبیت‌شده را در هم می‌شکند. این ساختار اپیزودیک و تغییر مکان صحنه را «چالشی رادیکال برای درک سنتی از درام آمریکایی» می‌توان دانست.فورنس یک هنرمند آوانگارد از منظر زیبایی‌شناسی است. او از ساختارهای سنتی تئاتر فاصله گرفت و با ترکیب عناصر سوررئالیسم، نمادگرایی و رئالیسم جادویی، فضایی خلق می‌کند که در آن مرز میان واقعیت و خیال پیوسته در حال تغییر است. فورنس با دستکاری فرم صحنه، تماشاگر را وادار می‌کند که با تئاتر مواجهه و نسبتی فعالانه بسازد؛ تجربه‌ای که نه تنها روایت داستان، بلکه خودِ فرایند ادراک تئاتری را زیر سؤال می‌برد.فورنس در آثار خود از عناصر فراطبیعی برای بازنمایی جهان درونی و حالات روانی شخصیت‌ها، به ویژه زنان، بهره می‌برد. این عناصر به جای ایجاد ترس، مرز بین واقعیت و خیال را محو می‌کنند تا مخاطب بتواند به عمق روان شخصیت‌هایی سفر کند که درگیر فقر، خشونت و سرکوب هستند. برای مثال، در نمایشنامه Fefu and Her Friends، فلج شدن یکی از شخصیت‌ها در اثر اصابت یک گلولۀ نامرئی، نمادی از آسیب‌های روحی ناشی از خشونت پنهان است و حضور روح در پایان نمایش، نماد رهایی از محدودیت‌های جسمانی است. به‌علاوه، در نمایشنامه The Danube، فروپاشی زبان و گفت‌وگو از طریق صدای ضبط‌شده، تصویری سورئال و فراطبیعی از ناتوانی در برقراری ارتباط در دنیای مدرن است. استفادهٔ او از این عناصر، به آثارش کیفیتی رویایی می‌بخشد و تئاتر را به ابزاری برای به تصویر کشیدن حقیقت درونی و پنهان شخصیت‌ها تبدیل می‌کند.فورنس در گفت‌وگویی با بانی مارانکا می‌گوید رئالیسم برای او در «نفس کشیدن شخصیت‌ها»ست. در Fefu and Her Friends، شخصیت‌ها تیپ‌های کلیشه‌ای نیستند. ففو با جسارتش مرکز نمایش است و جولیا، با نگاه شهودی، صدایی دیگر از ضمیر جمعی زنان را بازمی‌تاباند. این تقابل، هویتی چندلایه برای زنان می‌سازد.با این حال، برای درک کامل سبک فورنس نمی‌توان از تأثیرپذیری او از ساموئل بکت غافل شد. خود فورنس بارها تأکید کرده که وقتی نمایشنامه‌های بکت، به‌ویژه در انتظار گودو و آخرِ ‌بازی را خوانده، نگاهش به تئاتر دستخوش تغییر و دگرگونی شد. این تأثیر در چند وجه اصلی آثارش به‌خوبی دیده می‌شود: درست مثل بکت، فورنس از صحنه‌های ساده و فضاهای محدود استفاده می‌کند که در آن‌ها «گفتگوهای روزمره» با تنش‌های فلسفی و وجودی درهم می‌آمیزند. نمایش‌هایی مثل The Successful Life of 3 و Mud نمونه‌های بارز این ویژگی‌اند. در آثار بکت، موقعیت یا وضعیت انسانی مهم‌تر از پیرنگ است؛ فورنس هم همین نگاه را به کار گرفت. او به جای روایت‌های پرپیچ‌وخم، موقعیت‌هایی خلق می‌کرد که شخصیت‌ها در آن گیر می‌افتادند و لایه‌های وجودی‌شان آشکار می‌شد. همچون بکت، فورنس پوچی و بیهودگی زندگی اجتماعی و روابط انسانی را با زبانی آمیخته به طنز تلخ نشان می‌داد. بکت شخصیت‌هایی از طبقۀ فرودست، بی‌قدرت یا محدودشده خلق می‌کرد؛ فورنس هم شخصیت‌هایی از زنان، مهاجران و محرومان آفرید و آن‌ها را به مرکز صحنه آورد.یکی از بنیادی‌ترین مضامین در آثار فورنس، بدن زنان و جایگاه آن در عرصه سیاست و قدرت است. شخصیت‌های زن او غالباً در کشاکش میان میل، سلطه مردسالارانه و محدودیت‌های اجتماعی قرار دارند. بدن در آثار فورنس، تبدیل به بستری کنش‌مند می‌شود. بدن با حفظ کارکرد شخصی خود، تبدیل به یک میدان مبارزه سیاسی می‌شود. نمایشنامه Sarita نمونه‌ای روشن از این مضمون است: دختری جوان که میان عشق، میل و قیدهای اجتماعی گرفتار شده و تصمیمات او بدنش را به صحنه‌ای از مقاومت و سرکوب بدل می‌سازد.فورنس در کوبا به دنیا آمد. او در سنین نوجوانی به همراه مادر و برادرانش از هاوانا، کوبا به نیویورک مهاجرت کرد. این مهاجرت به دلیل فوت ناگهانی پدرش، کارلوس لوئیز فورنس، صورت گرفت. پدر فورنس یک روزنامه‌نگار و کارآفرین بود و با مرگ او، خانواده با مشکلات مالی جدی روبه‌رو شدند. مادر فورنس برای تأمین معاش خانواده و جست‌وجوی فرصت‌های بهتر، تصمیم به مهاجرت به آمریکا گرفت. فورنس پس از مهاجرت به نیویورک، بلافاصله وارد دنیای کار شد تا به تأمین درآمد خانواده کمک کند. او در مشاغل مختلفی از جمله کار در یک کارخانه و کار به عنوان مترجم مشغول شد. این تجربیات اولیه در محیطی بیگانه، تأثیر عمیقی بر جهان‌بینی او گذاشت و بعدها در آثارش منعکس شد. او با وجود اینکه در دانشگاه تحصیل نکرد، به صورت خودآموز و از طریق مطالعه و کار در محیط‌های هنری، به رشد هنری خود ادامه داد. شخصیت‌های او اغلب زنانی از طبقات پایین، مهاجران و به‌حاشیه‌رانده‌شده‌هایی هستند که در ساختارهای ناعادلانه اقتصادی و اجتماعی گرفتار شده‌اند. آن گارسیا رومرو در کتاب The Fornes Frame می‌نویسد:«فورنس با نمایش زندگی کسانی که معمولاً در روایت‌های مسلط غایب‌اند، روایت‌های یکپارچه و غالب را در هم می‌شکند و تجربه‌های حاشیه را به مرکز صحنه می‌آورد». فورنس در نمایشنامه‌هایش به کاوشی ژرف در روان آدمی دست می‌زند. شخصیت‌های او غالباً درگیر بحران‌های هویتی، ترس‌ها و وسواس‌های پنهان‌اند. زبان مینی‌مالیستی و سکوت‌های نمایشی او دقیقاً در خدمت این لایه‌های روانشناختی قرار می‌گیرند. موروف در کتاب خود نشان می‌دهد که چگونه نمایشنامه‌هایی مانند Fefu and Her Friends با گفت‌وگوهای ساده و روزمره آغاز می‌شوند اما به تدریج به قلمروی تاریک روان زنان راه می‌برند؛ قلمرویی که پر از تنهایی، افسردگی و میل‌های سرکوب‌شده است. اگرچه فورنس هیچ‌گاه خود را به‌صراحت یک نمایشنامه‌نویس «فمینیست» معرفی نکرد، اما فرم و زبان او ماهیتی عمیقاً فمینیستی دارد. او به‌جای آنکه صرفاً مضامین فمینیستی را درون ساختار مردمحور درام بازتولید کند، با دستکاری همان ساختارها، فضایی آفرید که تجربه زنان بتواند بدون واسطه بازنمایی شود. این ویژگی را «فمینیسم تجربی» نامیده‌اند؛ فمینیسمی که از سطح محتوا فراتر رفته و در سطح ساختار و فرم عمل می‌کند. میراث نمایشی ماریا ایرنه فورنس بسیار گسترده‌تر از مجموعه آثار پرشمار اوست و می‌توان او را بنیان‌گذار جریان تازه‌ای در درام آمریکایی دانست. همان‌گونه که پژوهشگر تئاتر، آن گارسیا رومرو، در کتاب چهارچوب فورنس توضیح می‌دهد، اهمیت واقعی فورنس در ترکیب دو نقش او نهفته است: هم به عنوان نمایشنامه‌نویسی پیشگام و هم به عنوان مرشدی تأثیرگذار که زمینه‌ساز ظهور نسل تازه‌ای از نمایشنامه‌نویسان لاتینکس شد. گارسیا رومرو با ارائه‌ی یک چارچوب نظری، آثار فورنس را از دریچه‌ی چهار مفهوم اصلی بررسی می‌کند: تکثر فرهنگی، حضور عناصر ماوراءطبیعی، هویت لاتینکس و آزمایشگری تئاتری. این چارچوب امکان می‌دهد ببینیم چگونه نمایشنامه‌هایی مانند Fefu and her friends و Sarita آگاهانه موجب شکسته شدن روایت‌های یک‌دست و مسلط می‌شوند و در عوض، واقعیت‌های پیچیده و درهم‌تنیده‌ی زندگی افراد حاشیه‌نشین را برجسته می‌کنند. این مسیر هنری در عمق خود همسو با رسالت تاریخی هوارد زین است؛ او که می‌کوشید روایت‌های «از بالا به پایین» را کنار بزند و تجربیات مردم عادی را در مرکز تاریخ قرار دهد. صحنه‌ی تئاتر فورنس نیز درست همین کار را می‌کند: جایی می‌شود برای به تصویر کشیدن «تاریخ مردمی» زین و شنیده شدن صدای زنان، مهاجران و کارگران در برابر ساختارهای سرکوبگر اقتصادی و اجتماعی. افزون بر این، فورنس با پرورش نسل‌های بعدی نمایشنامه‌نویسانی همچون چری موراگا، میگدالیا کروز و کوئیارا آلگریا هودس، تضمین کرد که این مبارزه با هژمونی فرهنگی و تاریخی ادامه پیدا کند، تکامل یابد و در نهایت چشم‌انداز تئاتر آمریکا را برای همیشه با دیدگاه‌های چندصدایی و فراملی غنا بخشد.پیشینۀ ماریا ایرنه فورنس به‌عنوان فردی که مسیر هنر را از نقاشی شروع کرد، نقشی اساسی در شکل‌گیری سبک منحصر‌به‌فرد او در تئاتر داشت. فورنس به جای آنکه تنها به ابزارهای دراماتیک سنتی متکی باشد، از زیبایی‌شناسی بصری برای خلق جهانی چندلایه و عمیق بهره گرفت. او مانند یک نقاش اکسپرسیونیست، از واقعیت بیرونی فاصله می‌گرفت تا «حقیقت درونی» شخصیت‌هایش را به تصویر بکشد. دیالوگ‌های موجز و صحنه‌های گسسته در نمایشنامه‌هایش، همچون ضربه‌های قلم‌موی سریع و آبستره‌ای هستند که بدون واسطه، اضطراب‌ها و آشفتگی‌های پنهان را آشکار می‌سازند.این تأثیر همچنین در شباهت آثار او به نقاشی‌های ادوارد هاپر دیده می‌شود. همان‌گونه که هاپر در تابلوهایی مانند Nighthawks، حس تنهایی عمیق و بیگانگی را در فضاهای روزمره به تصویر می‌کشد، فورنس نیز شخصیت‌های خود را در محیط‌های معمولی و اغلب محدود، مانند اتاق‌ها و آپارتمان‌ها، قرار می‌دهد تا گسست‌های روان‌شناختی زیرین را نمایان کند. این فضاها صحنه‌ای برای نمایش «تاریخ مردم» هستند؛ تاریخی که فورنس آن را با رنگ‌های تازه و با زبانی بصری بر صحنهٔ تئاتر روایت می‌کند و درک ما را از پیچیدگی‌های وجودی انسان‌ها عمیق‌تر می‌سازد.Nighthawks - Edward Hopper (1942)ماریا ایرنه فورنس، نقشی فراتر از یک نمایشنامه‌نویس داشت. او با متد آموزشی خود، شاگردانی را تربیت کرد که بعدها بدل به نام‌های بزرگی در تاریخ تئاتر آمریکا شدند و میراث او را تداوم بخشیدند. تئاتر فورنس به مثابهٔ یک کنش تاریخی، تلاشی برای بازآفرینی گذشته از نگاه حاشیه‌نشینان و ساختن آینده‌ای است که در آن هویت‌های مطرود دوباره خودنمایی کنند. او با شکستن قواعد، تئاتر را به بستری برای مقاومت و رهایی تبدیل کرد، جایی که صدای زنان، مهاجران و طبقات فرودست برای همیشه طنین‌انداز شد و راهی برای عصیان و بیرون آمدن از «گل‌ولای» سنت‌های دست‌وپاگیر جامعه گشود.منابع:Fornes, Maria Irene. Mud, Fefu and Her Friends.García-Romero, Anne. The Fornés Frame: Contemporary Latina Playwrights and the Legacy of Maria Irene ForneUniversity of Arizona Press, 2016.Moroff, Diana Lynn. Fornés: Theater in the Present Tense. University of Michigan Press, 1996.Performing Arts Journal, Vol. 2, No. 3 (Winter, 1978), pp. 106–111.www.fornesinstitute.comZinn, Howard. A People’s History of the United States, 2005.آوا ملاجعفرآوا ملاجعفرSat, 23 Aug 2025 12:14:54 +0330