نوشته های اردوان

قلم‌ها؛ از دیروز تا امروز

اردوان — Sat, 23 Oct 2021 19:15:31 +0330

1400.05.20 اردوان بیات؛دانش‌آموز دبستانی که بودیم خودنویس و روان‌نویس و حتا مداد نوکی چیزهای لوکس و خفنی به چشم‌مان می‌آمد. البته چیزهای گرانی نبودند ولی انگار برای بچه‌ها یک جور فخرفروشی به همراه داشت. درست مانند جامدادی‌های جعبه‌ای بعضی از همکلاسی‌ها و خیلی چیزهای دیگر! همه دوست داشتند چنین چیزهایی داشته‌باشند (البته من که حالم از آن جامدادی‌ها به‌هم‌می‌خورد!) اگر بخت یارت بود و خودنویس یا حتا خودکار خوش‌دستی از کسی گرفته‌بودی یا خودت خریده بودی همه می‌خواستند یک جوری آن را کش بروند! بله! البته هنوز نمی‌توانم به جای این کش‌رَوی‌های(!) آن سن‌وسال دزدی را به‌کار ببرم. نمی‌دانم شاید دزدی با کش‌رفتن متفاوت باشد. به هر روی!آن زمان‌ها همه «باید» مشق می‌نوشتند و چاره‌ای جز این هم نبود. هر چه بزرگ‌تر می‌شدیم «بایدهای نوشتن» کم و کمتر می‌شدند. از مشق و امتحان و... که آسوده شدیم دیگر کسی ناچار نبود روزی دو سه ساعت خودکار در دست بگیرد و بنویسد. نمی‌گویم علاقه به قلم‌های[1] لوکس کم یا ناپدید شد ولی دیگر آن زرق‌وبرقِ گذشته رخت بربسته بود. گاهی ناچار بودیم دو سه خط هزینه‌ها یا چه می‌دانم بدهکاری‌ها و بستانکاری‌ها را بنویسیم که حساب زندگی از دست‌وبال‌مان در نرود. چون همه ناخودآگاه می‌دانند نوشته، هرچند کمرنگ باشد، از حافظه‌ی آدمی نیرومندتر است.آلدوس هاکسلی در کتاب دنیای قشنگ نو به‌زیبایی فرآیند بیزاری از کتاب را نشان می‌دهد. در آنجا برای اینکه نوزادان پایین‌ترین طبقه‌ی جامعه را از کتاب بیزار کنند برایشان کتاب‌ها را باز می‌کردند و هنگامی که بچه‌ها چهاردست‌وپا به آنها نزدیک می‌شدند صداهای سرسام‌آور و ترسناکی پخش می‌کردند تا آنها از کتاب و گل و همه‌ی چیزهای خوب و زیبا بیزار شوند. درست مانند آزمایشی که میمون‌ها را از موز بیزار می‌کردند.[2] چنین رفتارهایی به «جابه‌جایی الگوواره» (پارادایم شیفت/ Paradigm Shift) می‌انجامد و نوزاد در بزرگسالی هم نمی‌تواند یا بهتر است بگویم نمی‌خواهد به سمت کتاب و گل و... برود!این روزها به این می‌اندیشم که آموزش‌وپرورش چگونه یکی دیگر از ابزارهای مهم فرهنگ را از دستمان درآورده‌است. نخستین ابزار کتاب بود. با کتاب‌های درسیِ هیولاوار کاری کردند از چیزی به نام کتاب بیزار شویم و خودمان سمتش نرویم. دومی هم قلم است. کمتر کودکی ست که عاشق قلم نباشد. یک کاغذ و یک مداد سیاه به دست بچه‌ها بدهید تا هر چیزی را خط‌خطی کنند و از خط‌خطی‌هایشان لذت ببرند. آموزش‌وپرورش است که با مشق‌نوشتن یاد قلم را در ذهن‌مان با رنج و زور پیوند زده‌اند.‌نیاکان باستانی ما پیش از اینکه چیزی به نام کتاب بسازند با ابزارهای قلم‌مانندشان سینه‌ی کوه‌ها و غارها را زخمی کردند تا با نقش‌ها و نگارش‌هایشان بگویند: «ما اینجا بودیم». اگر نوشتن نبود کتاب‌ها هم نبودند. پس می‌توانم ادعا کنم قلم یکی از ارزشمندترین ابزارهای ما برای پیوستگی زنجیره‌ی آزمودگی‌ها و آگاهی‌ها در میان نسل‌ها بوده‌است. بگذریم از اینکه بسیاری آن را برای پایمال‌کردن حق ستم‌دیدگان چرخانده و حرمتش را شکسته‌اند.‌اگر این شبکه‌های اجتماعی بتوانند بیست-سی سال دیگر پابرجا بمانند و نوشته‌های کاربرانی که بسیاری از آنها در آن زمان مرده‌اند را نگه‌دارند، نسل‌های آینده حتا می‌توانند میان کامنت‌ها و توییت‌های چند ده سال پیش به واقعیت‌هایی از دوره‌ی نگارش آنها پی ببرند. چیزی که شاید هیچ گفتنی نتواند به درستی از سینه‌ای به سینه‌ای دیگر برساندش. پژوهش‌های بسیاری روی همین داده‌های امروز و دیروز ما، می‌تواند ردّپای بسیاری واقعیت‌های جامعه‌شناسانه و روانشناسانه را که سی سال دیگر به سرانجامی قطعی رسیده‌اند، بگیرد. این پژوهش‌ها بی‌گمان به جامعه‌شناسی کمک‌های فراوانی خواهد کرد. مانند کتاب «همه دروغ می‌گویند» که برپایه‌ی بررسی و واکاویِ کلیدواژه‌های جست‌وجو در گوگل است. جایی که من دیگر صغری کبری نمی‌بافم، شعار نمی‌دهم، بزرگنمایی یا کوچک‌نمایی نمی‌کنم، سرراست آن واژه‌ای که می‌خواهم را می‌نویسم؛ بدون کمترین ترس و شرمی.نوشتن مانند گفتن، بیرون از دهان، آمیخته با اکسیژن و هیدروژن و نیتروژن، ناپدید نمی‌شود. نوشتن کاری فراتر از خواندن است. بدبختانه پس از پایان دوران دبیرستان و دانشگاه کمتر کسی به نوشتن روی می‌آورد. شاید چون نوشتن را همچنان نماینده‌ی مشق می‌دانند. نوشتنی که برای واژه واژه‌اش باید ذهن را به تکاپو انداخت. نوشتنی که می‌تواند نوشته‌های رسمی حکومتی را به چالش بکشد و نشان بدهد هر پدیده‌ای را می‌توان از سویه‌ها و دیدگاه‌های دیگری هم دید و کاوید. فناوری‌های زمانه دارند ما را به سمت ننوشتن می‌برند. بسیار پیش می‌آید که حتا نمی‌توانیم یک جمله را به درستی سرهم کنیم و حسمان را به چیزی بنویسیم پس ناچار به‌جایش از ایموجی و شکلک و استیکر بهره می‌بریم. با این کار کم کم میدان را برای نوشتن تنگ و تنگ‌تر می‌کنیم.‌از همه‌ی اینها که بگذریم، سال‌ها ست که «دچار نوشتن بودن» نیازمند قلم لوکس و دفترهای سیمی یا سررسیدهای سخت‌جلد و زرکوب و زیبا نیست. فناوری‌ها حتا قلم و کاغذ را هم به چالش کشیده و گوشه‌نشین کرده‌اند. نوشتن کم‌هزینه‌تر از این حرف‌ها ست، همین که بتوانی «نانی به کف آری و به غفلت نخوری» می‌توانی بنویسی؛ درباره‌ی هر چرت‌وپرتی که شبانه‌روز خواسته و ناخواسته، ذهنت تلنبار می‌کند! و نیازی هم نیست کسی ببیند یا بداند چه نوشته‌ای. هر چه نوشته‌ای برای خودت است اگر خودت بخواهی برای خودت بماند.‌تنها چند پرسش می‌ماند: آیا نسل‌های پس از من هم به سراغ نوشتن خواهند رفت؟ اگر بروند می‌خواهند مانند کپشن‌نویسان اینستاگرامی سال‌ها به زبان و نگارش بی‌توجه و بی‌پروا باشند و املای واژگان و حتا خود واژگان را بی‌ارزش پندارند؟(اینجا) باید چشم به راه نسل‌های آینده باشیم. ده ساله‌های دیروز آمده‌اند و ده‌ساله‌های امروز هم خواهند آمد.یادداشت:1. قلم، خامه، کِلک... چند نام برای ابزار نوشتن در زبان فارسی.‌2. اگر تاکنون چیزی درباره‌ی این آزمایش نشنیده و نخوانده‌اید «آزمایش میمون‌ها و موز و نردبان» را در گوگل جست‌وجو کنید!

پیشنهادهایی برای خوب‌نویسی در اینستاگرام

اردوان — Mon, 18 Oct 2021 14:27:51 +0330

1400.07.25 اردوان بیات؛می‌دانم که بسیاری خواهد گفت «امروز تو این وضعیت جای این حرفای سانتیمانتال نیست». ولی درست همین روزها جای این حرف‌ها ست. به خودمان آمدیم، کرونا دوساله شد. قرار بود چه اتفاقی در این دو سال بیُفتد و چه تغییری در نیروهای سیاسی رخ دهد که وضعیت برای این حرف‌ها سفید شود؟ آیا تغییری رخ داد؟ بنشینیم تا «یک روز خوب» بیاید؟ خب! همین که نشسته‌اید چشم‌به‌راه این روز خوب، این را هم میان هزاران پست سلبریتی‌ها و به‌اصطلاح تحلیلگران سیاسی بخوانید، شاید به دردی خورد.پیش از هر چیز امیدوارم به کسی برنخورد. این نوشته درباره‌ی خود نویسندگی ست نه درون‌مایه و مغز نوشته‌ها. دوستان بسیاری هستند که در اینستاگرام می‌نویسند و پرمغز هم می‌نویسند. کسانی که اگرچه نگاه‌شان از نگاه من دور است ولی همین نگاه متفاوت‌شان به پدیده‌ها، دیدگاهم را گسترده‌تر و واقعی‌تر می‌کند. تنها ایرادی که می‌توان به ایشان گرفت بی‌توجهی به نگارش است.انتظار دارم اندک‌حوصله‌ای به خرج دهند و خوب و شسته‌رفته بنویسند. من ویراستار نیستم و به‌اندازه‌ای از ویراستاری سردرمی‌آورم که کارم راه بیُفتد به همین دلیل خیلی کوتاه سه گام خوب‌نویسی در برنامه‌هایی مانند اینستاگرام را می‌نویسم. انتظار می‌رود همگی گام نخست آن را بردارند.یک. پاراگراف‌بندی:این متن تنها پاراگراف‌بندی ندارد ولی همه‌ی گزینه‌های خوب‌نویسی دیگر را دارد. نمونه‌های درهم و پر از ایراد در اینستاگرام بسیار است. یک بار به پست‌های خود نگاه کنید، شاید شما هم از نمونه‌ها باشید!نوشته‌ای که پرمغز باشد ولی پیوسته و درهم باشد چشم خواننده را از کاسه درمی‌آورد. ما که با خواننده پدرکشتگی نداریم و نمی‌خواهیم چشمش را درآوریم! اینستاگرام فضای فارسی‌نویسی نیست. نوشته‌های فارسی چپ‌چین و بدریخت می‌شوند. برای اینکه نوشته‌ها چپ‌چین نشوند باید متن پست‌ها را از یک خط پایین‌تر آغاز کنیم. برای این کار می‌توانید نیم‌فاصله‌ای در خط نخست بنویسید (اگر کیبوردتان نیم‌فاصله ندارد نقطه یا ایموجی اشاره به پایین بگذارید) و نوشته را از خط دوم یا سوم آغاز کنید. با این کار نوشته راست‌چین می‌شود. بهتر است اگر متن بلندتان نام و عنوانی دارد در زیر پست هم بنویسید که نوشته یک‌دست‌تر باشد.دیگر اینکه، هیچ نوشته‌ای نیست که نتوانیم پاراگراف‌بندی‌اش کنیم و هیچ‌کس بهتر از خود نویسنده نمی‌تواند این کار را انجام دهد. در اینستاگرام به دلیل ریز بودن قلم بهتر است پاراگراف‌ها کوتاه‌تر و میان هر پاراگراف یک خط خالی باشد تا خواننده خط را گم نکند و از مسیر خواندن پرت نشود. چون قرار است کسانی نوشته‌ها را بخوانند و درست هم بخوانند تا اندیشه‌ها و باورهای پشت آن را به‌درستی بفهمند. و بتوانند نگاه نویسنده را دریابند و اگر نقد و نظری دارند درمیان بگذارند. اگر هشتگ‌ها هم چند خط پایین‌تر باشند یا در یک کامنت باشند خیلی بهتر است.دو. غلط املایی:نمی‌دانم شما چگونه به زبان در جایگاهِ «ابزار رساندن پیام» نگاه می‌کنید و این نگاه شما چه اندازه زبان فارسی را ارزشمند و شایسته‌ی پیامرسانی در دوران کنونی می‌داند. ولی زبان و به‌ویژه زبان فارسی برای من مهم‌ترین بخش انسانِ ایرانی در رویارویی با جامعه است. هر چه بیشتر می‌گذرد بیشتر به ارزش آن پی می‌برم. به همین دلیل است که دغدغه‌های زبانی فراوانی دارم.ش هگمان می‌کنم سخنانی مانند «املای درست فَرعه، اصل مطلب رو بچسب» سخن زهرآگینی ست و آن هم برای افزایش بی‌تفاوتی ما درباره‌ی سنت فرهنگی‌مان که با زبان پیوسته است. از همین جاها ویرانی‌ها و خودباختگی‌های ما آغاز می‌شود و ما چون در میان این رخدادها هستیم چندان به آسیب‌های آن آگاه نیستیم. با گذشت زمان نویسندگانی که نوشته‌های ارزشمندی داشته‌اند ولی به املا بی‌تفاوت بوده‌اند الگوهایی می‌شوند برای نوشتن و کم‌کم شکاف میان آنها و سنت فرهنگی‌مان بیشتر و بیشتر می‌شود.همچنان که درست‌ننوشتن واژه‌ها و رعایت نکردن هکسره اعتبار نوشته‌ها را هم پایین خواهد آورد. چند ثانیه پیش از اینکه واژه‌ای را بنویسیم می‌توانیم مطمئن شویم که آیا نگارش آن درست است یا نه. گاهی از دست همه‌مان درمی‌رود و واژه‌هایی را غلط می‌نویسیم یا کیبوردهای مثلا هوشمند آنها را به خطا تغییر می‌دهند ولی این مساله با بی‌تفاوتی گسترده با املا یکسان نیست.سه. نیم‌فاصله:نیم‌فاصله هم خود داستانی ست که چندان به پیشرفتش در فضای مجازی امیدی ندارم ولی اینکه «می‌نویسم» را «مینویسم» یا «می نویسم» بنویسیم هم جالب نیست. نیم‌فاصله‌گذاری هم کار دشواری نیست، کیبورد نیم‌فاصله‌داری مانند GBoard می‌خواهد و اندکی حوصله. به مرور زمان مانند هر خوی دیگری، خودتان هم نمی‌فهمید چگونه دارید نیم‌فاصله‌ها را رعایت می‌کنید.پی‌نوشت: در وضعیت کنونی که کپشن‌نویسان ساده‌ترین نکته‌ها را در نوشتن به‌جا نمی‌آورند، برداشتن گام نخست خود پیشرفت بزرگی ست. ولی اینکه جمله را با نقطه جدا کنیم البته واضع و مبرهن است! خودم پیش‌ترها با این حساسیت نمی‌نوشتم ولی کم‌کم حساس شدم و کم‌کم خوگرفتم. امروز هم بدون سکته و بی‌درنگ هر چیزی که در این زمینه می‌دانم را روی متن پیاده می‌کنم.

دوستی‌ها و دوری‌های سیاسی

اردوان — Fri, 15 Oct 2021 12:55:43 +0330

1400.07.22 اردوان بیات؛عکسی بی‌ربط!داشتم سرسری دنبال مشخصات آهنگی از ایرج مهدیان می‌گشتم که به عکسی قدیمی از هنرمندان پیش از انقلاب برخوردم. عکس‌ها همیشه مرا در خود فرومی‌برده‌اند و همچنان می‌برند. این بار دارم به این می‌اندیشم که یک انقلاب تا چه فاصله‌ای آدم‌ها را از هم دور می‌کند، گاهی به‌اندازه‌ی یک کهکشان.‌یک سری از هنرمندان که پس از انقلاب توبه کرده‌اند، چنان ادای آدم‌خوب‌ها و پاکیزگان را درمی‌آورند و جانماز آب می‌کشند که هر که نداند گمان می‌کند اینان فرشته‌ای چیزی بوده‌اند. گاهی که از پنجره‌ی برج عاج به ما مردم می‌نگرند، سخنان شگفت‌انگیزی می‌بافند. انگار که ما نیازمند نگاه پرمهر ایشانیم و اگر نیم‌نگاهی به ما نکنند و سخنی سرورانه به ما نگویند، تلف می‌شویم.بگذریم.بیشتر دلم برای هنرمندان یکرنگی می‌سوزد که انقلاب آنان را گوشه‌گیر و کم‌کار و فسرده کرد، اگرچه آنها نشکستند و زمین نبوسیدند. راستش بدجوری دلم می‌سوزد. کسانی که پیش از انقلاب کنارشان بوده‌اند و با هم رفت‌وآمد داشته‌اند پس از انقلاب کلیت همان هنر نیم‌بند آن زمان را انکار می‌کنند و سراسر مبتذل می‌دانند. خودشان را از آن دوره دور نگه می‌دارند تا به انقلابیون نزدیک‌تر بمانند. اگرچه بسیاری از ایشان -از نگاه فهم و هنر- هنرمندان درجه‌یکی بودند ولی خود را خوار کردند و به جرگه‌ی ارزشی‌ها پیوستند.شاید باید دلمان به حال این هزارویک‌رنگ‌های ریاکار بسوزد که به دامی پراستخوان افتاده‌اند. هر چه هست می‌دانم که یکرنگ‌ها همیشه میان یادهای گذشته‌شان با این ریاکاران، گرفتار تنهایی و رنج و حسرت اند. حسرت دوستانی که دوستی‌شان از یک زمانی دروغین و پوشالی شد. بدبختانه این چیزها را خودم تجربه کرده‌ام، درست به همین دلیل سیاسی-مذهبی.‌گرگ‌ها همراه و انسان‌ها غریببا که باید گفت این حال عجیب؟ | فریدون مشیری(نام هیچ هنرمند خاصی هدف این نوشته نبوده.)

ابی، میان اوج و موج

اردوان — Wed, 29 Sep 2021 12:27:29 +0330

1400.07.04 اردوان بیات؛مردم با تصور این ابی (کنسرت سال 75) بلیت‌ها را می‌خرند و با یک ابی دیگر روبه‌رو می‌شوند. ابی که خودش در این چند ساله هی تور آخرین کنسرت می‌گذارد و هی از اجرای زنده خداحافظی نمی‌کند، پای خودش است ولی اینکه مردم می‌روند انتخاب خود مردم است. آنها که آن کنسرت کذایی را رفته‌اند نباید ابی یا دوروبری‌هایش را سرزنش کنند.‌اینکه ابی خود را از کنسرت بازنشست کند و فراموشش کنیم بی‌پایه است. هایده سی‌وچند سال است که زیر خاک است ولی کسی فراموشش نکرده است. خیلی‌های دیگر هم هستند که فراموش نشده‌اند. ابی کارهای خوب کم ندارد که از یادها برود. اینکه زندگی خرج دارد هم برای کسی چون ابی، بیشتر بهانه‌های کسانی ست که نمی‌خواهند صدای نقد را بشنوند.‌اگر ابی کنسرت بگذارد و مردم نروند، شاید افسردگی بگیرد. ولی اگر مردم بروند، ممکن است خاطره‌ی مردم با ابی خراب شود. کاش چهل-پنجاه سال خاطره‌ی مردم را خراب نکند. آن هم با بلیت‌هایی که چند برابر عرف هستند و با تورم ایران سر به فلک می‌سایند.‌شاید برخی بر این باور باشند که مساله‌ی ابی یک مساله‌ی لوکس است و ارزش بررسی ندارد. ولی بیایید به آینه نگاه کنیم، شاید فرداروزی، در یک جای زندگی، ما هم دچار چنین رفتاری شویم. به خداحافظی در اوج اندیشیده‌اید؟این هشدار را جدی بگیرید: «در اوج رفتن با در موج غرقه‌شدن» یکسان نیست. https://virgool.io/@ardavan.bayat/022-a6aw6axiwmfe

نوانگاری | سپیده‌دمی با چکاد

اردوان — Wed, 22 Sep 2021 15:20:14 +0330

1400.06.31 اردوان بیات؛نوانگاری واژه‌ای است برای نوشته‌هایی حسّی یا فنّی درباره‌ی موسیقی؛ مانند کتاب‌نگاری، فیلم‌نگاری، عکس‌نگاری و...دیروز مرگ‌روز پرویز مشکاتیان بود و فردا زادروز محمدرضا شجریان است.قطعه‌ی چکاد (پیش‌درآمد چهارگاه) ساخته‌ی پرویز مشکاتیان از آلبوم دستان (شجریان، گروه عارف) است که داستان ساختش از زبان پرویز مشکاتیان چنین است:«چندین سال پیش بنا به قرار هرساله، چند روزی را در دامنه‌ی دماوند و کنار دریاچه‌ی لار چادر زده‌بودیم و بهره‌مند از نعم خداوندیِ جاری در این دشت باشکوه. شب را در کنار آتش به‌اصطلاح سرخپوستی تا پگاه بیدار ماندم و زمانی که یاران مهیا شدند که به رودخانه بزنند برای قزل‌آلای خال‌قرمز، کاغذ و قلم را آماده‎ی نوشتن نمودم. بر پیشانی کاغذ نوشتم «چکاد». عزیزم رضا، یکی از بچه‌های بومی را گذاشت که از من پذیرایی کند. من نیاز به سکوت داشتم چون چکاد را روی کاغذ و بدون ساز شروع کردم. پسرِ مش‌احمد اولین بار بود که خط نُت را می‌دید و مدام از من می‌پرسید که به چه خطی و چی می‌نویسم. من گفتم به خط میخی وقایع سفر را می‌نویسم. زمانی که از من خواست نوشته را برایش بخوانم، ناگزیر شدم برای خرید به پلور بفرستمش تا بتوانم کار را ادامه دهم... «چکاد که قرار بود مقدمه‌ی دماوند بر شعر ملک‌الشعرا بهار شود، خود بی‌کلام ادامه یافت و مقدمه‌ی «دستان» شد.دیشب که دوباره چکاد را می‌شنیدم ناخواسته چند خطی نوشتم و هم‌زمان انگار چشم‌به‌راه خورشید بودم که نیآمد و خوابیدم!:انگار در تاریکی پیش از سپیده‌دم، در ایوان روی صندلی نشسته‌ای و بدون اینکه به چیزی بیندیشی ناخودآگاه سرت به سمت خاور آسمان چرخیده تا رویداد شگفت‌آوری را ببیند![1] چشمانت چشم‌به‌راه نخستین پرتوهای خورشید اند که از لابه‌لای همه‌ی چیزهایی که راهش را بسته‌اند، بگذرد تا مگر بتوانی ببینی‌شان.صدای نی که به تار و بربط و سنتور و کمانچه می‌پیوندد آدم گمان می‌کند نرم‌نوری دارد آسمان را می‌شکافد و فرامی‌گیرد. نمی‌دانم چندبار با آرامش و خاموشی و حسِ سرما، سپیده‌دم را دیده‌اید ولی جوری ست که اگر هزار بار دیگر هم برایت پیش آمده باشد، چشمانت را می‌مالی که کمی دیگر بیدار بمانی و ببینی قرار است چه چیزی رخ دهد. انگار آغاز فیلمی، چنان کنجکاوَت کرده که نمی‌توانی دنباله‌اش را نبینی!کم کم که پرتوها سایه‌ها را روی دیوارها می‌آفرینند، صدای خروس‌ها خاموشی را درهم‌می‌شکند! البته اگر خروس‌هایی زودتر به شکستن خاموشی نکوشیده‌باشند! به هر روی، دو راه داری! خمیازه کشیدن و به خواب بازگشتن و یا تا پایان نشستن و دیدن! اگر ماندنی شوی باید دستی به آب برسانی و مشتی پر از بیداری بر خواب بکوبی.از دقیقه‌ی ششم دیگر برخاسته‌ای که چند پروانه بزنی و چند تا شنا بروی و اگر بشود چند دور دورِ حیاط را بدوی! یک‌باره میل‌های قدیمی که توی حیاط خاک می‌خورده‌اند را در دستانت می‌بینی! حتا اگر یک‌بار هم میل نزده‌باشی! آنقدر که این بخش تو را به ورزش کردن وامی‌دارد حبیب حامدیان در صداوسیما نتوانسته! راستی یادتان هست صبح‌ها با آهنگ‌های شاد چه رقص‌های مُجازی در صداوسیما می‌دیدیم؟ پیر شدیم رفت!«بیداری زمان رابا من بخوان به فریادور مرد خواب و خفتیرو سر بنه به بالینتنها مرا رها کن» | محمدرضا شفیعی‌کدکنینوانگاری | تنها نخواهم ماند در کویر | کیهان کلهریادداشت‌ها:[1] یادم هست که سال‌ها پیش جایی واژه‌ی سَحَر را چنین ریشه‌یابی کرده‌بودم که از سِحر آمده و با شگفتی و جادو هم‌ریشه است. گویی اعراب هر روز با دیدن خورشید انگشت‌به‌دهان با خود می‌گفتند «اگر خردمندانه بنگریم خورشید نباید از شرق برآید و در غرب به چاهی فرو رود! باید برگردد به شرق!» راستش نمی‌دانم چقدرش می‌تواند درست باشد.[2] امیدوارم امروز کسی توی برجکتان نزده‌باشد، من که برجکم فروریخته امروز!

آلبر کامو | یادداشتی برای دخترش کاترین

اردوان — Sun, 19 Sep 2021 17:06:19 +0430

آلبر کامو این یادداشت را پیش از چاپ کتاب انسان طاغی (یا مرد شورشی 1951) نوشته است.تلخیص و ترجمه‌ای از عذرا حسینی (همسر ابوالحسن بنی‌صدر) که البته ترجمه‌ی خیلی گویا و شیوایی نیست ولی چون سرچشمه‌ی نوشته‌ی اصلی را برای بازنگری و بهبود ترجمه نتوانستم بیابم، ناچار با اندکی ویراستاری آن را هم‌رسانی می‌کنم. خود نوشته بسیار زیبا ست.بله، این حقیقتی است که ما انسان‌ها بدونِ آینده زندگی می‌کنیم و جهان امروز به ما پیامی جز سکوت، مرگ، جنگ و «زیست در وحشت» نمی‌دهد. اما این نیز حقیقتی است که ما نمی‌توانیم این وضعیت را تحمل کنیم. چون می‌دانیم که انسانیت حاصلِ یک خلاقیتِ طولانی است و تمامی آنچه که ارزش زندگی دارد، عشق، ذکاوت و زیبایی، احتیاج به زمان و پختگی دارد.‌حال اگر ما نمی‌توانیم این وضعیت را تحمل کنیم، باید آن را افشا کنیم. اولین کار، دقیقا این است که فریاد اعتراضمان را بلند کنیم. چون «زیست در ترور» و «تسلیمِ تقدیر شدن»، نیمی از آن، ناشی از بی‌تفاوتیِ افراد و خستگیِ آنها از اصولِ احمقانه و یا اقدامات بدی است که به مسموم شدنِ جهان ادامه می‌دهند. چون قوی‌ترین وسوسه‌ی انسان همانا بی‌تفاوتی است و چون جهان از فریادِ قربانیان خالی شده‌است، خیلی‌ها می‌پندارند در عمرِ چندین نسل، باز هم این روند به همین منوال دوام پیدا می‌کند. درست است، وضع بدین منوال می‌گذرد، اما در زندان و در زنجیر. چون راحت‌تر است که انسان خود را به کارهای روزانه مشغول کند و در آرامشی کور در انتظار مرگ بماند.‌انسان‌ها می‌پندارند چون به طور مستقیم در کشتارِ انسانیِ دیگر شرکت نداشته‌اند، در خیر مردم کار کرده‌اند. اما در حقیقت هیچ انسانی نمی‌تواند در آرامش بمیرد، اگر که او کاری که باید انجام بدهد، تا دیگران در صلح و آرامش زندگی کنند را انجام ندهد. اگر انسان در پی آن نباشد و یا سخنی نگوید که نشان دهد راهِ مرگِ صلح‌آمیز کدام است، باز مردمی هستند که نمی‌خواهند زیاد درباره‌ی بدبختی‌های انسان بیندیشند و ترجیح می‌دهند به‌طور کلی بگویند که بحرانِ انسانی همیشه وجود داشته و همیشه وجود خواهد داشت. ولی این برای یک زندانی یا محکوم، ارزشی ندارد.در واقع ما در انتظارِ شنیدنِ واژگانِ امیدبخش، به زندگی در زندان ادامه می‌دهیم. واژگانِ امیدبخش، واژگانِ گویای جرات و گفتارِ روشن و دوستی هستند. اگر امروز یک نفر به‌تنهایی بتواند تصمیم به جنگ جدیدی بگیرد، بدون اینکه زلزله‌ای از خشم ایجاد کند، جنگ ممکن می‌شود.‌اگر یک نفر به‌تنهایی بتواند اصولی که جنگ و ترور به بار می‌آورد را توجیه کند، جنگ و ترور انجام خواهد گرفت. بنابراین باید صریح و روشن گفت که ما در ترور زندگی می‌کنیم چون به خواستِ قدرت زندگی می‌کنیم. ما از ترور رهایی نخواهیم یافت مگر وقتی که ارزش‌های «سرمش و الگو بودن» را جانشین ارزش‌های قدرت کنیم. ترور وجود دارد چون انسان‌ها فکر می‌کنند که هیچ چیز معنا ندارد و یا که فقط موفقیت تاریخی است که معنی دارد.‌ترور وجود دارد چون ارزش‌های انسانی جای خود را به ارزش‌های «موثر بودن» داده و اراده‌ی سلطه‌گری جانشین اراده‌ی آزادی گشته است. ما نباید بپنداریم که بیشتر حق داریم چون عدالت و بخشندگی را در وجود خود داریم و یا حق با ما ست چون موفق شده‌ایم و هر چه بیشتر موفق می‌شویم بیشتر حق با ما ست. در انتها، این توجیه کردنِ کشتار است.‌امروزه همه می‌خواهند موفق شوند یا با پول یا با قمار. همه می‌خواهند پیروز شوند. ملت‌ها، نه به این خاطر که حق دارند، طالب موفقیت هستند، بلکه آنها طالب موفقیت‌اند تا مگر حق پیدا کنند. هیچ‌یک از آنها حاضر نیستند به حرفِ دیگری گوش کنند. گفتگو و تبادل نظر در جهانی که همه کر هستند وجود ندارد.‌فردا، روزِ متکلمِ وحده بودنِ [یا: تک‌گوییِ] برنده و سکوتِ بَرده خواهد بود، برای همین است که انسان‌ها حق دارند بترسند. چون در چنین دنیایی یا برحسبِ اتفاق و یا به خواستِ خیرخواهانه‌ی سلطه‌گران است که زندگیِ آنها و بچه‌هایشان از خطر در امان می‌ماند.‌آنها حق دارند که شرمنده باشند، چون آنهایی که در چنین دنیایی می‌زیند، بدونِ آنکه با تمامی قدرتشان آن را محکوم کنند، در واقع تقریبا همگیِ مردم به شکلی در کشتار دیگران نقش دارند. امروز یک مساله وجود دارد که به آدم‌کشی مربوط می‌شود و دیگر دعواها بیهوده هستند.‌یک امر مهم است و آن صلح است که امروز اربابان دنیا از برقراری آن عاجزند. چون اصول راهنمای آنها غلط و کشنده‌است. حداقل در تمامی کشورها، آنهایی که مخالف کشت‌وکشتار هستند باید بیدار شوند و اصول غلط را افشا کنند، بیندیشند، به گفتگو بپردازند، به اقداماتِ نمونه‌ای دست زنند و نشان دهند که تاریخ برای بشر است و نه بشر برای تاریخ. آنها که نمی‌خواهند بکشند باید آن را فریاد کنند و یک چیز بیشتر نگویند، ولی بی‌وقفه بگویند. همچون یک شاهد و هزار شاهد تا زمانی که کشتار از چهره‌ی دنیا برای همیشه پاک شود. https://virgool.io/p/us5fuj1mdp9i/%D9%86%D9%88%D8%A7%D9%86%DA%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C%7C%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%86%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D9%85%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%AF%D8%B1%DA%A9%D9%88%DB%8C%D8%B1-%D9%88%DB%8C%D8%B1%DA%AF%D9%88%D9%84(virgool.io) https://virgool.io/@ardavan.bayat/020-tl4yyr58erf2

واژه‌ها | درباره‌ی واژه‌ی «مطالعه»

اردوان — Mon, 13 Sep 2021 13:30:25 +0430

1400.06.19 اردوان بیات؛نکته: قومی به نام قوم فارس نداریم که ترکیبی به نام پارس/فارس‌گرایی معنی داشته‌باشد. کسانی که خود را با چنین واژه‌هایی می‌شناسانند در گمراهی به سر می‌برند. زبان فارسی زبان رسمی سرزمین گسترده‌ای با ریشه‌هایی کهن است که پس از زدوخوردها و جنگ‌های فراوان اگرچه با بیماری، ولی همچنان زنده و سرپا ست. پاسداشت زبان فارسی به معنای نادیده گرفتن زبان‌های اقوام ایرانی دیگر نیست.اگرچه سیاست‌ها را در این صد ساله بر بی‌مهری به اقوام بنا کرده‌اند ولی این مرکزگرایی هیچ ارتباطی به خود زبان فارسی ندارد. همین زبان فارسی بیش از هزار سال است که زبان رسمی این سرزمین است. حتا حکومت‌های اصطلاحا ترک و مغول هم با آن درگیری نداشته‌اند.این زبان سوزنی ست که زبان‌های اقوام ایرانی را به هم دوخته و بسیار از آنها وام گرفته‌است. فارسی همیشه به روی زبان‌های منطقه‌ای و هم‌ریشه گشوده بوده است. هر چه گویشوران واژگان ویژه‌ی قوم خود را بیشتر در این زبان به کار برده‌اند، واژه‌های بیشتری به آن سپرده‌اند.«فروکاستِ مطالعه تنها به کتابخوانی و نام نبردن از گونه‌های دیگر فهمیدن و اندیشیدن سختگیرانه و نابخردانه است. کتابخوانی شاید گونه‌ای شسته‌رفته و ساخت‌بندی‌شده (فرموله‌شده / صورت‌بندی‌شده) از فرآیند فهمیدن و اندیشیدن باشد ولی همه‌ی آن نیست. در گذشته که زندگی بسیار دشوارتر از دوران ما بود، شاید می‌توانستیم بگوییم که دسترسی به کتاب‌ها، جهانی به روی آدمیان می‌گشوده‌است ولی امروزه که بسیاری چیزها در دسترس درصد بسیار بیشتری از آدم‌ها ست بایسته و شایسته است که گفت‌وگو و همنشینی، سفر، تئاتر و سینما، رادیو و پادکست، همایش، ورزش، پیاده‌روی و پیرامون‌نِگَری و خیلی چیزهای دیگر را گونه‌های دیگری از مطالعه به شمار آوریم. ناگفته پیدا ست که اگر فرآیند اندیشیدن در کار کتابخوانی و گفت‌وگو و سفر و... نباشد چیزی جز روزنامه‌خوانی، یاوه‌گویی، جابه‌جا شدن، دیدن و شنیدن، دید زدن و... نمی‌ماند. پس هر روز شهربه‌شهر رفتن و هر روز پای برنامه‌های زرد رادیو تلویزیون‌های گوناگون نشستن بدون فرآیند اندیشیدن نمی‌تواند مطالعه باشد.»[این جستار را در اینجا بخوانید]مطالعه واژه‌ای ست عربی از ریشه‌ی «ط‌ل‌ع» در «باب/وزن مفاعله» مانند مجادله و مصاحبه و مشاعره و مزایده و مسامحه و مداخله و معادله و مبادله و... که می‌توان گفت همه معنای یک جور فرآیند (یک‌سویه یا چندسویه) را می‌دهند. خود واژه‌ی «طلع» به معنای نخستین شکوفه‌ی خرما، سرآغاز، نمایان شدن، درخشندگی و... است و اطلاع و طالع و طلوع هم از همین ریشه هستند.بخشی از واژگانی که بر وزن مفاعله هستند را شاید بتوان به گونه‌ای با «بن فعل+و+بن‌فعل» (گاهی با پیشوند و پسوند) فارسی کرد. مانند گفت‌وگو، گفت‌وشنید، سُرودوسُرا (مشاعره)، شست‌وشو، روفت‌وروب، رفت‌وآمد، آمدوشد، دیدوبازدید، گیروگرفت، گیرودار، سوخت‌وسوز، سوخت‌وساز، ساخت‌وساز، ساخت‌وپاخت و...اگر مطالعه امروز تنها به معنای کتابخوانی بود می‌توانستیم بگوییم: «خواندوخوان» که جدا از اینکه بی‌گمان گروه بزرگی نمی‌پذیرفتند، خیلی معنای رسایی هم نداشت. از سویی دیگر اگر واژه‌ی «خوانِش» را گروهی از نویسندگان و اندیشمندان به معنای «برداشت» و «تفسیر» به‌کار نگرفته‌بودند، می‌توانستیم به جای مطالعه خوانِش را به‌کار ببریم. با این همه نباید خیلی سخت بگیریم برای جایگزینی واژه‌ای ایرانی‌تر به جای «مطالعه». اگرچه هنوز دست و اندیشه‌ی آیندگان این زبان برای واژه‌سازی باز خواهد بود.

راهی که از آن گذشته‌ایم؛ خودنکوهی یا خودستایی؟

اردوان — Sat, 11 Sep 2021 18:35:55 +0430

1398.12.19 اردوان بیات؛واژه‌ی کتاب را در این نوشته می‌توان با سینما، موسیقی، شعر و هر هنر دیگری جابه‌جا کرد و فرجام و نتیجه‌ای یکسان گرفت.همه‌ی کسانی که چندین سال کتاب خوانده‌اند [یا فیلم و موسیقی دیده و شنیده‌اند]، بی‌گمان روزهایی را به یاد می‌آورند که کتاب‌هایی را چه‌بسا با شوق و لذت خوانده‌اند ولی امروز خواندنشان را انکار می‌کنند یا از خواندنشان پشیمان اند. به یاد می‌آورم که در دوران راهنمایی دست‌کم یک‌سال بیشتر زنگ‌های تفریح را در کتابخانه‌ی مدرسه گذرانده‌ام و چندسالی هم گاه‌گاه در کتابخانه‌ی عمومی سپری کرده‌ام. هیچ کتاب به‌دردبخوری تا سال 90 نخریده‌ام. حتا نام کتاب‌هایی که از کتابخانه‌ی عمومی یا مدرسه گرفته‌ام را فراموش‌کرده‌ام و جز چند نشانه‌ی تار در ذهنم نمانده‌است.شاید ماندگارترین‌شان کتاب‌های ژول ورن باشند، چون کمتر کسی پس از خواندن داستان‌های علمی-تخیلی‌اش نام‌شان را فراموش می‌کند. هنوز هم که هنوز است با شنیدن نام بیست‌هزار فرسنگ زیر دریا می‌توانم صدای بمِ اقیانوس را در زیردریایی ناتیلوس بشنوم و خود را در ایواره‌ای (: غروبی) ارغوانی در خاموشیِ کتابخانه‌ی عمومی ببینم. البته رمان‌های پلیسی، ترسناک و نوجوانانه هم خوانده‌ام ولی جز چند سایه‌ی کم‌رنگ، چیز زیادی به یادم نمانده‌است، شاید چون کتاب‌ها و نویسندگان سرشناسی نبوده‌اند. شاید هم چون نام‌شان سخت بوده در ذهنم فرو نرفته! اگر آن زمان‌ها به نوشتن جمله‌های کوتاه روی آورده‌بودم می‌دانستم چه چیزهایی خوانده‌ام.دور نیُفتیم. ما نسل‌های پس از انقلاب همیشه زیر بمباران ایدئولوژی‌های حاکمیتی در قفسی نادیدنی گرفتار بوده‌ایم و چه‌بسا از این بمباران لذت هم برده‌ایم. در این میان کتاب‌های بسیاری به چاپ رسیدند که ما را در بند نگه‌دارند و به‌راستی که نرده‌ها و دست‌اندازهای بلند و بزرگی برای ما بودند. من در آن سال‌ها چندین رمان اینچنینی خوانده‌ام که هرگز چیزی از نام و نشانشان نمی‌دانم. یکی‌شان که گویا بیشتر یادم مانده درباره‌ی سال‌های پیش از انقلاب بود و به‌شدت مذهبی بود ولی اوج یادآوری من همین است و هیچ چیز دیگری یادم نمی‌آید. بارها و بارها به دنبال آنها گشته‌ام شاید نام نویسنده‌ی آنها را بیابم تا کتاب را دوباره بخوانم و به عمق فاجعه‌ی تزریقات آنها پی ببرم ولی دریغ از یک نام!راه بازگشت از محمودآبادِ اصفهان با کلی بار سنگ! 94.04.14چند سال پس از آن، دیگر رمان خواندن را دوست نداشتم. کار بیهوده‌ای برای آدم‌های بیکار می‌دانستمش! به تاریخ ایران و اسلام و زبان‌شناسی (فارسی) روی‌آوردم که از تاریخ‌های شنیداری و رسانه‌ای تا جستارهای اینترنتی و بخش‌هایی از برخی کتاب‌های پی‌دی‌اف را در برمی‌گرفت. این زمان‌ها بود که کتاب‌های ممنوعه‌ی بسیاری خواندم که به جز چندتایی از آنها، بیشترشان در دسته‌ی کتاب‌های بنیادگرا و یک‌سونگر قرار داشتند یعنی همان‌گونه که بنیادگرایان به همه‌چیز واکنش نشان می‌دهند آنها هم به بنیادگرایان واکنش نشان داده‌بودند. شماری از آنها را که در پرونده‌ی اکسلی ثبت کرده‌بودم در سایت گودریدز هم ثبت کردم و شماری هم از یاد برده‌ام که گاهی با دیدن نام و نشانی از آنها در این‌سو و آن‌سو، خواندنشان را به یاد می‌آورم.از اینها که بگذریم بازگشتم به رمان خواندن با خواندن داستان‌های کوتاه آغاز شد، داستان‌های هدایت، جمال‌زاده، بزرگ علوی، کافکا، چخوف، وودی آلن و... (به صورت کتابچه‌های الکترونیک یا روی سایت‌ها و وبلاگ‌ها). کم‌کم سراغ بوف کوری که چندین سال و چندین بار، نیم‌خوانده رهایش کرده‌بودم، رفتم و خواندمش و مسخ و 1984 و... و دوست دارم همین چند کتاب را دوباره‌خوانی و سه‌باره‌خوانی کنم تا بدانم هنوز هم به همان اندازه دوستشان دارم یا نه؟ همان اندازه که گمان می‌کردم خوب هستند؟پرسشی که پیش می‌آید این است: از خواندن آن کتاب‌های زرد و سطحی پشیمانم یا انکارشان می‌کنم؟از اینکه آن کتاب‌های زرد را خوانده‌ام، هرگز پشیمان نیستم. به هر روی در آن زمان باید چیزی هرچند چرند و سطحی ولی پرکشش به دستم می‌رسید تا مرا به سمت کتاب یکشاند و خوشبختانه کشید. گرچه بسیار پیش آمده کتاب‌های پی‌دی‌افی را باز کرده‌ام و چهل-پنجاه صفحه از آن را خوانده‌ام ولی به هر روی و به هر دلیل آنها را به پایان نرسانده‌ام! شاید نتوانسته‌اند درگیرم کنند یا من نفهمیدمشان.به تجربه دریافته‌ام که هر چیز مزخرفی می‌تواند سرآغاز نزدیک‌شدن به رسایی(کمال) و پختگی و همچنین بهبودی وضعیت باشد. این چیز مزخرف می‌تواند موسیقی دست‌چندم سبکی خاص باشد که کمابیش ما را به سمت بهترین‌های همان سبک بکشاند. یا فیلم‌های اکشن و محتوا-زده و بزرگنمایی‌شده‌ای که بارها و بارها دیده‌ایم. پس از دوره‌ای فیلم دیدن، کم‌کم به بینشی در سینما دست می‌یابیم تا به سمت بهترین کارگردانان و بهترین فیلم‌های جهان برویم و نگاه‌مان به فیلم زیربنایی و ژرف‌تر باشد. در کتاب خواندن هم همین است، می‌توان از چرندبافی‌های ارزشی یا رمان‌های زرد آغاز کرد و به جایی رسید که با خواندن نوشته‌ای نو از نویسنده‌ای کاردُرست، همه‌ی خوانده‌شده‌های گذشته را به باد ناسزا گرفت!برای من در جایگاه خواننده، آشنایی با برخی نویسندگان و اندیشمندان ایران و جهان چیزی بود که اگر زودتر رخ می‌داد، امروز جای بهتری بودم ولی بُریدن چندساله از ادبیات داستانی، باید هم چنین تاوانی می‌داشت. گرچه از این دیریابی هم چندان دلخور نیستم چون همچنان بسیاری هستند که در میانسالی تازه دلبسته‌ی کتابخوانی می‌شوند و می‌خواهند سراغ خواندن بروند و زندگی‌ها و اندیشه‌های روی‌کاغذرفته‌ی نویسندگان را بخوانند تا شاید پهنای زندگی‌شان را بیشتر کنند. با این همه هرگز از اینکه شاید به‌اندازه‌ی سرسوزنی از آنها جلوتر باشم احساس پیشی‌گرفتن از کسی را ندارم و چندان ارزشی در این جلو بودن (اگر واقعا جلو باشم) نمی‌بینم و تجربه‌ی خود را برتر نمی‌دانم. اگرچه در هر فرصتی می‌کوشم این کار را به دیگران پیشنهاد کنم. شاید این تنها یک دلخوشی است که می‌دانم این کار را –که هنوز هم درست می‌پندارم- آغاز کرده‌ام و جسته‌گریخته دنبال کرده‌ام. اینکه سال‌ها از آن گذشته و هر سال بیش از پیش گرفتارش شده‌ام و چم‌وخم آن را هر بار بیشتر به‌دست‌آورده‌ام، نشانه‌های خوبی است.یادم می‌آید که چند کتاب از م. [مرتضی] مودب‌پور در همان دوران نادانی خوانده‌ام کتاب‌هایی که پایانشان بسیار ناامیدکننده بود یادم هست که چندسالی پس از آن، در اینترنت هم خواندم که کتاب‌های او زرد است ولی گریز و چاره‌ای نبود، کار از کار گذشته‌بود! ساده‌خوان بودند و من می‌فهمیدمشان. شاید نخستین‌بار که مفهوم زرد بودن را فهمیدم همان زمان بود! و از آن پس مفهوم زرد بودن را بیشتر و بیشتر شنیدم و نویسندگان بازاری و زرد را مانند بسیاری از کتابخوانان دیگر می‌توانم بازشناسم. مجلات زرد، سایت‌های زرد، کتاب‌های زرد، فیلم‌های زرد، موسیقی‌های زرد، خبرگزاری‌های زرد، برنامه‌های زرد و...از سوی دیگر فروکاستِ مطالعه تنها به کتابخوانی و نام نبردن از گونه‌های دیگر فهمیدن و اندیشیدن سختگیرانه و نابخردانه است. کتابخوانی شاید گونه‌ای شسته‌رفته و ساخت‌بندی‌شده (فرموله‌شده / صورت‌بندی‌شده) از فرآیند فهمیدن و اندیشیدن باشد ولی همه‌ی آن نیست. در گذشته که زندگی بسیار دشوارتر از دوران ما بود، شاید می‌توانستیم بگوییم که دسترسی به کتاب‌ها، جهانی به روی آدمیان می‌گشوده‌است ولی امروزه که بسیاری چیزها در دسترس درصد بسیار بیشتری از آدم‌ها ست بایسته و شایسته است که گفت‌وگو و همنشینی، سفر، تئاتر و سینما، رادیو و پادکست، همایش، ورزش، پیاده‌روی و پیرامون‌نِگَری و خیلی چیزهای دیگر را گونه‌های دیگری از مطالعه به شمار آوریم. ناگفته پیدا ست که اگر فرآیند اندیشیدن در کار کتابخوانی و گفت‌وگو و سفر و... نباشد چیزی جز روزنامه‌خوانی، یاوه‌گویی، جابه‌جا شدن، دیدن و شنیدن، دید زدن و... نمی‌ماند. پس هر روز شهربه‌شهر رفتن و هر روز پای برنامه‌های زرد رادیو تلویزیون‌های گوناگون نشستن بدون فرآیند اندیشیدن نمی‌تواند مطالعه باشد.ارزنده‌تر از اینها یک ویژگی دیگر است و آن به‌کار گرفتن اندیشه‌های درست دیگران در زندگی روزمره است. باید بتوانیم این نوشته‌ها را امروزی کنیم و به وضعیتی که در آن هستیم بخورانیم. باید بتوانیم خود را در زندگی جای آدم‌های کتاب‌ها بگذاریم و راه‌گزینی‌های نادرستشان را بازپیمایی نکنیم. باید کوشش کنیم تا بتوانیم زندگی‌مان را به سمت بهتری تغییر دهیم، حتما نباید یک واقعه‌ی بزرگ و رنجناک برای ما رخ بدهد تا به درستیِ راهمان بدگمان شویم. از چیزهای کوچک و ناچیز هم می‌توان به چیزهای بزرگ رسید. همان گونه که باستانشناسان از یک استخوان انگشت یا دندان شکسته به سنگواره‌ای بزرگ از جانداری باستانی می‌رسند. نشانه‌ها همه‌جا هستند خودمان باید پیدایشان کنیم.[...]گمان می‌کنم این روزها هم بیش از اندازه گرفتار کامو شده‌ام! مانند زمانی که ناخودآگاه گرفتار سعدی و خیام و ژول ورن و کسروی و خُنجی و هدایت و اورول و هر نویسنده و هنرمند دیگری شده‌بودم و می‌خواستم با خواندن برخی از نوشته‌های‌شان سر از کارشان درآورم! شاید روزی بیاید که بگویم «کامو هم یک نویسنده بود که با برخی نوشته‌هایش هم‌واژگی داشته‌ام» و پرونده‌اش را با سوءتفاهمی فلسفی ببندم و بدهم زیر بغلش، و در جایی میان الجزیره و پاریس و آمستردام دستانش را رها کنم تا بیگانه‌وار و بی‌چتر سقوط کند! شاید مرکز این سه شهر همان مدیترانه‌ی دوست‌داشتنی او باشد؟! کسی چه می‌داند؟ شاید هم آن چنان که عطار می‌گوید: «دور دور مرو که مهجور گردی، و نزدیک نزدیک میا که رنجور گردی» (تذکره‌الاولیا | ذکر ابراهیمِ ادهم) او را همچون هدایت و اورول و دیگران در جایگاهی درست بگذارم و هر بار که «مرگ‌اندیشی و زیستن» به سراغم آمد، به سراغش بروم! ولی باور دارم که همیشه وامدار کامو خواهم‌بود و دوستش خواهم‌داشت چون بدجور کتابخانه‌ی ذهنم را به‌هم‌ریخت، گردگیری کرد و از نو چید؛ مگر بیماری فراموشی بگیرم که از یادم برود. نمی‌توانم به دوران پیش از کامو-خوانی برگردم.روشن است که آدمی از گذشته به آینده در گذار است و یک جا نخواهد ماند، حتا اگر خودش گمان کند همان آدم گذشته است. این یک‌جا نماندن تا آنجا که می‌دانم دست خود آدم نیست، این ناخودآگاه فرد است در برخورد با ناخودآگاه جامعه و اندیشه‌هایی که در پیرامونش می‌گذرد. گزینه‌های ناخواسته‌ی پیش‌رو و گزینش‌های فرد. پس باید آگاهی را بالاتر و بالاتر برد و آگاهانه‌تر این گزینه‌های ناخواسته را برگُزید. امیدَکی دارم که ده سال دیگری اگر بودم، بهتر از امروز –نوزدهم اسفند نود و هشت- باشم.پیشنهادی: دگرستیزیِ کتابخوانانه!

نوانگاری | تنها نخواهم ماند در کویر

اردوان — Fri, 03 Sep 2021 15:06:30 +0430

1400.06.10 اردوان بیات؛نوانگاری واژه‌ای است برای نوشته‌هایی حسّی یا فنّی درباره‌ی موسیقی؛ مانند کتاب‌نگاری، فیلم‌نگاری، عکس‌نگاری و...من تنها یک شنونده‌ی موسیقی هستم و سرسوزنی توانایی برای بررسی فنّی موسیقی ندارم. این نوشته‌ی ناتوان برخورد دلی‌ام با آلبوم «تنها نخواهم ماند» است. مایه‌ی خرسندی‌ام خواهد بود حتا اگر نگاه و گوش یکی دو نفر را به این سبک‌ها و سلیقه‌های شنیداری نزدیک کند.همچنین نمی‌توانم بگویم سراسر این نوشته، صد درصد در گذشته رخ داده است چون حافظه‌ی آدمی ناخودآگاه گرایش به دست‌بردن در واقعیت‌های گذشته –به‌ویژه آنچه تنها درون ذهن بوده- دارد و همیشه هم صد درصد رویدادها را به یاد نمی‌آورد. هرچند بیش از نود درصد آن واقعی ست. از دو دوست بی‌اجازه نام برده‌ام که امیدوارم خودشان ببینند!⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️آلبوم «تنها نخواهم ماند» ضبط استودیویی بداهه‌نوازی کیهان کلهر و علی بهرامی‌فرد است. در این آلبوم دونوازی سازهای نوساخته‌ی شاه‌کمان و سنتور بم[1] را می‌شنویم. اجرای آن این گونه بوده که نوازندگان چند ترجیع‌بند را با هم هماهنگ کرده‌اند و در میانه‌های آن با شناخت از یکدیگر در همان فضاها هر جور که دل‌شان تپیده به کمانه (آرشه) و مضراب پیچ و تاب و ضربآهنگ داده‌اند و درهم‌آمیخته‌اند تا نغمه‌های بداهه را به ترجیع‌بندهای پیش‌ساخته پیوند بزنند. من که با این آلبوم افسون شدم. هرچند بسیاری شنیده یا ناشنیده آن را نمی‌پسندند و البته که این کمترین اهمیتی ندارد!این آلبوم برای من یک آلبوم معمولی نیست. از آن آلبوم‌هایی ست که خیلی با آن همدلی دارم. گویا این آلبوم فروردین 91 به بازار آمده، درست نمی‌دانم در چه سالی آن را خریدم، 91-92 بود. تا آن زمان‌ها تقریبا به جز چند آلبوم موسیقی فیزیکی پولی برای خرید موسیقی پرداخت نکرده‌بودم! چه رسد برای موسیقی بیکلام! آن هم بیکلام ایرانی! درست نمی‌دانم چگونه خواهان آن شدم. کجا بخشی از آن را شنیدم یا درباره‌اش خواندم که دربه‌در اینترنت را جوریدم که این آلبوم را گیر بیآورم و گیر نیآوردم! با شرمندگی باید بگویم واژه‌ی درست درباره‌ی خریدن نسخه‌ی الکترونیکی این آلبوم «وادار» شدن است، آری «وادار» شدن! چون تا پیش از آن با روش‌هایی که در گذر سال‌ها وب‌گردی آموخته بودم، تقریبا هر چه می‌خواستم را در اینترنت یافته بودم.بی‌گمان نامی که آهنگساز بر آهنگ بیکلام خود می‌گذارد روی برداشت حسی ما از آن اثر می‌گذارد. ولی زمانی که هنوز فضای کلی آلبوم برایم تااندازه‌ای یکنواخت بود و آهنگ‌ها و نام‌های‌شان برایم آشنا نشده‌بود حس دو سه تا از آنها را تااندازه‌ای همسان با نام‌گذاری آنها دریافت کردم. امیدوارم سال‌ها شنیدن آنها باعث تحریف ناخواسته‌ی واقعیت حسی در ذهنم نشده‌باشد.یکی از آنها «ظهر گرم تابستان» بود که امروز می‌فهمم به فضای آواز افشاری نزدیک است. شنیدنش در آن زمان مرا به‌ماننده‌ی کودکی که در حیاطی قدیمی، لبه‌ی حوضی نشسته، به تماشای ماهیان سرخ‌رنگ در پس‌زمینه‌ی فیروزه‌ای بُرد. زمانش خیلی مهم نبود «نیمروز تابستان» یا «ایواره‌ای بهاری»! تنها چیز مهم این بود که هوا روشن و خوب است و آرامش برقرار! (دریافت این قطعه از کانال تلگرام)یادگاری‌هایی از کویر مرنجابچند سال گذشت. بهمن 96 با دو تا از دوستان به کویر مرنجاب رفتیم. نمی‌دانم در راه کاشان یا آران‌وبیدگل بود که به پیشنهاد سینا «زمان Time» قطعه‌ی مهم فیلم سینمایی تلقین[2] را می‌شنیدیم. همان قطعه‌ای که در زمانِ کشدار و آهسته‌ی پرتاب‌شدن وَن از پل به درون رودخانه و تدوین همزمان لایه‌های عمیق‌تر خواب، کم کم اوج می‌گرفت و بینندگان را جادو می‌کرد. شاهکاری ست. با شنیدنش دلت می‌خواهد چشمانت را ببندی و در آن رودخانه و رویاها و زمان دست‌وپا بزنی تا مگر شنا در آنها را بیآموزی.این کار و کارهای آرام بیکلام و باکلام دیگر پس از آن پخش می‌شد و ما سرگرم خندیدن با «الکی» محسن نامجو و مسیریابی بودیم تا به راه کویری رسیدیم و من به یاد این آلبوم افتادم و فضا را آماده دیدم. «سرودی برای باران» را همان‌جاها بود که گشتم و پیدا کردم و صدایش را بالا بردم. «بچه‌ها اینو گوش بدین» و سرها از شیشه‌ها بیرون! آنجا یک چهارچرخه بودیم در راهی میان شن‌ها و نمک‌ها و آبیِ آسمان و کمی جلوتر شترهای رها در راه، که نمی‌دانم چرا عکسی از آنها نگرفتیم!امروز که دارم آن دو روز کویری را به یاد می‌آورم به نکته‌ی تازه‌ای پی بردم! فردای آن روز که بیدار شدم و از چادر بیرون آمدم باران داشت نم نم می‌بارید! به سینا گفتم «پاشو الان سیل اینجا رو برمی‌داره» و او بدو بدو بلند شد و من و خسرو داشتیم می‌خندیم! «حاجی اینجا کویره با همچین بارونی آب فقط می‌تونه بره تو زمین!». چند ساعت بعد که به پسر شتربان(!) گفتم «بارون که عادی نیست؟» گفت «عادیه! هر ده سال یه بار!» و گفتم: «اینم از شانس کج ما ست!» گویی «سرودی برای باران» به آسمان کویر آمیخته و ساخته‌بود!خسرو در همان شبِ سکوتِ کویر چندین بار ما را به شنیدن دوتارنوازی «حاج قربان سلیمانی» در آلبوم «شب، سکوت، کویر» میهمان کرد. کنار آتش شنیدنش چیز دیگری بود. با همه‌ی این چیزها، نام کیهان کلهر با آلبوم «شب، سکوت، کویر» چنان چفت شده که گاهی گمان می‌کنم او نه فرزند زاگرس که فرزند کویر است. همین «تنها نخواهم ماند» او هم هر چه می‌کوشم با زاگرس پیوندش بزنم نمی‌توانم؛ دست‌کم از روی نام و حسی که در ذهنم می‌سازند. گویی در این آلبوم می‌توانیم پیش از سپیده‌دم را تا پاسی از شب بدون هیچ واژه‌ای در کویر زندگی کنیم.⭐️⭐️⭐️⭐️⭐️پیش از برآمدن آفتاب «راز و نیاز با آسمان» را آغاز می‌کند و چهارده دقیقه به نیایش می‌نشیند. سپس راه می‌افتد به‌سوی کویر و دوازده دقیقه با «کجایی» به دنبال گم‌شده‌اش (شاید چشمه‌ی آب) می‌گردد (از دقیقه‌ی چهارم ناخودآگاه با نغمه‌هایی زیبا سرتان تکان خواهد خورد). «ظهر گرم تابستان» است که گویی حوض فیروزه‌ای را می‌یابد و در این هشت دقیقه چشم به آب و آسمان می‌دوزد و به هیچ چیز دیگری نمی‌اندیشد. در هفت دقیقه‌ی دیگر گویی باز به نیایش می‌نشیند تا «سرودی برای باران» بخواند. تا مگر این نغمه‌های شاد، ایواره‌ی سرخ‌رنگ را از غم رهاند و آسمان را به یافتن پاره‌ابری و پاره‌ابر را به زادن چکه‌بارانی امیدوار کند. در پنج دقیقه‌ی پسین «من به فریاد» را با فریادهایی رسا به تاریکی شب و در دست گرفتن سبد برای «چیدن ستاره» می‌رساند. هفت دقیقه‌ای از زمین و زمان «شِکوه» می‌کند و در پایان شش دقیقه‌ای از زمین می‌کَند و با خود پیوسته می‌خواند: «تنها نخواهم ماند». و می‌دانم تنها نخواهد ماند و تنها نخواهم ماند.«برف در کویر مرنجاب» از عکس‌های پس‌زمینه‌ی سایت بامِ بانک ملی. طبق سنت نانوشته‌ی حکومتی نامی از عکاس نیآمده!یادداشت‌ها:1. «سنتورِ بَم» سازی ست که دو-سه دهه از ساخت آن می‌گذرد و پیش از این در برخی گروه‌ها به صدا درآمده ولی «شاه‌کمان» ساخته‌ی پیتر بیفن است و برای نخستین بار کیهان کلهر این ساز را در همین کنسرت و ضبط استودیویی آن نواخته است.2. کمتر فیلمبازی ست که Inception 2010 ساخته‌ی کریستوفر نولان با آهنگسازی هانس زیمر را ندیده باشد!

چارلز بوکُفسکی | بگذار در برت بگیرند

اردوان — Tue, 24 Aug 2021 14:31:15 +0430

از:کتابِ سوختن در آب، غرق شدن در آتش(گزیده‌ی سروده‌های چارلز بوکفسکی)ترجمه‌ی پیمان خاکسارهنوز کتاب را به پایان نرسانده‌ام ولی این سروده را خیلی دوست داشتم. می‌دانم که این سروده و این کتاب نتوانسته از زخم و بخیه‌ی سانسور قِسِر دربرود ولی همان گونه که بوکفسکی می‌گوید «بگذار در برت بگیرند» ما چاره‌ای نداریم و باید بگذاریم زخم و بخیه این شعر را در برشان بگیرند و گرفته اند به‌گمانم!چاره‌ای نداریم چون در این هنگامه‌ی ناامیدی راستین، نه می‌خواهیم کتابی چاپ کنیم و نه ترجمه‌ای! تا بخواهیم حق واژگان سربریده‌مان را از سانسورچیان واژه‌کُش بستانیم. این کار مترجمان و نویسندگان و سرایندگانی ست که با هزار امیدواری به سانسورچیان خوب، کتاب چاپ می‌کنند(البته دم‌شان گرم!) نه کار ما که در مجازی از واقعیت‌ها می‌گوییم بی آنکه خونی از دَِماغ واژگانمان بریزند.هر چند که با همه‌ی زخم‌های سانسور و کاستی‌های ترجمه هم این سروده همچنان زیبا و اثرگذار است.کوشش مَکُنچه آرامش، چه شادیبگذار در برت بگیرندوقتی جوان بودماین‌جور حرف‌ها به نظرم مبتذل و احمقانه می‌آمدعاصی بودم و ذهنم درب و داغان بودتربیتم هم که فاجعهبه سختی سنگ بودمحتا از خورشید هم بدم می‌آمدبه هیچ‌کس اعتماد نداشتمخصوصا به زن‌هاتوی اتاق‌های کوچک مزخرفی زندگی می‌کردمهمه چیز را می‌شکستملای خرده‌شیشه‌ها راه می‌رفتم و فحش می‌دادمبا هر چیزی دست و پنجه نرم کردمصاحب‌خانه‌ها بارها جوابم کردندزندانی شدمگاهی دعوا می‌کردم وگاهی پاک خل می‌شدمدوست مردی نداشتمو زنها هم فقط چیزهایی بودند که از من فحش می‌خوردندبارها شهر و شغل عوض کردماز تعطیلات، بچه‌ها، تاریخ، روزنامه‌ها، موزه‌ها،مادربزرگ‌ها، ازدواج، فیلم، عنکبوت، سپورها،لهجه‌ی انگلیسی، اسپانیا، فرانسه، ایتالیا، گردو و رنگ نارنجیمتنفر بودمجبر اعصابم را خرد می‌کرداپرا حالم را بهم می‌زدچارلی چاپلین یک شیاد بودو گل فقط به درد همجنس‌بازها می‌خوردآرامش و شادی برایم نشانه‌ی پستی و تو سر خوردگی بودنددو مستاجر دائمی مغزهای فاسد و بی‌خاصیتولی همان طور که زندگی‌ام را بادعوای خیابانیفکر کردن به خودکشی وعوض کردن زن‌های مختلفادامه دادمکم‌کم برایم روشن شد کههیچ فرقی با بقیه ندارمدیگران من را مثل خودشان می‌دیدندآن‌ها هم پر از نفرت بودنداز ظلم‌هایی که به چشم نمی‌آیند تحقیر می‌شدندآدم‌هایی که در کوچه‌ها با ایشان دعوا می‌کردم همقلبی از سنگ داشتندهمه برای رسیدن به نفعی ناچیزبه هم تنه می‌زدند و سر هم کلاه می‌گذاشتنددروغ سلاح همگانی بودنمایش سر و تهی نداشت وتاریکی فرمانروای مطلق بودهشیارانه به خودم اجازه دادمتا بعضی وقت‌ها حالم خوب باشدمثلا در اتاق‌های فقیرانه‌ای که زندگی می‌کردمبا نگاه کردن به دستگیره‌های کمد احساس آرامش می‌کردمیا با گوش کردن به صدای باران در تاریکیهر چه‌قدر نیازهایم را کمتر می‌کردمحالم بهتر می‌شدشاید زندگی قبلی فرسوده‌ام کرده بوددیگر از اینکه در گفت‌وگوها برتری‌ام را به طرفم ثابت کنم لذت نمی‌بردمیا از رابطه با زن‌های الکلی کهزندگی‌شان چیزی جز غم سَیّال نبودهیچ وقت زندگی را همان‌طور که بود نمی‌توانستم بپذیرمهرگز تمام زهرش را یک‌جا نمی‌بلعیدمولی لحظه‌هایی بودلحظه‌های جادوییدست‌یافتنی و خواستنیماهیتم عوض شدروز و ساعت و ثانیه‌اش خاطرم نیستولی تغییر اتفاق افتادچیزی درونم آرام شد، نرم شددیگر مجبور نبودم مرد بودنم را ثابت کنمهیچ چیز را مجبور نبودم ثابت کنمشروع کردم به دیدن چیزها:ردیف فنجان‌ها پشت پیشخوان کافه یاسگی در حال راه رفتن در پیاده‌رویا موشی که یک بار روی کمدم ایستادبا بدنشبا گوش‌هایشبا دماغشثابت بودتکه‌ای از زندگی بودکه درون خودش گیر افتاده بودچشمانش به من خیره شدچقدر زیبا بودندو بعد، رفتچارلز بوکفسکی؛ نویسنده و سراینده‌ی آمریکاییشروع کردم به خوب بودنشروع کردم به خوب بودن در بدترین شرایطکه کم هم نبودندرئیس، پشت میز، می‌خواهد اخراجم کندغیبت زیاد داشته‌اماو کت و شلوار پوشیده، کراواتی به گردن و عینکی به چشم داردمی‌گوید: مجبورم که عذر شما را بخواهممی‌گویم: بسیار خباو مجبور است کاری را که باید، انجام بدهداو زن، خانه، بچه و احتمالا یک دوست دختر داردو تمام این‌ها خرج دارندمن برایش متاسفماو گیر افتاده استتو آفتاب می‌روم بیرونتمام روز مال خودم استهر چند موقتا(همه‌ی دنیا به جان هم افتاده‌اندهمه خشمگین اند و محزون و فریب خوردههر چه باورشان بود دروغ از آب درآمد)من به جرعه‌های آرامش وتکه‌پاره‌های شادی خوش‌آمد می‌گفتمتمام این‌ها را مانندزیباترین دختر، در بهترین لباس‌هایشدربرمی‌گرفتم(اشتباه نگیرید، چیزی به اسم خوش‌بینی پوچ وجود داردکه تمام مشکل‌های اساسی‌مان را قایم می‌کندولی هیچ‌چیز را حل نمی‌کندهم سپر است و هم یک‌جور مرض)چاقو باز از بیخ گوشم گذشتدوباره شیر گاز را باز گذاشتمولی وقتی دوباره لحظه‌های خوشی سر رسیدندمثل یک دشمن خیابانی با آنها نجنگیدمگذاشتم تا مرا با خود ببرندخود را با آنها برکت دادمبه خانه خوش‌آمدشان گفتمقبل‌ها، یک بار که به آیینه نگاه می‌کردمفکر کردم که چقدر زشتمولی حالا آن‌چه که قبلا دیدم را دوست دارمخوش‌قیافه امبا وجود تمام جوش‌ها و زخم‌ها و آثار آبلهولی روی‌هم‌رفته بد نیستمتقریبا خوش قیافه املااقل از بعضی هنرپیشه‌های سینماکه صورت‌شان مثل ماتحت بچه می‌ماند، بهترمبالاخره احساسات واقعی دیگران را درک کردمبدون هیچ پیش‌آگاهیمثل امروز صبح که می‌خواستم به میدان اسب‌دوانی برومو همسرم را گرم خواب دیدمو حالت سرش را روی بالش( قرن‌های زندگان و مردگان و محتضران و اهرام را از یاد نبرده‌امموتسارت مرده ولی موسیقی‌اش هنوز آنجا در اتاق شنیده می‌شودگیاهان می‌رویند، زمین می‌چرخدتابلوی میدان منتظرم است)حالت سر زنم را دیدمو بر زندگی‌اش تاسف خوردمکه زیر این ملافه‌ها می‌گذردپیشانی‌اش را بوسیدماز پله‌ها پایین رفتمبه خیابان رسیدمسوار یک ماشین فوق‌العاده شدمکمربندم را بستم و از جای پارک بیرون آمدمدر تمام سرانگشتانم احساس گرما می‌کردماز دست‌ها تا پاهایم که روی پدال گاز بودیک‌بار دیگر وارد دنیا شدماز تپه پایین رفتماز کنار خانه‌های پر و خالی گذشتمبرای پستچی بوق زدمو او برایم دست تکان داد

کاغذنوشته‌ی گستاخانه‌ی من

اردوان — Sun, 22 Aug 2021 19:08:10 +0430

دو سال پیش در چنین روزی کاغذی در میان کاغذپاره‌ها یافتم.1400/05/31 اردوان بیات؛امروز در میان دست‌نوشته‌های چندسال پیش به نوشته‌ای برخوردم که برای سال 91 بود، زمانی که هنوز وبلاگ می‌نوشتم. خیلی خوب شد که آن را در وبلاگ یا انجمنی اینترنتی نفرستاده‌بودم چون بوی خون می‌داد. آری بوی خون! من کی فرصت کرده‌بودم آن‌قدر وقیح و گستاخ شوم که همه را هیچ پندارم و خود را همه‌چیز؟ نادان بودم و امروز هم نادانم با این تفاوت که امروز می‌دانم و باور دارم که نادانم ولی آن روز نادانی‌ام را باور نمی‌کردم. این یک شعار نمایشی و قشنگ و ریاکارانه نیست. همین که بارها نوشته‌ام را می‌خوانم و کمتر از گذشته سخنان بی‌خردانه می‌گویم می‌فهمم که دارم پیش‌می‌روم. این روزها گاهی یک نوشته را دو سال نگه می‌دارم و به کسی نشان نمی‌دهم تا برای خودم روشن شود که چیز بی‌خردانه‌ای نیست. کاغذنوشته را خواندم و «بشمار سه» ریزریزش کردم و دور ریختم تا دست هیچ‌کس به آن نرسد و خودم هم بتوانم فراموشش کنم! فراموشی‌ای از جنس تجربه نه انکار. خودِ نوشته را فراموش می‌کنم ولی اثرش همچنان با من خواهد بود.چیزهایی که گفتم به این معنا نیست که از همه‌ی سخنان آن دوره‌ام کناره گرفته یا بیزاری جُسته‌باشم، نه! سخن بر سر گُستاخی، ناآگاهی و ناتوانی در رساندن پیام است. درباره‌ی خامی و ناپختگی سخن می‌گویم. من هنوز خیلی از آن اندیشه‌های خام را درون ذهنم دارم و گهگاه چکشکاری‌شان می‌کنم. هر زمان که هر کدامشان به پختگی می‌رسند، بازنویسی می‌کنمشان؛ بارها و بارها این کار را خواهم‌کرد. شاید بتوان گفت که آن زمان می‌خواستم قورمه‌سبزی بپزم ولی قورمه‌سبزی‌ام هنوز گیر داشت، جا نیافتاده‌بود. زود از روی گاز برداشتم و سرسفره آوردم! هنوزم هم دارم می‌پزم ولی نمی‌دانم که همه‌چیزش را درست و اندازه و به‌هنگام ریخته‌ام یا نه؟!

خاورمیانه‌یِ جهانِ مدرن

اردوان — Tue, 17 Aug 2021 12:18:11 +0430

۱۴۰۰.۰۵.۲۲ اردوان بیاتدر پاسخ کسانی که می‌گویند، «تفکر مردم افغانستان طالبانی ست و هر چه بر سرش بیآید حقش است»، باید گفت پس من و تو هم که بال بال می‌زنیم برای شکست ج.ا، حتما عاشق تفکر ج.ا هستیم که ایران هنوز در اشغال این نسل‌کشان ست؟! منظورت همین است دیگر؟ خلایق هر چه لایق؟ برای همین است که تو هر چقدر می‌دوی به جایی نمی‌رسی؟ چون شایسته‌ی هدفت نیستی؟ساده است، آمریکا که همواره به بهانه‌های گوناگون آسیا و خاورمیانه را حیاط‌خلوت خود کرده است، نیروهایش را از افغانستان برده و خلأ قدرت باید پر شود. دولت افغانستان ضعیف است و نمی‌تواند در برابر طالبان و متحدان منطقه‌ای‌اش مثل ج.ا و چه‌بسا دولت بایدن ایستادگی کند. پس طالبان هر روز بیشتر پیش می‌رود و مردم بیشتری را گرفتار خود می‌کند. بی‌گمان مسائل عمیق‌تری هم در پس بازگشت این گروه بنیادگرا هست که در آینده روشن‌تر خواهد شد. اما برخورد تمسخرآمیز ایرانیان حق‌به‌جانب با این رویداد غم‌انگیز تهوع‌آور است. یک هفته است که اینجا و آنجا به دیدگاه‌های مردم خودمان درباره‌ی افغانستان و طالبان برمی‌خورم و با خود می‌گویم قطعا رمز شکست‌های ما نفهمیدن و همدلی‌نداشتن با مردمان دیگر خاورمیانه است.مردم غرب که ما مردم را با حکومت‌هایمان می‌شناسند و خودمان را به رسمیت نمی‌شناسند. خودمان هم خودمان را با قوم و زبان و سنت و مذهب دسته‌بندی می‌کنیم که قشنگ تکه‌پاره بمانیم. هر کس هم جوال‌دوز به دست می‌گیرد که گسست‌ها را بدوزد برچسب خیانت به دسته‌بندی‌ها بر او می‌چسبانیم. اگر افغان‌ها[1] مخالف تفکر طالبانی نبودند، دهه‌ها با کوچ و خانه‌به‌دوشی دست‌به‌گریبان نبودند. تنها شمای ایرانی نیستید که با سنت‌های مزخرف می‌جنگید، تقریبا همه‌ی مردم خاورمیانه در چنین جنگ‌هایی به سر می‌برند. ولی یادتان باشد جهان منهای خاورمیانه است، هیچکس به کمک ما خاورمیانه‌ای‌ها نخواهد آمد. حتا کوچندگان خاورمیانه هم چندان به بازگشت به آن نمی‌اندیشند. جهان مدرن همواره نیازمند گونه‌ای خاورمیانه است. کشورهای سنت‌زده‌ای که جنگ‌های فرقه‌ای در آنها ابدی و جاودان ست. در اینجا جنگ‌های صلیبی نباید به پایان برسد.خاورمیانه و چند کشور مهم آنیادداشت:1. شاید شما ندانید ولی واژه‌ی افغانی مانند جهود (یهودی) واژه‌ای توهین‌آمیز است. به جای آن افغان یا افغانستانی بگویید.

از کدام دیوار بگویم؟! دیوارها کم نیست

اردوان — Mon, 09 Aug 2021 19:56:07 +0430

1400.05.18 اردوان بیاتحوصله‌ی نوشتن نداشتم! نمی‌خواستم چیزی بنویسم و این نوشته هم کمترین وابستگی‌ای به نرم‌افزار دیوار ندارد. حتا یک بار هم -برای رضای خدا- این نرم‌افزارهای دیوار و شیپور و چه و چه را نصب نکرده‌ام. دیوار یکی از آن مفهوم‌هایی ست که همیشه مرا به نوشتن وامی‌دارد. چرایی‌اش را هم من می‌دانم و هم خواننده‌ی این نوشته! من که نمی‌توانم درباره‌اش ننویسم اگر شما نمی‌توانید یا نمی‌خواهید بنویسید.از دیوار بگویم؟ از کدام دیوار؟ مگر نیازی به گفتن از دیوار هست؟ مگر کسی هست که دیوار را ندیده باشد؟ دیوار را ندیده‌ای؟ حس چی؟ حس نمی‌کنی دورت دیوار کشیده‌اند؟ گور پدر چشم و حس! مگر این زیست‌بوم خموشانه‌ی سیاست‌زدایی‌شده می‌گذارد از دیوار بگویی؟ اگر یارای گفتن از دیوار باشد و بگویی، مشتی کارگرِ پنجره‌بندِ ملاط‌ساز، بیل‌هایشان را از ملاط بیرون می‌کشند که طُغرل‌وار پی‌ات بیافتند و بیل بر فرق سرت بکویند.پیش از هر چیز باید بدانم درباره‌ی کدام دیوار می‌توانم سخن بگویم؟ از دیوارهای ویران‌شده‌ی خانه‌های مردمانِ ستم‌دیده‌ی ایران هم می‌توانم بگویم؟ یا باید از میان دیوارهای مهربانی و دلالی که شما دوست دارید یکی را برگزینم و ستایش‌گرانه و ماله‌به‌دست درباره‌اشان سخن بگویم؟ از دیوارهای کاهگلی چطور؟ دیوارهای پارچه‌ایِ کپرنشینی نیز؟! راستش من خودم شیفته‌ی دیوارم در کودکی و نوجوانی هم به بنّاها کودکانه کمک کرده‌ام! چارَک آورده‌ام، نیم‌چارک! لاشه... نوجوانانه کمچه و تیشه دستشان داده‌ام. ولی هرگز چارَکی -یا حتا لاشه‌ای- آجُر یا کمچه‌ای ملاط برای دیوار دلخواه شما نیآورده‌ام.نمی‌دانم این سوئیس‌پنداری ایران در اینجا کی به دیوار سخت واقعیت برخورد می‌کند! دیواری که شاهنشاه آریامهر خدابیآمرز نیز گمان می‌کرد درست کشیده ولی شوربختانه سخت به آن برخورد کرد و نتوانست با رنج برخورد با آن کنار بیاید. نمی‌دانم چرا شاهنشاه‌ش می‌نامیدند زمانی که یک شاه بیشتر در کشور نبود! شاهنشاه به شاه شاهان می‌گویند؛ زمانی که یک سرزمین دچار خان‌خانی و شاه‌شاهی و ملوک‌الطوایفی بود! شاه شاهان بیش از اینکه مرا به یاد شاهنشاهان کهن بیاندازد، مانند اَحکَم‌الحُکما و طبیب‌الاطبا و وزیرالوزرا و اعظم‌العظما و افضل‌الفُضلا و عالم‌العلما و چه و چه، مفهومی عربی پیش چشمم می‌آورد. مفهومی «پر از باد و تهی از بود». بگذریم. چون سنجیدن آن خدابیآمورز با این مفهوم‌های عربی هم چندان خردمندانه نیست.داشتم می‌گفتم... این سوئیس‌پنداری ایران، کار دست خیلی‌ها خواهد داد. حتا آنها که سینه چاک می‌دهند برای استادِ بنّا! همه می‌دانند که بنّاها پایه‌ی کارشان دیوارکشی ست؛ با آجر و سیمان و شن‌وماسه و تیشه و کمچه و بیل و شمشه و شاقول و... سروکار دارند. اگرچه پنجره هم می‌توانند بزند و همچنین در کار بگذارند. ولی به هر روی بنای پیر ما گویی توان اندیشیدن به در و پنجره را هم از دست داده‌است. نمی‌خواهد آفتاب به درون بیاید. کاش می‌دانستم چرا آفتاب طبیعی را نمی‌خواهد و هوادار لامپ‌های رشته‌ای پرمصرف و کم‌بازده است. لامپ‌هایی که کلیدشان درون چاردیواری‌ها ست! بی‌گمان چندتایی لامپ هم از روی خیرخواهی برای رهگذران، پشت دری که قفل است خواهد گذاشت تا رهگذران بدانند که «اینجا چراغی روشن است!» چراغی که نشان می‌دهد همه‌چیز رو به راه است. مانند دم تکان دادن غزال‌ها که از نبودن خطر پلنگ خبر می‌دهد! نمی‌دانم لامپ‌های پشت در را در آینده خواهیم دید یا نه.ولی من می‌خواهم بگویم گور پدر دیوارهای مجازی و بتونی که دور سیاست کشیده‌اند و همچنان دارند می‌کشند. دارند چند قبضه‌اش می‌کنند. دارند درها را قفل می‌کنند. پرده‌ی پنجره‌ها را می‌کشند. چراغ قوه‌ها را ازمان می‌گیرند. شمع‌های خودسوز را می‌کُشند. با همان اندیشه که سعدی فرمود:شمع را باید از این خانه به در بردن و کُشتنتا به همسایه نگوید که تو در خانه‌ی مایی.بله کارگرِ استادِ بنّای پیرِ تاریک‌خواهِ قصه‌ی ما! «تو» همان روشنگر و آگاهی‌بخش است. نمی‌خواهند همسایگان بفهمند که در خانه‌ی ما همچنان شمع‌های آگاهی بی‌ریا می‌سوزند و راه می‌نماید. اگر در کار کُشتن این شمع‌ها باشی، تا جایی که می‌توانی این کار را کنی دوره‌ی خوشی خواهی گذراند ولی اگر دستانت از سوزش کُشتنِ شمع‌ها بسوزد، دیگر به دردشان نخواهی خورد. خانه‌ی ما خیلی بزرگ است ولی مردم پیدایت می‌کنند. برخی از مردمان این خانه، وارونه‌ی یاوه‌هایی که در گوش تو فرو کرده‌اند، حافظه‌های خوبی دارند.دیگر نگو دیوار نه ساله شد! نه جانم دیوار دارد چهل و سه ساله می‌شود. برای همین است که بنیادهایش رو به ویرانی ست! دیواری که پای‌بست ندارد، و ستون‌هایش سست شده‌اند، دیر یا زود فرو خواهد ریخت. اگر چنین نشد قول می‌دهم دیری نپاید که ما سقف را بشکافیم و طرحی نو دراندازیم... طرحی نه اینچنین که هست. تو هم می‌توانی با ما باشی، با مردم درون این خانه که رنج می‌کشند ولی زندگی می‌کنند؛ با کمترین وجدان‌دردی؛ پس خودت:بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیمفلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیمدیوار کشیدن بد نیست ولی با شرافت دیوار نابه‌جا کشیدن پسندیده نیست. بدان که شرافت در این دیوارها نیست پس با شرافت دیوار نکش برایشان وگرنه باید بیت دیگر حافظ را با خود بخوانی... فورا نه ولی حتما!:بی‌مُزد بود و منّت هر خدمتی که کردمیا رب مباد کس را مخدوم بی‌عنایت

ششم امرداد! سوئیس خوش می‌گذرد؟

اردوان — Wed, 28 Jul 2021 20:45:57 +0430

این پست هیچ ارزشی ندارد و شاید در آینده پاکش کنم.در دو هفته‌ی گذشته بارها صفحه‌ی اصلی ویرگول را باز کرده‌ام.سوئیس است. یکی در زوریخ دیگری در بازل، آن دیگری در ژنو و برخی هم در برن هستند.پرسش: آب و هوای سوئیس خوب است؟من در ایران زندگی می‌کنم.هیچی! فقط خواستم بگویم که ایران خیلی بهتر از سوئیس است.آدم نمی‌کشند.حتا خفه هم نمی‌کنند.یک پیشنهاد هم برای فرصت‌جویان:بهترین فرصت امروز است.زودتر به سمت این شبه‌پیامرسان‌های داخلی موجود هجوم ببرید که بزرگترین کانال‌های سخن بزرگان ایران در چند ماه آینده دست شما باشد نه در دست صغرا خانمِ سبزی‌خردکن و اصغر آقا بقالی سر کوچه.قدرت با گردانندگان صفحه‌های سخن‎ بزرگان است.ولی یک چیز جدی بگویم:ای کسانی که سیاسی نبودید!نظام پساتوتالیتر با زندگی عادی هم می‌جنگد.هر چه بیشتر از سیاست کناره‌گیری کنید، بیشتر فشارتان می‌دهد ولی سرانجام سیاسی خواهید شد.شما که در فجازی هم سروصدا نکردید و صدایتان درنیآمد!آیا در خیابان صدایتان را خواهیم شنید؟باید دید!

تله‌های مجازی؛ قلبِ برگشتی

اردوان — Thu, 15 Jul 2021 13:34:13 +0430

1400.04.22 اردوان بیات؛چند کُدنویسی برای زادروز توی گرامی!امیدوارم این نوشته برای‌تان بی‌معنی و مسخره نباشد. اگرچه چندان فرصتی برای چفت‌وبست دادن به آن نداشتم.و شرمنده که باز افسار کم‌نویسی را پاره‌کرده‌ام.اگر فرصت دارید بخوانید و نقدهای‌تان را هر جور که می‌توانید درمیان‌بگذارید.به فرض محال یادت رفته که امروز زادروزت بوده‌است. پیامکی روی گوشی نمایان می‌شود: «سلام اردوان عزیز! تولدت مبارک! به آرزوهات برسی.» این تو را به خودت نمی‌آورد؟ می‌آورد! می‌گویی چرخش دیگری به دور خورشید زدم. یاد قرار سال پیش خود با زمین و هر آنچه در آن هست، می‌افتی. چرتکه می‌اندازی تا ببینی در این یک سالی که گذشت به کجا رسیدی. یادت می‌آید که پارسال با خود می‌گفتی: «سال دیگه این موقع، فلان جا هستم، بیسار می‌کنم.» فلان جا رسیدی؟ بیسار کردی؟ یا فقط روی هوا حرف زده‌بودی؟چه حسی داری هنگامی که می‌فهمی این پیامک را یک سری کد برنامه‌نویسی برایت فرستاده‌اند؟! حسی که از دیدن یک گل مصنوعی داشتی؟ حسی مصنوعی یا مکانیکی؟! چه تناقضی! اگر آدمیزاده‌ای راستین پیامک را فرستاده‌باشد چه؟ هر بار که نامش را می‌خوانی یا می‌شنوی کلی یاد و خاطره جلوی چشمت می‌دوند. می‌گویی: «دمِش گرم، یادش نرفته‌بود.» این یک حس واقعی ست. پیامک کسی است که تو را می‌شناسد. ولی پیامک‌های سودجویانه‌ی شرکت‌هایی مانند همراه‌اول و ایرانسل و دیجی‌کالا و چه و چه... تنها به دنبال فرصت خودنمایی هستند. این با هیچ پیام آدمیزادی‌ای یکی نیست؛ حتا اگر مانند دوست گرامی‌ام با شوخی چنین حقیقت تلخی را گفته‌باشد:«درود به روت گُجسته-آژی‌دهاک دیوخوی کج‌رفتارِ پلید افکارِ تهی‌مغزِ مشمئزکننده. زادروزت خجسته! مرسی که به دنیا اومدی.»(گُجسته: ملعون! / آژی‌دهاک: ضحاک! / ضحاکِ ملعون!)چندین روز است که برنامه‌ی سالنامه‌ی فارسی گوشی، روزشمار مزخرفی راه انداخته. هر روز می‌نویسد: فلان روز مانده به زادروز شما! از این برنامه‌ریزی‌ها بیزارم. ابتذال که می‌گویند همین است. نخست نگاهی کنیم به معنای ابتذال در فرهنگ فارسی عمید:یک. دائم به کار بردن و کهنه‌‎کردن چیزی؛ کهنگی.دو. خوار کردن؛ بی‌قدری؛ پستی.پس می‌توانیم بگوییم ابتذال «پست و بی‌ارج و ارزش کردن چیزی» است. یعنی یک چیز را سطحی و ظاهری دیدن یا نگاه ساده‌انگارانه را گسترش دادن. این ابتذال در سیاست و هنر و فرهنگ و روانشناسی یا هر چیز دیگری می‌تواند رخ دهد.امروزه بسیاری آدم‌های آشنا در همین روز به کمک «برنامه‌های یادآور» و یا «حافظه‌ی نیرومند خود» به یادتان می‌افتند و پیامی برایتان می‌فرستند. آنکه زادروز تو را در سالنامه‌ی گوشی یا در ذهنش یادداشت کرده، هر چه بوده برایش ارزشَکی داشته‌ای. او نمی‌خواسته در گرفتاری‌های روزمره‌ی زندگی فراموش کند به تو بگوید: «فراموشت نکرده‌ام». شاید به یکی از این سه دلیل:(روی عنوان این دلیل‌ها پافشاری ندارم شاید خیلی هم درست نباشند.)یک. مهربانی: «به خودی خود» برای او ارزش معنوی داری.دو. مهرخواهی: می‌خواهد روی تو سرمایه‌گذاری کند؛ یا مادی یا معنوی!سه. گرفتاری در تله‌ی مجازی: می‌پندارد اگر زادروزت را فراموش کند، از دستش دلخور می‌شوی!ما تااندازه‌ای دلیل‌ها را می‌فهمیم. ولی مهم این است که فرستنده‌ی پیام یک آدم راستین است نه چند کد برنامه‌نویسی‌شده و این خیلی خیلی خوب است. دسته‌ی یک ناخودآگاه می‌خواهد برای زمان کوتاهی ناهمواری‌های زندگی را بر تو هموار کند. می‌خواهد برای یک آن هم که شده جلوی بادی که شمع زندگی‌ات را به پت‌پت انداخته، بایستد. و این کار کمی نیست.بی‌گمان در آینده ربات‌هایی شخصی می‌سازند که شما را هر روز بیش از پیش بفهمند و با شما زنده‌وار زندگی کنند. اگر چنین باشد سخنان آنها می‌تواند بوی آدمیزادی بدهد ولی زمانی که این ربات نه تو را بشناسد و نه تو او را بشناسی، چیزی جز کدهای برنامه‌نویسی نیست. در این زمینه پیشنهاد می‌کنم فیلم «او» را با بازی درخشان خواکین (: واکین) فینیکس و کارتون «شش ابرقهرمان» را تماشا کنید. [1]باری! پا را فراتر بگذاریم!سریال طنز «خودروی تهران یازده» را یادتان می‌آید؟ آن زمان‌ها پراید هاچ‌بک یشمی ارزشمند بود. چون پیکان و ژیان و فولکس زیاد بود. ولی امروز چه؟ امروز همه‌جا همه‌جور پرایدی ریخته همه هم بدتر از آن هاچ‌بک اند. چهل و چند سال است که صنعت خودروسازی را با تکرارِ تکرارِ تکرار نابود کرده‌اند. تکرار یک چیز پست، و پست‌تر کردن آن چیزی جز ابتذال است؟ سال‌ها ست که پراید یک خودروی پیش پاافتاده‌است حتا اگر قیمتش به دویست میلیون تومان برسد. و شک نکنید که خواهد رسید! با این همه اگر دقت کرده‌باشید یک خودروی آمریکایی قدیمی را در خیابان خیلی خوب می‌بینیم چون هم کمیاب است هم باکیفیت ولی پراید نه کمیاب است و نه باکیفیت!این روزها قلب را هم مانند پراید از فراوانی، نمی‌بینیم. آدم‌های خودخواه و کُشته‌مرده‌ی توجه با مالیدن و پاشیدن ایموجی «قلب» به در-و-دیوار همه‌جا از قلب هم ارزش‌زُدایی کرده‌اند. من در فضای مجازی فرت و فرت قلب نمی‌فرستم چون باور دارم که تند تند قلب فرستادن ما برای آدم‌های یک دقیقه‌ای ارزش قلب را از عرش به فرش می‌آورد.[2] به هر روی قلب مبتذل شده، چون قلب‌باران‌های فراوانی را زیر پست هر آدم ناشناخته و ناآشنایی دیده‌ایم. من می‌خواهم به سهم خودم، ارزش قلب را بالا نگه دارم. نمی‌خواهم مانند پراید از بس همه‌جا هست، دیگر به چشم نیاید! هر قلبی که می‌فرستم باید ارزش خودش را داشته‌باشد!این مشکل من نیست که قلب‌ناباور شده‌ام. مشکل شما هم هست. در حسابتان قلب ندارید ولی از کیسه‌ی خلیفه قلب می‌فرستید و دلخور از این هستید که قلب‌های واقعی‌تان هم برگشت می‌خورند. این خود شما بودید که همچون بانک مرکزی آن قدر قلب بی‌پشتوانه چاپ کرده و بخشیده‌اید که تورم «مهر» بالا رفته. دیگر تپش‌های قلب‌هایمان هم دروغین می‌نماید چراکه چشم همه‌مان از قلب‌ها و مِهرهای دروغین پر شده.یکی از دلایلی که مردم می‌خواهند تیپ و قیافه‌ای متفاوت‌تر از دیگران داشته‌باشند همین تکراری نبودن است. می‌خواهند با متفاوت‌نمایی احساس «کمیابی» و «ارزشمندیِ» خود را در چشم ما زنده‌کنند. چون هر چه تفاوت ظاهری بیشتر باشد، دیده‌شدن بیشتر است. گویی نمی‌دانند راه متفاوت‌بودنشان با آدم‌های بیشماری همسان ست و آن هم «شبیه فلان کیَ‌ک شدن» است. می‌خواهند شبیه همان چیزی باشند که رسانه‌های این‌سو و آن‌سو تبلیغ می‌کنند. این نقض غرض (: خلاف نیّت) است چون در پایان همه مانند یکدیگر می‌شوند و آنان که نمی‌خواسته‌اند متفاوت باشند، متفاوت و کمیاب می‌شوند!خب! برگردیم به داستان زادروز! آیا با همه‌ی این گفته‌ها، باز هم گمان می‌کنید رفتارهای مجازی این روزهای ما ارزش «شادباش زادروز» را پایین نمی‌آورد؟ تکرار سطحی «استوریِ تولدت مبارک» برای کسی که سالی دو-سه-بار از کنارش می‌گذریم و نامش را با ناسزا و تمسخر به زبان می‌آوریم، بی‌معنا نیست؟شاید چون استوری‌ها بیش از یک روز در دسترس دیگران نیستند گمان می‌کنیم هر روز باید چیزی بگوییم، یا عکسی از خود بفرستیم و با خود بگوییم: «عکسم را نشان می‌دهم، پس هستم» یا سخن بزرگانی که امروز کسی پست کرده‌بود را هم‌رسانی کنیم؛ تولد فلانی را با استوری تبریک بگوییم و... آیا نمی‌توانیم با پیام خصوصی یا یک تماس کوتاه تبریک بگوییم؟آیا این ویژگی‌های پیامرسان‌ها، ذهن‌مان را تله‌گذاری نکرده‌اند؟ آیا این الگوریتم‌ها و کدها، رفتارها و توانایی‌ها و هوشیاری مردمان را سنجِش و پایِش نمی‌کنند؟ آیا اینها جز سرگرمی همیشگی مردم در این زمانه‌ی دروغ و پنهان‌کاری به درد کارهای دیگری هم می‌خورند که ما انجام نمی‌دهیم؟ آیا ما می‌توانیم کاربرد بهتری برای اینها بیابیم؟ قطعا می‌توانیم.شاید این چیزها زیان‌های دوران فناوری‌های نوین است. نمی‌دانم چگونه باید با همه‌ی آنها کنار بیآییم چون فناوری‌ها خوبی‌های بسیاری دارند و نمی‌توانیم کنارشان بگذاریم. هر چه هست چاره‌اش کنار گذاشتن گوشی نیست!باورهای نیم‌پَز دیگری هم هستند که توانایی و فرصت گفتن‌شان را ندارم. شاید روزی که خوب پُختند، بتوانم درباره‌شان بنویسم. روزی که خوب دور و برش را گشته‌باشم و همه‌ی سایه‌روشن‌هایش را دیده‌باشم.یادداشت‌ها:1. او / Her 2013شش ابرقهرمان / Big Hero 6 2014فیلم‌های دیگری هم هستند ولی این دو را اگر ندیده‌اید، نقد بچسبید. با بچه‌ها کارتون دیده‌اید؟ ببینید. آنها تند تند به شما نگاه می‌کنند که ببینند شما هم می‌بینید یا نه! واکنش‌های شما را می‌خواهند ببینند. دو ساعت سنگ‌بودن را کنار بگذارید!اگر پیشنهاد تماشایی دیگری هم دارید، بنویسید!2. آدم‌های یک دقیقه‌ای کسانی هستند که چه در واقعیت و چه در مجازی چندان اثری روی زندگی ما ندارند. آنها را خوب نمی‌شناسیم و همان میزان که می‌شناسیم را هم نمی‌پسندیم. بود و نبودشان را چندان حس نمی‌کنیم. البته این تعریفی کلی ست و می‌تواند استثنا هم داشته‌باشد.گفتنی ست که آدم یک دقیقه‌ای به خودی خود ارزشمند است ولی نمی‌تواند در جایگاه یک آدم خودمانی یا دوست باشد. بهتر است بگویم ما گنجایش و توانایی مهرورزی ویژه به همه‌ی آدم‌هایی که می‌بینیم را نداریم، دست‌کم تا زمانی که بخشی از داستان زندگی یکدیگر را ندانیم و این دانستن روی‌مان اثر نگذارد.این قلب‌های ظاهری ما اگرچه به قول برخی حس خوب به آدم‌ها می‌دهد ولی پیامد همگانی و عمومی‌اش ارزش‌زُدایی یک ارزش انسانی ست. من «ایموجی گل» را به جای «قلب» به‌کار می‌برم. شاید چون گل دیدنی‌تر از قلب است!امیدوارم بتوانم در آینده این خوی همیشگی‌ام را از کودکی تا امروز بشکافم چون می‌دانم آدم‌های مانند من کم نیستند.

جهانم بی تو؛ یک هیچ بزرگ

اردوان — Sat, 10 Jul 2021 20:11:29 +0430

1400.04.16 اردوان بیات؛از بس که می‌ترسم از رفتنت، بودنت را هم خوب درنمی‌یابم. آن بهره که می‌خواهم را از تو نمی‌توانم بُرد! نکند یک‌باره بی‌خبر بروی و من بمانم و یک هیچ بزرگ؟ جهانم بی تو از چرخش بازمی‌ایستد. بزرگواری کن و امشب نرو. باور کنی یا نه جهانم بی‌تو تاریک است. چراغ‌قوه‌ی کم‌فروغ درونم به بیرون راهی نمی‌یابد. اگر بروی نمی‌میرم ولی راه گم می‌کنم. مپسند گمراهی‌ام را.راستی تو چه هستی که با همه هستی؟ همه از تو سود می‌برند، دوست و دشمن؛ آدمیزاد و اهریمن. با رفتنت همه چیز و همه‌کس را بیکار می‌کنی! کاش می‌توانستم دست‌وپایت را ببندم که نتوانی بروی.در بند یزید گرفتار شده‌ای؟کجا می‌بریش ای فرزند زنای سردمداری با فناوری؟!«چند این شب و خاموشی؟»[1]کشتگاه که را سیراب می‌کنی که خانه‌ی ما را چنین تاریک و ویران کرده‌ای؟«دست بردار از این در وطنِ»[2] ما خودی‌نمایی! تو مال اینجاها نبودی و نیستی.نفرین بر توی ناچیز که دکلِ «تِسلا» را پیموده‌ای و آن بالاها لم داده‌ای. و هر گاه و بی‌گاه کلیدش را پایین می‌نشانی.نفرین بر جریان متناوبِ «تسلا» که به «ادیسون» چسبانده‌اند.[3]نفرین بر شماها که برای آمدن روشناییِ من صلوات بلندپسند می‌فرستید. بهانه‌ای دیگر بجویید برای صلواتتان پدر-صلواتی‌ها!می‌بینی؟ نمی‌گذارندمان عاشقانه‌مان خوش‌فرجام باشد.همه‌ی واژگانم را آلوده‌اند به چرکِ خودشان.دیگر چندان واژه‌ای برایم نگذاشته‌اند.می‌خواهی بدانی چه مانده؟باتری تبلت: 37%باتری لپ‌تاپ: 40%باتری گوشی: لعنتی کابلش جا نرفته‌بود!ساعت؟ تیک‌تاک تیک‌تاک!کتابخانه؟ تاریک.چراغ‌قوه؟ باتری ندارد.کاغذ سفید؟ بسیار دارم. نمی‌خواهی؟!خودکار؟ نمی‌دانم کدام گوری افتاده.مداد؟ نوک ندارد، سرکار جا مانده.آب؟ تو را چه به نیمه‌ی پر آفتابه؟!یادداشت‌ها: از هوشنگ ابتهاج (سایه)از مهدی اخوان ثالث (امید)جریان متناوب همان برق شهری ست و جریان مستقیم، باتری. (سطحی از اطلاعات عمومی)چو چاه ریخته آوار می‌شوم در خویش/که «برق رفته» و ویران‌تر اند بیماران | حسین منزوی

کتاب‌نگاری | در سوگ پاک‌سرشتی (سالار مگس‌ها)

اردوان — Sun, 04 Jul 2021 14:51:36 +0430

99.06.29 اردوان بیات؛کتاب‌نگاری واژه‌ای است برای جایگزینی با «مرور کتاب» یا «ریویو»، شاید در آینده چیز بهتری به ذهنم برسد ولی تا اینجا همین را کاربردی‌تر و درست‌تر می‌دانم. درباره‌ی کتاب‌ها نوشتن، کتاب‌نگاری؛ درباره‌ی فیلم و موسیقی و عکس و کاریکاتور و هر هنر دیگری هم به همان گونه، فیلم‌نگاری، نوانگاری (موسیقی‌نگاری) و هنرنگاری و... .قرار نبود داستان لو برود؛ لو هم نرفته‌است.هواپیمایی که از کشوری (شاید انگلستان) درگیر جنگ هسته‌ای(؟) کودکان را به جای دوردستی می‌برد، به دلایل ناشناخته‌ای در یک جزیره‌ی ناشناخته‌تر سقوط می‌کند و کودکان بدون هیچ سرپرستی گیر می‌افتند. داستان تااندازه‌ای سرراست است با نمادهایی چند از جامعه‌ی بزرگسالانه.اگر داستان رابینسون کروزو و قلعه‌ی حیوانات را خوانده‌باشید به یادشان می‌افتید؛ گرفتاری در جزیره و دست‌وپنجه نرم‌کردن با چالش‌های آن، و نمادهایی ساده و سیاسی از جامعه‌ی انسانی. هر جامعه‌ای می‌تواند در این چارچوب قرار بگیرد و اگر بزرگنمایی نکرده‌باشم هر جامعه‌ای در این چارچوب قرار گرفته‌است. در اینجا، در این جزیره گروهی کودک بی‌گناه شش تا دوازده‌سال بازیگران جامعه هستند. کودکانی که گمان نمی‌کنی هرگز گَردِ تیره‌ای بر رخت سپیدشان بنشیند.شاید اگر چهل گوسفند نر و ماده را کتره‌ای از چهل روستا (هر روستا یک گوسفند) در یک آغل رها کنی جامعه‌ای خواهی داشت که یکی زور می‌گوید دیگری نمی‌خواهد زور بشنود، گروهی هوادار این و گروهی هوادار آن می‌شوند و بر سر نهاده‌ها و بهره‌مندی‌ها می‌جنگند و پس از چندی همه‌چیز به تراز و تعادل می‌رسد تا زمانی که کفه‌ی سنگین ترازو ناگهان سست و سبک شود. در جامعه‌ی ناهوشمندِ جانوری هدف همه‌ی پیکارها بر سر ماده‌ها ست ولی در جامعه‌ی انسانی برای خیلی چیزهای دیگر هم می‌جنگند (افزون بر اینکه هر دو بر سر قدرت و قلمرو و خوراک هم در جنگ و پیکار اند). شاید این خوی ناهوشمندِ پنهانِ بشر بتواند برابری او با هر جانور ناهوشمندی را نشان دهد.همیشه‌ی تاریخ آدمی که قدرت سیاسی داشته، می‌خواسته برای همه‌چیز «بپّا» داشته‌باشد و همه‌چیز جهانش را بداند، بپّاید و به قدرت بیشتر برسد و هرگز هم از تخت نیافتد، چه با پشتیبانیِ مردم چه با خشم. ولی چنین کاری دشوار است چون دو دسته جلوی آنها را می‌گیرند: آزادی‌خواهان که از این رفتارهای پاییدنی بیزار اند و خودکامگان دیگر که همین آرزو را حق خودشان می‌دانند. پس پیکار این دو دیدگاه –خودکامگی و آزادگی- با هم به خون و خونریزی می‌انجامد و هر کسی می‌تواند پیروز باشد ولی برای چه؟ برای چند سال؟ به چه بهایی؟«ویلیام گلدینگ» شر را در درون انسان -هر انسانی- نشانه رفته‌است [1]. وارونه‌ی گفته‌های بسیاری از سخنوران گذشته و امروز، که سرشت آدمی را پاک و الهی و... می‌دانند من بر این باورم که اگر دلبستگی به فرهنگ‌ها و ارزش‌های آدمیزاد نبود، خیر و شر معنی‌اش را از دست می‌داد و آدمی گزینه‌های بسیار بسته‌تر و رفتارهای غریزی‌تری می‌داشت. در چنان شرایطی می‌توانست آشکارا شر را برگزیند و دسته‌دسته سر ببُرد، بدون اینکه نیازی به پاسخگویی حس کند. با همه‌ی همین فرهنگ‌ها، پیشانی تاریخ آدمیزاد آکنده از خونریزی‌هایی ست که بهانه‌های مذهبی، سیاسی، قومی و فرهنگی داشته‌اند! بسیاری آشکارا به خود می‌بالیدند که پیام‌آوری و رسالتشان خونریزی است (نسلشان هنوز نابود نشده‌است!).اندیشمندان و روشنفکران به دنبال برقراری قانون اند چون چیزی را بدتر از بی‌قانونی نمی‌دانند. پس برای همین است که انتقاد می‌کنند چون انتقاد یکی از بهترین راه‌های دیدن از دیدگاهی دیگر است. آنها گمان می‌کنند که اگر کور و کر بنشینند و دست‌روی‌دست بگذارند جامعه رو به تباهی می‌رود چون مردم‌فریبان بسیار، و بسیار هم کاردان اند. اندیشمندان وابستگی‌ها، ابزارها و توانایی‌هایی دارند که می‌تواند «چشمِ اسفندیار» (: پاشنه‌ی آشیل)ِشان هم باشد! چیزهایی مانند عینک ته‌استکانی!اگر این ابزارها به دست خودکامگان بیافتد، آتشی پا می‌گیرد که نمی‌توان آن را راه رهایی جامعه از بن‌بست‌ها دانست، بلکه گاهی دودش به چشم بیگناهان جامعه می‌رود. مانند دانش در دست نازیسم، حق‌خواهی در دست کومونیسم، شَرزُدایی در دست امریکا، دین در دست بنیادگرایان و متعصبان، حقوق زنان در دست فمینیسم، قانونگذاری در دست قانونگُریزان و دزدان و... باید بدانیم که این فناوری‌ها و کُنشگری‌ها، ساخته و پرداخته‌ی هیچ گروهی نیست. نباید بگذاریم سردمدارانی خودخوانده بیایند و خود را «پرچمدار پاسداری از حق مردم» جا بزنند و بگویند که اگر آنها نبودند کسی جایشان را پر نمی‌کرد و اگر نباشند برای همیشه کُمِیتِمان لَنگ است و پایمان در گِل! قدرت باید در دست همه باشد، یعنی همه در تصمیم‌گیری‌ها نقش داشته‌باشند. بتوانند از کجروی‌ها انتقاد کنند، در برابر بیدادگری‌ها بایستند و زیر بار زور نروند و همچنان سرشان بر تنشان بماند.خیام باور دیگری درباره‌ی همین سردمداران خودخوانده دارد:ای بس که نباشیم و جهان خواهد ‌بود <><><> نی نام زِ ما و نی نشان خواهد ‌بودزین پیش نبودیم و نَبُد هیچ خِلَل <><><> زین پس چو نباشیم همان خواهد ‌بودبله جانم! جزیره بدون من و تو هم جزیره خواهد ماند، فروغلتیدن تخته‌سنگ شاید از پس آدم‌ها برآید ولی جزیره را تکان نمی‌دهد، هرچند تپشِ دلِ صاب‌مرده‌ی ما را تندتر خواهد کرد.باری! «صدف جان» اگر نباشی، کسی مرا نمی‌شنود! آنگاه که صدای نازک و گوشنوازت کمانچه‌وار در جزیره می‌پیچد گویی قانون فرمانفرمایی می‌کند. لمس تو رستمِ درونم را دلیر و دلاور می‌کند، چشمانم خوب می‌بیند، گوش‌هایم خوب می‌شنود، دستانم هنگام سخنرانی در هوا خوب چرخ می‌زند! دیگر کسی نمی‌تواند صدایم را که گویای اندیشه‌های درونم است، خاموش کند[2]. سخت اندیشناک و نگرانم، اگر نباشی چه بر سر ما می‌آید؟ ما را چه می‌شود؟ پس مرا کمک کن! «کمک کن تا زنیم از مَکمَنِ [حق]؛ به اردویِ [شَرِ] عالم شبیخون»[3]چیزی که پس از پایان کتاب نوشته‌بودم:99.06.05دلم برای بچه‌هایی که پدرمادرهایشان به خود رهایشان کرده‌اند یا با رفتار نادرست خاله‌خرس‌گونه هیولا بارشان آورده‌اند، می‌سوزد. نکند این نیآموختگان در جزیره‌ای میان دیوارهای خانه‌ها و کلاس‌ها و مدرسه‌ها نتوانند از پس فهماندن سخن خود به هم‌زبانان خود برآیند و به جان هم بیافتند و آگاهانه به هم زیان برسانند؟ نمی‌توان پیش‌بینی کرد که پس از برون‌رفت از جزیره، قربانیان و ستمگران چه سرنوشتی داشته‌باشند. مگر می‌توان پس از توفان همان آدم گذشته ماند؟ بی‌گمان آنها همانند دیگران طبیعی نخواهند مرد. مرگشان چنان با شیب کم رخ می‌دهد که گویی ده‌ها سال است خنجری به قلبشان فرورفته و با اینکه طبیعی راه می‌روند ولی هنوز دارند جان می‌کنند. قربانیان، از زخمِ دیگران و ستمگران، از زخمِ خود بر دیگران. شاید پس از این هرگز مهربانی را فراموش نکنند و هرگز کسی را نیآزارند.یادداشت‌ها:[1] بد نیست خواندن این دو بیت از فریدون مشیری:گفت: دانایی که: گرگی خیره‌سر / هست پنهان در نهاد هر بشر!لاجرم جاری است پیکاری سترگ / روز و شب، مابین این انسان و گرگ ...[2] این برداشت بنده از ناخودآگاهِ یکی از بچه‌های داستان است؛ اگر داستان را بخوانید، می‌دانید![3] سروده‌ای از حسین منزوی:دلم خون و دلم خون و دلم خون / از این دنیای دون دنیای وارونکمک کن تا زنیم از مَکمَنِ عشق / به اردوی غم عالم شبیخون(مَکمَن: کمینگاه)«دشت بی‌حاصل (سه‌گاه)» | آهنگ: محمدجواد ضرابیان | آواز: همایون شجریان.

سیاسی‌بودن؛ این‌سو و آن‌سوی مرز

اردوان — Wed, 30 Jun 2021 16:16:04 +0430

1400.04.02 اردوان بیات؛‌چند روزی ست که عزیزانی زل می‌زنند در چشم بنده یا پیام می‌دهند که: «بسه انقد پست سیاسی نذار!»؛ «اگه بگیرنت چی؟»؛ «اگه بلایی سرت بیارن؟»؛ «نمی‌ترسی بیان بگیرنت؟»؛ «نکنه بیان ببرنت؟»، «تنمون‌و نلرزون...»؛ «داداش یه‌سری با گونی دنبالت بودن (شوخی!)»؛ «الو! هنوز نگرفتنِت! (به‌شوخی!)»؛ «اگه کسی دنبالت بود،، نشونی‌تو بدم؟(لبخند)»؛ «گرفتنت رو من حساب نکن (خنده)» و... همین جمله‌ها بزرگترین حقیفت اند درباره‌ی اینکه ما داریم بخشی –هرچند ناچیز- از حقیقتی بزرگ را بر زبان می‌آوریم که می‌تواند خطرناک باشد[1]. برخی می‌ترسند در جایی که حس آسایش و امنیت ندارند همین چیزها را بر زبان بیآورند. چون می‌دانند این نخ، هر نخی نیست... نخ تسبیح است و مهره‌های تسبیح همه‌جا هستند.هرگز از مرگ نهراسیده‌اماگرچه دستانش از ابتذال شکننده‌تر بود. [2]هراسِ من –باری- همه از مردن در سرزمینی ستکه مزدِ گورکناز بهای آزادیِ آدمیافزون باشد. | احمد شاملوچندسالی ست که سرسوزنی از مرگ نمی‌ترسم. نه اینکه «میل به خودکشی» یا «حماقت» داشته‌باشم! مرگ را گونه‌ای آسودگی و رهایی می‌دانم، پایان رنج‌ها و خوشی‌ها. تنها چیزی که به سخن گذشتگان «مرا سخت اندیشناک!» می‌کند چالش نزدیکان پس از مرگ من است، حتا برای چهل‌روز! برای بسیاری از آدم‌ها همین چالش بس است تا دست به حماقت نزنند! و حکومت‌های تمامیت‌خواه بیش از هر کسی از این ترفند برای خاموشی یا سرکوب بهره می‌برند: «ترس». ولی همه‌ی اینها به کنار، آدم مرگ و زندگی را که همیشه در دستان خود ندارد؟ چند نفر پیش از مردن فهمیده‌اند روز آخرشان است؟‌بیایید روراست باشیم! چند استوری و پستِ «سیاست‌مالی‌شده»، به‌خودی خود نه کار سیاسی است و نه چندان ارزشی دارد. کسی هم جدی‌اش نمی‌گیرد که با گونی به سراغ آدم بیاید! بیشتر گریزگاهی ست برای سرریز خشم آنی از وضعیت موجود. این گونه آماده می‌شویم تا با بدبختی‌ها و گرفتاری‌های آینده هم کنار بیآییم و حساسیت‌مان را از دست بدهیم. مگر اینکه نوسُخَنی اندیشیده‌شده و ناب از آدمی پربیننده باشد، چیزی که بتواند آدم‌های بسیاری را در ایستادگی همدل و همراه کند. اگر گمان می‌کنید چند استوری کار ارزنده‌ی بزرگی ست پیشنهاد می‌کنم شما هم چند استوری اینچنینی بگذارید[3] تا ببینید چه‌اندازه کار بی‌اثر و حتا بداثری می‌تواند باشد.گفت‌وگو با مخالفانی که به استوری‌ها و پست‌ها واکنش نشان می‌دهند، بیشتر با شکست همراه است. چون کمتر کسی برای آشنایی با دیدگاه شما، نوشته‌ها یا سخنانتان را می‌خواند. همه باور دارند که همه‌چیز را می‌دانند. اگر می‌خوانند برای این است که می‌خواهند درزی در اندیشه‌هایت بیابند تا آن را با باورهای خودشان پر کنند. از سوی دیگر با موافقان هم کمتر می‌توان به جایی رسید چون با کف و سوت و هورا می‌آیند. شما را تایید می‌کنند، بدون اینکه دیدگاهی روشنگرانه داشته‌باشند. چشم‌شان بر ایرادهای شما بسته‌است یا خودشان دوست ندارند با انتقاد حالت را بگیرند!‌‌‌بریده‌ای از کتاب «چراغ‌ها را من خاموش می‌کنم» نوشته‌ی زویا پیرزاد:«نه با کسی بحث‌کن، نه از کسی انتقاد کن؛ هر کی هر چی گفت بگو حق با شما ست و خودت را خلاص‌کن. آدم‌ها عقیده‌ات را که می‌پرسند، نظرت را نمی‌خواهند، می‌خواهند با عقیده‌ی خودشان موافقت‌کنی. بحث‌کردن با آدم‌ها بی‌فایده است.»واکنش یا پاسخ؟:من با اینکه کوشیده‌ام آدم سیاست‌زده‌ای نباشم، ولی خودم از این همه استوریِ واکنشی در تب انتصابات-انتخابات بیزار شده‌ام. واکنش‌گرایی بدکوفتی ست. چندین و چندبار در همین اینستاگرام از واکنش‌گرایی انتقاد کرده‌ام. خودم بر این باورم که آدم باید سرنخ ذهن خودش را بگیرد و برود و به سرانجام برساند، نه اینکه بگذارد هر رخداد سبک یا حتا سنگینی او را به واکنش آنی وادارد. واکنش آنی یعنی بی‌اندیشه فریاد زدن؛ خشمگین‌شدنِ بیهوده؛ کاری از پیش نبردن؛ نیاندیشیدن! پس به جای آن باید پاسخگرا بود به این معنا که با درنگ، اندیشه و باریک‌بینی به رویدادها پاسخ داد.‌کل کار سیاسی من در همین دو سه هفته (اگر بتوان گفت کار سیاسی!)، یکی دو پست و شاید چند استوری بوده؛ باقی واکنش‌هایی طنزآمیز و قهرآمیز به رفتارهای ساده‌لوحانه و نفهمانه‌ی سیاستمداران است که نه ارزشی دارد و نه کاری از پیش می‌برد؛ چیزهایی ست که بیشتر مردم خود می‌دانند و می‌گویند. گاهی تاکید ساده‌انگارانه بر آنها (به‌ویژه با چاشنی لودگی و ساده‌سازی) ما را به گرداب ابتذال و بی‌اثری می‌کشاند. مانند انتقادهای مبتذل ملیجک‌های حکومتی از حکومت/دولت[4]، که برای سرگرم‌کردن مردم به‌کار می‌آید.‌ملیجک‌ها کارشناسان «هوشبَری» اند. ما را چنان سِر می‌کنند که از کنار رنج‌ها و پلشتی‌های بی‌شمار و غیرعادی خونسردانه بگذریم و شُکرِ ایزد گوییم که وضع از این بدتر نیست یا آن وضع بد «هنوز» گریبان ما را نگرفته‌است. چون تا یقه‌ی آدم را نگیرند یا نزدیکانش را قربانی نکنند، همچنان می‌توان سربه‌زیر از کنار همه‌چیر گذشت و حتا از ستمگر هواداری هم کرد. هدف این ملیجک‌ها در بهترین حالت این است که با نمایش‌های مسخره به مردم بپذیرانند که چاله‌چوله‌های بی‌شمار را دیده‌اند و نیازی نیست مردم پی‌گیر باشند. چون ملیجک‌ها -از روی خیرخواهی!- دارند به مسئولین فشار می‌آورند تا چاله‌ها را پر کنند! و چه چاه‌های عمیقی که از چشم ما پنهان نکرده و نمی‌کنند!‌داستانِ تلخ‌تر این است که خودم امروز-فردا می‌کردم که این تب انتصابات بخوابد و اخبار مزخرف آن زودتر به پایان برسد. زین پس هم می‌کوشم که سیاسی بمانم و با خوانِش بیشتر سواد سیاسی‌ام را بیشتر کنم. همچنین آستانه‌ی شکیبایی‌ام را بالاتر ببرم و میدان دیدم را گسترده‌تر کنم تا افسار زندگی و اندیشه‌ام را با چنین تب‌های بیهوده و خشم‌انگیزی از کف ندهم. باید هر چه زودتر برگردم به روزهای عادی زندگی. یادتان باشد ما کارهایمان را کرده‌ایم، مشتمان را کوفته‌ام، جاخالی‌مان را هم داده‌ایم، باید دورخیز کنیم و چشم‌به‌راه باشیم تا سر بزنگاه مشت دیگر را نیرومندتر بنوازیم. این ساختمان را یک شبه نساخته‌اند که بتوانیم یک شبه فرو بریزیم، آن هم با دست‌های تقریبا خالی؛ پس پیوسته به هم نگویید: «کی فرو می‌ریزد؟» خودبه‌خود فرونمی‌ریزد، ما باید بخواهیم و بکوشیم.‌پیشنهاد می‌کنم شما هم «کمتر» به رویدادها واکنش آنی نشان بدهید. واکنش آنی یک بدی دیگر هم دارد و آن اینکه آستانه‌ی متن‌خوانیِ خواننده‌های احتمالی را هم پایین می‌آورد. کسی که به خواندن جمله‌های تک‌خطی و توییتری و همچنین سخنان بزرگان (خوب یا بد) عادت کند سخت می‌تواند متن‌های چندخطی و جدّی را بخواند، دوست دارد همه‌چیز را در یک جمله به‌دست‌آورد. ولی حقیقت تک‌جمله‌ای نیست، گاهی برای گفتن از واژه‌ای ساده صدها برگ کاغذ نیاز است. برای من سخنان بزرگان تنها دست‌مایه‌ای ست تا بتوانم به چیزی بیاندیشم و ذهنم را به آن پیوند بزنم و درباره‌اش چیزی بنویسم، نه اینکه گمان کنم همه‌ی درهای حقیقت را به‌رویم گشوده‌است.ایران‌مانی:«حسبِ حالی ننوشتی و شد ایامی چندمحرمی کو که فرستم به تو پیغامی چند؟ما بدان مقصد عالی نتوانیم رسیدهم مگر پیش نهد لطف شما گامی چند| حافظ»بسیاری از ایرانیان خارج‌نشین تا زمانی که در ایران بودند، سیاسی نبودند همین که مطمئن شدند آنقدر از مرز دور شده‌اند که دست کسی بهشان نرسد، سیاستمداران نترسی شده‌اند و از «ترسویی» و «بی‌شرفی» و «نفهمی» مردم ایران سخن می‌گویند. اگر در ایران نیستید و در ایران هم سیاسی‌بوده‌اید، به خودتان نگیرید. ولی خودتان بهتر می‌دانید فشار سیاسی روی مردم این‌سوی مرز بسیار بیشتر از آن‌سوی مرز است. مردم هم دوست دارند خیلی چیزها بهتر باشد ولی خب شاید زندگی فرصت اندیشیدنِ بیشتر را به آنها نداده‌است. شاید آنها چیزهای مهمی برای ترسیدن دارند.‌«ما» در ایران زندگی می‌کنیم و خواهیم‌مُرد. هرگز به نبودن در اینجا نیاندیشیده‌ایم. باورم این است که بیرون از اینجا دیگر نمی‌توان یک ایرانی راستین بود، نه که نمی‌توان، دشوار است. دست‌کم می‌توانم بگویم از «ما» برنمی‌آید. از آن درختانی هستیم که هر جا ریشه بزنند، می‌مانند تا بخشکند. سخت جابه‌جا می‌شویم. ریشه‌مان دور از اینجا می‌خشکد. هرچند آدم‌ها رنگ‌وبوی خاکشان را دارند ولی خود زمین چیز دیگری ست. بیرون از زادگاه خیلی چیزها از دست می‌روند حتا چیزهای به‌دست‌آمده هم نمی‌توانند جای آنها را پر کنند.‌مردم اینجا از سخنانی مانند «برای کشف اقیانوس‌های نو، باید شهامت ترک ساحل آرام خود را داشته‌باشیم.» سردرنمی‌آورند، چون اینجا همیشه آشفته بوده، آرام‌کردنش کار دشوار و دلیرانه‌ای ست. باید بمانیم تا آتش‌افروزان را آب سردی باشیم. چاره‌ی کار دسته‌ی تبر شدن نیست باید بجنگیم. امیدوارم بتوانیم برایش بجنگیم با هر سبک و سیاقی که بتوانیم و ازمان بربیاید. خواه با یک جمله‌ی دم‌دستی خواه با یک جُستار اندیشیده، با یک عکس، خواه با بودنی ساده در جایی که باید، یا نبودن در جایی که نباید. همیشه باید با پلشتی و پلشتان در پیکار باشیم. این «ما» خیلی بزرگ است، اگر تو هم از وضعیت ایران ناخرسندی ولی هنوز در ایران زندگی می‌کنی و به رفتن نمی‌اندیشی، بخشی از این «ما» هستی.«من» همچنان که زندگی می‌کنم، از کنار زندگی اجتماعی مردم کشورم بی‌تفاوت نمی‌گذرم حتا اگر گاهی از رفتارهایشان خشمگین باشم. تا جایی که بتوانم درباره‌ی چیزهایی که فهمیده‌ام یا باید بفهمم می‌نویسم و با آدم‌های بی‌تعصب گفت‌وگو می‌کنم. درباره‌ی این چیزها هم از کسی نمی‌ترسم، دست‌کم خوش دارم از چیزی نترسم! همیشه هم از آنها که نقد کرده‌اند سپاسگزار بوده، هستم و خواهم بود.‌و ای «شما» که در خارج هستید! ایران همیشه آشفته‌است. «شما» آن دورها ایستاده‌اید و دید گسترده‌تری به ما و جامعه‌ی ما دارید پس خوب نگاه کنید. نقش‌تان را خوب بازی کنید. با دلایل منطقی صدای مردم ایران در آن‌سوی مرزها باشید. اگر تاکنون واکنش‌گرا و سیاست‌زده بوده‌اید به سیاست‌ورزی روی بیآورید. خشم‌های بیهوده چنین می‌نماید که «شما» با «دشمنتان» هیچ تفاوتی ندارید و اگر قدرت در دست‌تان باشد از «دشمنتان» هم بدتر خواهید بود. چون عقل بیشینه‌ی مردم جهان، به چشم‌شان است. خشم را می‌بینند، درد و رنج‌ها را نمی‌فهمد. نگذارید این خشم‌ها گچی برای ماله‌کشان فراهم کند تا حقیقت را با ماله بپوشانند و مردم را بفریبند. ‌اجازه ندهید همه‌چیز برای ما مردم ایران عادی شود. همیشه روزهای مهم را یادآوری کنید شاید ما آنقدر هم که گمان می‌کنیم نترس یا خوش‌حافظه نباشیم.«امیدِ روشنایی گرچه در این تیرگی‌ها نیست،من اینجا باز در این دشتِ خشکِ تشنه می‌رانم.من اینجا روزی آخر از دل این خاک، با دستِ تهیگل برمی‌افشانم؛من اینجا روزی آخر از ستیغِ کوه، چون خورشیدسرود فتح می‌خوانم،و می‌دانمتو روزی بازخواهی‌گشت!| فریدون مشیری»یادداشت‌ها[1] هواداران حکومت از همه بهتر این خطرها را می‌فهمند ولی پاسخ‌شان این است که «اگر واقعا خطری داشت، تو الان اینجا نبودی، می‌گرفتنت!» گویی این «تو» یکی از دانه‌درشت‌ها ست![2] سال‌ها پیش این دو پاره‌ی شعر را دبیر ادبیات پیش‌دانشگاهی برایمان خوانده‌بود. تنها دبیری که ما را با نام و برخی شعرهای شاملو آشنا کرد. به شاملو نقدهایی وارد است ولی اینجا جای نقد او نیست. نقد نکنید.. نسیه بگذاریدش کنار تا ببینیم چه پیش می‌آید.‌[3] اگر حساب اینستاگرامتان خصوصی ست، که چه بهتر. اگر نیست، 24 ساعت خصوصی‌اش کنید تا فقط دنبال‌کنندگان‌تان بتوانند استوری‌های سیاسی‌تان را ببینند. یا اینکه استوری‌ها را برای دوستان نزدیک خود بگذارید تا کس دیگری نتواند ببیند.[4] شوربختانه مدیری‌ها و رامبدها و رشیدپورها و... کسانی هستند که نزد مردم هنوز از احترام برخوردار اند و هر کس انتقادی به آنها می‌کند (به ویژه به مدیری) همه پشت او می‌ایستند. عبارت چرتِ «قضاوت نکنید» یا «انواع توهین‌ها و ناسزاها» را به منتقد می‌گویند؛ گویی سخنی کفرآمیز شنیده‌اند. اوج انتقاد ملیجک‌ها «جا داره مسئولین رسیدگی کنند» است و روی سخنشان به دولت است نه حکومت چون از حکومت پول می‌گیرند. مهران مدیری خود از آن واشرهای فنری (و خارداری) ست که در «واشر فنری زیر پیچ استبداد» گفتم. آنها کاسبان وضعیت موجود ایران هستند. نقد سیاسی را به ابتذال کشانده‌اند باید با تیغ تیز نقد بی‌رحمانه به‌سراغشان برویم.

پراکنده | رها کنید این تقسیمِ کوفتی را! رای من «رای‌ندادن» است

اردوان — Fri, 18 Jun 2021 00:41:00 +0430

به فرض مخالفت با این پست، مخالفت‌های احتمالی کاربران پرکار و خودی ویرگول کمترین اهمیتی ندارد.به رنگرزی سیرک انتخابات ادامه‌دهید.1400.03.27 اردوان بیاتهرگز ریاضی‌ام در دبیرستان خوب نبود یعنی با زور و شهریور حتا(!) نمره می‌گرفتم؛ در دانشگاه که بماند، عاقلان دانند! ولی هرگز از ریاضی بیزار نبودم و بعدتر عاشقش هم شدم. منطق ریاضی و کاربرد آن را هر روز در زندگی می‌بینم. امروز ناگاه یاد تقسیم اعداد افتادم! در تقسیم اعداد دو نوع نتیجه به‌دست می‌آید (دست‌کم با همان فهم ریاضی پایینی که بالاتر گفتم!):1. مختوم؛ که خیلی ساده است.نمونه‌ی یک: «صد» تقسیم بر «چهار» که پاسخ «بیست و پنج» است.نمونه‌ی دو: «صد» تقسیم بر «هشت» که پاسخ «دوازده و نیم» است.2. متناوب؛ حتا کسانی که کمترین سروکاری با ریاضی دارند هم بارها و بارها با آن روبه‌رو شده‌اند.نمونه‌ی یک: «صد» تقسیم بر «سه» که پاسخ «33.333333» است. فکر کردن و حساب کردن زیاد هم شما را به هیچ فرجامی نمی‌رساند. آن «سه»ی لعنتی پیوسته تکرار می‌شود و هر چه حساب کنید به «صفر» (یعنی پایان تقسیم) نمی‌رسید چون تقسیم این دو عدد نتیجه‌اش همین است.نمونه‌ی دو: «صد» تقسیم بر «هفت» که پاسخش «14.2857142857» است. این یکی پیچیده‌است چون عدد «142857» تکرار می‌شود و دوره‌ی تناوب(؟) شش است، یعنی هر شش بار برمی‌گردیم سر خانه‌ی یک! اینجا شاید گمراه شویم و حواسمان نباشد که به هیچ نتیجه‌ای نرسیده‌ایم و هی بخواهیم حساب کنیم تا به عدد «صفر» برسیم ولی بدبختانه نمی‌توانیم! برای جلوگیری از وقت خودمان هم که شده یک بار کل اعداد را نگاه کنیم و ببینیم خیلی ساده آن شش رقم دوبار تکرار شده‌اند! معمولا برای رهایی از این تناوب تقسیم را رها و یکی از آخرین رقم‌های به‌دست‌آمده را به سمت بالا گرد می‌کنند! برای این نمونه می‌شود: «14.29».گمان می‌کنم بسیاری از مردم ایران (اگر واقعا زیرفشار تصمیم به رای‌دادن نگرفته‌باشند[2]) هنوز در این چرخه‌ی متناوب گیر افتاده‌اند. این تناوبی که در آن گرفتار شده‌اند ساده‌ترین نوع تناوب است یعنی «33.3333»! چهار سال پیش را یادتان هست؟ میان رای دادن و ندادن گیر کرده‌بودید؟ گفتید روحانی را نمی‌خواهیم ولی برای اینکه لولو نیاید به او رای می‌دهیم و...؟ خوشبختانه لولو آن سال نیامد ولی هلو هم گندیده‌بود چندی که گذشت هلوی گندیده‌ای داشتیم با همان لولو در منصبی مهم‌تر و چندی پس از آن زردآلوی گندیده‌تری هم چهارمین منصب مملکت را گرفت! بدین ترتیب چهار منصب با چهار چیز مزخرف و به‌دردنخور برایمان ماند! و ما همه از صمیم قلب با هر چهارتا مخالف بودیم و هستیم، نبودیم؟ نیستیم؟!‌همیشه می‌گویند:«لال شوم، کور شوم، کر شوم، لیک محال است که من خر شوم!»ولی بیا یکبار خر شویم! در مثل جای مناقشه نیست ولی بابا همیشه می‌گوید: «خر با اون خری‌ش یه بار پاش تو یه چاله می‌ره» و من در بچگی دلیلش را نمی‌دانستم ولی خب کم‌کم چرایی‌اش را فهمیدم. چون چنین فریبی برای خر فعال نیست، او مانند آدمی‌زاد خون شاه را رنگین‌تر از رعیت نمی‌داند، خرهای دیگر را نمی‌پرستد، چشم‌به‌راه رهایی‌بخشِ بزرگِ خَران نیست! برای او همه‌چیز همان‌گونه است که می‌بیند، برای همه بار می‌برد پس همه هم برایش یکسان هستند. این آدمی‌زاد است که همه‌جیز را پیجیده‌تر یا ساده‌تر از چیزی که واقعا هست، می‌بیند. و حاکمان فریبکار تاریخ استاد جا زدنِ چراغ‌دستیِ شام تار به جای آفتاب بامدادی اند!آنها و اجامر و عمله‌هایشان مانند مراقب‌های بدخواه سر امتحان، می‌گویند که این تقسیم را ادامه بده این بار به صفر می‌رسی! و دانش‌آموز هم وقت خودش را سر همین داستان تباه می‌کند و با صدای «پنج دقیفه تا پایان امتحان» به خودش می‌آید و می‌بیند که کل امتحان داشته برای نیم‌نمره می‌جنگیده، پشیمانی هم که سودی ندارد؟ دارد؟کم‌کم روضه را تمام کنم دیگر. با آسودگی بروید برای محاسبه‌ی سیزدهمین رقم ولی بدانید که باز هم نتیجه تکراری ست. اصلا بروید چرخ را دوباره و ده‌باره اختراع کنید، دیگر برایم اهمیتی ندارد. من رای نمی‌دهم... تکه‌پاره شوم هم رای نمی‌دهم... صدبار دیگر هم اگر در همین ایران ویران‌شده زاده‌شوم و بدانم سرنوشتم تکراری ست باز هم شادمانه رای نمی‌دهم... آنقدر رای نمی‌دهم تا بمیرم و دیگر زاده‌نشوم! [3][4]‌یادداشت‌ها:[1] نقش ما مردم ایران را سال‌ها پیش اخوان‌ثالث بزرگوار سروده‌است:«کس به چیزی یا پشیزی برنگیرد سکه‌هامان راگویی از شاهی ست بیگانهیا ز میری دودمانش منقرض‌گشتهگاهگَه بیدار می‌خواهیم شد زین خواب جادوییهمچو خواب همگِنان غار،چشم می‌مالیم و می‌گوییم:«آنک، طُرفه‌قصرِ زرنگارِ صبحِ شیرینکار!»لیک بی‌مرگ است دقیانوسوای، وای، افسوس![2] آن که پولی نگرفته ولی هوادار نظام است و می‌خواهد رای بدهد هرچند نادان و ناآگاه است ولی به‌اندازه‌ی آنها که زیرفشار یا از سرِ ترس و مصلحت‌اندیشی می‌خواهند رای بدهند میانمایه یا فرومایه نیست. شما آسایش‌جویان نمونه‌ی راستین میانمایگی هستید. برای ما دیگر ادای دغدغه‌مندی درنیآورید! این فیلم‌ها کپی دست‌چندم هالیوود است تهِ‌تهش را همه می‌دانیم.[3] گردن من از مو باریکتر است، خودتان می‌دانید، اصلا در اندازه‌ی تهدید نیستم و چیزی که می‌خواهم بگویم تهدید نیست. ولی به دلیل یادداشت دوم و پایبندی به دیدگاه خودم -که ساده به‌دست نیآمده- نمی‌خواهم کسانی که به هر سبک و روشی تبلیغ «رای‌دادن» می‌کنند یا با «انگشت‌جوهری» عکس می‌گذارند را زین پس دنبال کنم؛ حتا اگر مانند برادرم باشند. مگر آنکه استوری هم‌داستانی‌شان را با خودم ببینم یا اینکه «نگذارند استوری‌شان را ببینم».استثنائا اینجا عدم‌صداقت یا ناراستی را می‌پسندم. یادتان هست که ماه رمضان‌ها به روزه‌خواران پیشنهاد می‌کردید که تظاهر به روزه‌خواری نکنند؟ شما هم بروید رای بدهید ولی نگویید «با افتخار یا با نهایت تاثر و تاسف رای می‌دهم» ندیدن این رفتار شما برای هر دوی ما بهتر است. دوست ندارم بفهمم شما تا چه اندازه ناآگاه یا ترسو یا -دور از جانتان- ریاکار هستید. شاید آدم احساسی‌ای هستم! نمی‌خواهم به تندیسی که از شما دوست نازنین در ذهن ساخته‌ام خط و خشی بیافتد. شما هم می‌توانید از این پس یک آدم غرغروی بدخلق را نبینید، دست‌کم در چنین فضایی. ولی من همچنان خودتان را دوست خواهم‌داشت، دیدگاه سیاسی‌تان را خیر.[4] اندیشمندان بزرگواری هستند که گمان می‌کردم به سخنان همیشگی و درستشان پایبند باشند. ولی آنها سر بزنگاه با بی‌همتی تمام عموما همتی را برگزیده‌اند. اینها را شاید (و شاید) همچنان دنبال کنم ولی به قول احسان عبدی‌پور در فیلمش (تیک‌آف): «در مُنتها اِلیهِ قَلبُم چندین نمره از نمره‌انضباطشون کسر می‌کنم» و در پرتگاه بی‌کُنِشی قرار می‌دهم. باشد که بتوانند پس از تجدیدی خرداد، در شهریور رستگار شوند.

کتاب‌نگاری | هاول و قدرتِ بی‌دروغ زیستن

اردوان — Mon, 10 May 2021 10:02:57 +0430

1399.02.18 اردوان بیات؛کتاب‌نگاری واژه‌ای است برای جایگزینی با «مرور کتاب» یا «ریویو»، شاید در آینده چیز بهتری به ذهنم برسد ولی تا اینجا همین را کاربردی‌تر و درست‌تر می‌دانم. درباره‌ی کتاب‌ها نوشتن، کتاب‌نگاری؛ درباره‌ی فیلم و موسیقی و عکس و کاریکاتور و هر هنر دیگری هم به همان گونه، فیلم‌نگاری، نوانگاری (موسیقی‌نگاری) و هنرنگاری و... .اندکی درباره‌ی چاپ:هنوز نمی‌توانم باور کنم کتاب قدرتِ بی‌قدرتان در ایران به چاپ رسیده‌است!طراحی جلد کتاب از این بهتر نمی‌توانست باشد. ترجمه‌ی کتاب (: احسان کیانی‌خواه) بسیار روان و خوب کار شده و از چند ایراد واژه‌گزینی آن (برای نمونه: مسلوب‌الاختیار!) می‌توان به‌سادگی چشم‌پوشی کرد. ولی انتقاد من به این کتاب این است که پیشگفتار درخوری ندارد، نیم‌صفحه درباره‌ی زندگیِ خودِ واتسلاف (=واتسلاو) هاول[1] ننوشته است، پانویس‌های کتاب نابسنده هستند. آیا نباید خواننده‌ی ناآگاه (که من باشم) با خرید این کتاب تا اندازه‌ای بی‌نیاز از گوگل شود؟ نمی‌دانم! شاید مته‌به‌خشخاش گذاشته‌ام!برای دریافت رایگان ترجمه‌ی رضا ناصحی از سایت بنیاد عبدالرحمان برومند کلیک کنیدنخستین بار در برنامه‌ی آخر هفته با صادق صبا، درباره‌ی انقلاب مخملی چکسلواکی و واتسلاف هاول اطلاعاتی به دست آوردم و پس از آن با این کتاب آشنا شدم و سرانجام آن را خریده و خواندم!پیش از اینکه این کتاب را بخوانید، بهتر است کتاب «گفتار در بندگی خودخواسته» نوشته‌ی اتین دولابوئسی (در سال 1549)[2] را بخوانید. چراکه به‌گمانم قدرت بی‌قدرتان، نسخه‌ی به‌روزرسانده‌ی آن گفتار کوتاه است که به دردنمایی نظام‌های دیکتاتوری سنتی می‌پردازد؛ کاری که این کتاب برای نظام‌های ایدئولوژیک مدرن انجام می‌دهد.این دو کتاب وارونه‌ی ایده‌پردازان انقلابیِ آرمان‌خواه و رمانیتک که تنها قدرت را به پرسش می‌گیرند، جامعه را نیز به باد انتقاد و پرسش می‌گیرد و به جامعه نهیب می‌زند که قدرت برای شما ست و باید آن را پس بگیرید! همچنین از خشم مردم ناآگاه آلوده به بندگی و چاکری نمی‌ترسد.همه‌ی ما می‌دانیم که ناسزا گفتن به دولت‌ها کار چندان دشواری نیست[3]، انتقاد به حکومت‌ها می‌تواند خطرناک باشد ولی بدتر از این، گرچه کمی شوخی می‌نماید، تاختن به مردمی است که زیر یوغ حکومت دچار ازخودبیگانگی شده‌اند و سربلندی را در بردگی دیکتاتورها می‌دانند. این اوج خطر است؛ چون بیشینه‌ی مردم با تو دشمنی می‌کنند و از گردت پراکنده می‌شوند. با فرانام‌هایی مانند مزدور حکومت، گمارده، سوپاپ اطمینان، بی‌شرف، میهن‌فروش، ضدمردم و... از تو یاد می‌کنند و جانت از سوی گروه‌های بَرده‌شده به خطر می‌افتد. حکومت هیزم این آتش را فزون‌تر می‌کند و تو تنهای تنها می‌شوی. تنها که شدی دیگر خطری برای نظام ایدئولوژیک مدرن یا به گفته‌ی واتسلاف هاول «نظام پَسا-توتالیتر» نداری. تو دیگر یک میکروب ضعیف‌شده‌ای که می‌توان از تو مرهم و واکسنی ضد «راستی و درستی» ساخت!همه‌ی گفته‌های بالا را بیآورید در ایران امروز! ایرانی که بیشتر مردمش بیگانه با آگاهی و سرشار از تعصبات گوناگون هستند و این ناآگاهی و تعصب را گونه‌ای سربلندی نیز می‌پندارند! و فرصت‌های آگاه شدن را پی‌درپی از دست می‌دهند. [4]این روزها که خواندن کتاب دنیای قشنگ نو را هم آغاز کرده و دو سوم آن را خوانده‌ام، کتاب هاول را در میانه‌ی این کتاب و 1984 می‌بینم. جایی که طبقه‌های اجتماع را به هم بدبین می‌کنند و بی‌اعتمادی مردم به یکدیگر و زندگی در چنبره‌ی دروغ را گسترش می‌دهند. شعارها و پوسترهای مسخره همه‌جا را فراگرفته‌است تا ملکه‌ی ذهن شما شود و آن پوسته‌ی شکننده‌ی قدرت را خیلی استوارتر و نشکن‌تر از چیزی که هست، بنماید.کتاب این گونه آغاز می‌شود:«کابوسی به جان اروپای شرقی افتاده: کابوسی که در غرب به آن «دگراندیشی» نام داده‌اند»و درباره‌ی دگراندیشی و نقش آن چیزهایی می‌پرسد. دیکتاتوری سنتی و مدرن (= «پسا-توتالیتر») را با هم می‌سنجد و کم‌کم ریشه‌های وضع موجود چکسلواکی دهه‌ی 1960 و 1970 را که مطلقا در چنگال کومونیسم بود، بررسی و ساختاره‌بندی/ساخت‌بندی (= فرموله) می‌کند.ایدئولوژی را در زمانه‌ای که متافیزیک به بحران رسیده و معنی زندگی بسیار رنگ باخته‌است گونه‌ای دستاویز دینی برای مردم پوچ می‌داند تا به زندگی‌شان معنایی دهند. ایدئولوژی هم که چیزی نیست جز برکناری خِرَد از جایگاه فرماندهی تن! یعنی تو دیگر نیاندیش ما به همه‌چیز اندیشیده‌ایم، خیالت تخت و روانت شاد!هاول از سبزی‌فروشی می‌گوید که شعار «کارگران جهان متحد شوید» را پشت شیشه‌ی مغازه‌اش زده تا کار و کاسبی‌اش بی‌دردسر ادامه یابد. این کار او پوشاندن ترس خود از حکومت است و هر چه باشد از شعار «من مثل سگ از حکومت می‌ترسم!» بهتر است! با این کار او بانویی که سبزی می‌خرد را نیز ناگزیر از چسباندن همین جمله‌ی مارکس به در و دیوار اداره‌شان می‌کند!کم‌کم همه‌ی مردم هم‌دیگر را وادار به چنین واکنشی می‌کنند. هاول به این واکنش مکانیسم اتوتالیته‌ی اجتماعی (مشارکت همگانی در خودزنی و دگرزنی)[5] می‌گوید و مردمی که به این واکنش همگانی پیوسته‌اند را بخشی از ساختار قدرت حکومت می‌داند. رفته‌رفته دست‌اندرکاران قدرت، قدرت را از دست می‌دهند و قدرت به دست خودِ ایدئولوژی می‌افتد. اینجا ست که آدم‌ها تنها می‌آیند و می‌روند و چیزی بهتر نمی‌شود. آدم‌ها مترسک می‌شوند و کسانی که می‌خواهند ساختار قدرت را اصلاح کنند، ناچارند که رفتاری ریاکارانه درباره‌ی ایدئولوژی در پیش گیرند تا به رده‌های بالا برسند ولی سرانجام هم راه به جایی نمی‌برند.او می‌گوید:«کسی که... برای هیچ‌چیزی فراتر از بقای خودش احساس مسئولیت نمی‌کند، شخصی دلبُریده از اخلاق است، چنین نظامی وابسته‌ی دل بریدن اشخاص از اخلاق است، به آن دامن می‌زند و در واقع آن را به کل جامعه فرا می‌افکند»نظام پساتوتالیتر تا زمانی که بتواند پوسته‌ی زندگی دروغین را بی‌روزنه نگه‌دارد، مردم گمان می‌کنند که پوسته‌ای از سنگ، و رخنه‌ناپذیر دارد ولی همین که کسی سوزنی در آن فرو می‌کند، همه می‌فهمند که پوسته‌اش از چیزی جز پارچه‌ای پوسیده نبوده‌است.جانمایه‌ی کتاب این است که زیستن در چنبره‌ی دروغ و ریا، کاری ست که دوام حکومت پساتوتالیتر را بیشتر می‌کند. باید به این دروغ‌باوری و دروغ‌زیستی پایان داد و شعارنوشته را از پشت شیشه‌ی مغازه برداشت، رای نداد و با کسی که شایسته‌ی پشتیبانی‌ست، همبستگی کرد. آنگاه است که می‌توان در برابر وجدان اخلاقی خود سربلند شد و آزادگی را فریاد زد و بخشی از پیچ و مهره‌های نظام نبود.باید همواره کوشید تا هر روز به دایره‌ی حقیقت نزدیک و نزدیک‌تر شد. باید بکوشیم که همیشه با کارهای روزمره و پیشا-سیاسی، خود را با واقعیت اینجایی و اکنونی نزدیک بداریم و ناخواسته به احساسات‌گرایی (رمانتیسیسم) و ایده‌های ناکارآمد و هیجانی دچار نشویم. این سخن کارل پوپر که «تلاش برای برپایی بهشت بر روی زمین، همیشه به جهنم راه برده است» می‌تواند روشنی‌بخش این ایده باشد.من نیز سال‌ها ست بر این باورم که جامعه‌ی ما نیازمند دگرگونی فرهنگی و بت‌شکنی است نه صرفا تغییر سیاسی. با این فرهنگ آلوده‌ی امروز، هیچ راهکار سیاسی‌ای نمی‌تواند به‌سادگی وضعیت جامعه‌ی ما را بهتر کند. همه‌ی ما مردم ایران کمابیش بیماریم، چون با فرهنگ بیمار و استبدادزده‌ی جامعه بزرگ‌شده و زیسته‌ایم. حکومت(ها) نیز از این بیماری ما سود جسته‌اند و بهبودی ما آرمانشان نبوده و نیست. گاهی آنها سبب خیر هم شده‌اند ولی هدف اصلی‌شان تنها قبضه‌ی قدرت بوده‌است. اگر فرهنگمان درست شود بی‌گمان بهترین راه‌های سیاسی را نیز خواهیم پیمود.در میان گزاره‌های این کتاب ارزنده، ناخواسته به یاد کتاب‌های دیگری هم افتادم:«در ستایش شرم»، حسن قاضی‌مرادی: شرم به معنای مدرن آن چیزی ست که واتسلاف هاول هم ناخودآگاه آن را بازمی‌گوید، یعنی به خودت دروغ نگو و ایرادهای خودت را بشناس و در پی کاهش آنها باش. شرم مدرن که بیشتر و بیشتر گسترش یابد، جامعه ناخودآگاه روبه‌راه می‌شود.«دادگسترها»(=صالحان=راستان)، آلبر کامو: هدف وسیله را توجیه نمی‌کند پس در راه رسیدن به آرمان‌های انسانی، نباید اخلاق را زیر پا گذاشت چون پیامد آن بازساخت/بازتولید نیرومندترِ همان چیزی است که تو از آن بیزار بوده‌ای، این یک حقیقت انکارناشدنی است.«بیگانه»، آلبر کامو: در هر وضعیتی احساسات واقعی‌ات را به‌نمایش بگذار و در نمایش احساساتت بزرگنمایی نکن، از ریا و دروغ بپرهیز هرچند که مرگت را نزدیک کند.و شاید ایده‌ی کتاب‌های دیگری مانند جامعه‌شناسی نخبه‌کشی و احتمالا جامعه‌شناسی خودکامگی (که هنوز نخوانده‌ام!) [هر دو از علی رضاقلی] هم به‌گونه‌ای ضمنی، می‌توانند از راه این کتاب تایید شوند.گفتنی ست که کتاب به مردم «خسته از سیاست»، بی‌تفاوت، ناامید و مفهوم‌های دیگری هم پرداخته‌است.یادداشت‌ها:[1] هاول (2011-1936) سیاستمدار نبود، تنها یک نمایشنامه‌نویس بود. او درباره‌ی مبارزه‌ی سیاسی کتاب نوشت و به همان گونه که در کتابش نوشته است، با شرافت مبارزه کرد. پس از آنکه رئیس جمهور شد، برخلاف بسیاری از انقلابی‌های انقلاب کبیر، انقلاب اکتبر و انقلاب چین و ایران که آرمان‌های خود را فراموش کردند و همه‌چیز را زیر پا گذاشتند، از قدرت سودجویی نکرد و هدف‌های مبارزاتی‌اش را زیر پا نگذاشت، دست‌کم تا جایی که من می‌دانم. پس از پایان دوره‌اش هم از نام خود برای بهبود وضعیت حقوق بشر در جهان بهره برد.همه می‌دانیم که قدرت فاسد می‌کند ولی زمانی که قدرت واقعا تقسیم و تفکیک شود و شعور جمعی مردم هم به اندازه‌ای که به سیاست توجه کنند، باشد راه‌های دیکتاتوری بسته می‌شود. این روزها مردم ایران پرپر می‌زنند که این دیکتاتور برود تا دیکتاتور خودشان سوار شود.[2] اتی‌یِن دولابوئسی دوستِ بزرگتر میشل دومنتنی ست که در سی‌ودو سالگی درگذشته‌است.[3] آنچنان که این روزها همه روحانی هیچ‌کاره را دشنام می‌دهند و کسی هم به جایی‌ش برنمی‌خورد و به جرم توهین به رئیس جمهور کسی را زندانی نمی‌کنند![4] برای نمونه نگاهی کنید به روزهای کرونا که در آن بسیاری از نزدیکان و آشنایانتان که نه‌تنها دستشان به دهانشان می‌رسد بلکه تا آرنج هم انگبین‌آغشته(= عسل‌مالیده!) در دهانشان فرو می‌برند! ببینید آنها در این روزها چه کرده‌اند! به‌راستی هیچ![5] همیشه دنبال مفهومی مانند «اتوتالیته‌ی اجتماعی» می‌گشتم، ولی کاش مترجم واژه‌ی فارسی‌تری می‌ساخت! این روزها در هر فروشگاه و مغازه‌ای و پشت شیشه‌ی هر خودرویی، عکس سردار دل‌ها(!) را می‌بینیم. و اگر مغازه‌دار و راننده را نشناسیم، می‌گوییم چقدر شیفته‌ی این آدم است! ولی همه‌ی این‌ها از «ترس و سودجویی» است. مگر ما که از این ریاکاری‌ها نمی‌کنیم کسی یقه‌مان را گرفته؟ آنها خودشان را به خریت زده‌اند تا سودی بیشتر هرچند ناچیز و نادیدنی ببرند و به قول خودشان کاسبی‌شان را کنند. چندسالی است که از چنین آدم‌هایی که به بهانه‌های دروغین آب به آسیاب دشمن می‌ریزند، بدجور بیزارم، تهوع‌آور اند.