https://virgool.ir/feed/@anooshrohamآنوش رحام ، تحلیلگر و پژوهشگر بازرگانی و تجارت خارجی، دبیر سندیکای تولیدکنندگان لوله و پروفیل فولادی ایران، BPA BUSINESS PROCESS ANALYSTfa2026-11-10 15:06:29https://files.virgool.ir/upload/users/1123483/avatar/zLSZwW.jpeghttps://virgool.ir/@anooshrohamhttps://virgool.ir/@anooshroham/اقتصاد-جنگ-در-پنج-پرده-chsjssgpjrqoپازل اقتصاد جنگ در پنج پرده✍️آنوش رحامسرمقاله تحلیلیجنگ‌ها همیشه در نقطه اصابت موشک‌ها تعیین تکلیف نمی‌شوند گاهی میدان اصلی نبرد نه در آسمان و نه در خاک کشورها، بلکه در بورس‌های انرژی، ریسک های بیمه ای، زنجیره‌های تأمین، هزینه حمل‌ونقل دریایی و حتی صورت‌حساب ماهانه یک کشتی تفریحی هزاران کیلومتر دورتر از میدان جنگی شکل می‌گیرد.آنچه امروز در تقابل ایران و ایالات متحده  در جریان است، صرفاً یک رویارویی نظامی متعارف نیست؛ بلکه نمونه‌ای از انتقال میدان نبرد از جغرافیای نظامی به قلب اقتصاد جهانی است. در چنین وضعیتی، ممکن است یک طرف روی کاغذ  برتری نظامی نسبی داشته باشد، اما در  اقتصاد جنگ با هزینه‌هایی مواجه شود که محاسبه اولیه آن را به‌کلی تغییر دهد.این همان پازلی است که پاسخ نهایی آن نه در آسمان خلیج فارس، بلکه در اقتصاد جهانی و آینده نظم امنیتی منطقه رقم خواهد خورد.برای فهم این پازل، باید تحولات اخیر را در چهار پرده به یکدیگر متصل کرد.پرده اول؛ سلاح ترس و سیاست بازتولید اضطرابدونالد ترامپ در گردهمایی انتخاباتی خود در کارولینای جنوبی، در دفاع از حمله نظامی به ایران مدعی شد که ایالات متحده ناگزیر بوده است به ایران حمله کند، زیرا به گفته او ایران نباید به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند.رئیس‌جمهوری آمریکا که بر اساس نظرسنجی رویترز/ایپسوس در سپتامبر ۲۰۲۶ با کاهش محبوبیت به حدود ۳۲ درصد رسیده بود، بار دیگر و برای چندمین مرتبه از آغاز جنگ، از پایان سریع درگیری‌ها سخن گفت و وعده داد که شرایط به‌زودی عادی و قیمت حامل‌های انرژی کاهش خواهد یافت.این وعده‌ها را نمی‌توان صرفاً اظهارنظرهای معمول یک رئیس‌جمهور در شرایط جنگی تلقی کرد. ترامپ در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای سوم نوامبر، با یک بحران سیاسی جدی مواجه است: جنگی که قرار بود نمایش قدرت آمریکا باشد، اکنون به یکی از متغیرهای اثرگذار بر هزینه زندگی شهروندان آمریکایی تبدیل شده است.در سیاست تمام روسای جمهور امریکا و بالاخص ترامپی، عنصر ترس همواره یک ابزار ویژه بوده است؛ از تهدید به استفاده از سلاح‌های ویرانگر گرفته تا ادبیات نمایشی درباره حمله‌ای با شدت بی‌سابقه و آنچه رسانه‌ها از آن با عنوان «مادر بمب‌ها» یاد کرده‌اند تا‌ اعلام های مکرر ‌پیروزی بر ایران!این ادبیات، بیش از آنکه صرفاً حامل یک پیام نظامی باشد، کارکرد روانی دارد: ایجاد تصور برتری مطلق، القای ناتوانی طرف مقابل و انتقال این پیام که مقاومت بیشتر، هزینه‌ای غیرقابل تحمل خواهد داشت تا فشار حداکثری به اقتصاد ایران و اعمال محدودیت در تامین کالاهایی غیرقایل تحریم مثل غذا و دارو با هدف ایجاد هروله و نا امنیاما جنگ روانی زمانی کارآمد است که با واقعیت‌های اقتصادی و اجتماعی جامعه هدف همخوانی داشته باشد. در شرایطی که شهروندان آمریکا و کشورهای مصرف کننده نفت هر روز افزایش قیمت انرژی و بنزین، هزینه حمل‌ونقل و ریسک بالای بیمه ،تورم مواد غذایی و فشار بر بودجه خانوار را تجربه کند، نمایش قدرت نظامی لزوماً به سرمایه سیاسی برای ترامپ تبدیل نخواهد شد.در همین چارچوب، پوشش رسانه ایی گستر‌ده بازدید برد کوپر، فرمانده سنتکام، از تنگه هرمز و تأکید بر حضور حدود ۵۰ هزار نیروی آمریکایی در منطقه، بخشی از عملیات رسانه‌ای واشنگتن برای نمایش کنترل عملیاتی بر آبراهه حیاتی خلیج فارس بود.برد کوپر در اظهارات و پیام ویدیویی خود اعلام کرد که مسیرهای اصلی کشتیرانی تنگه هرمز از مین‌های دریایی پاک‌سازی شده و تردد کشتی‌های تجاری و نفتکش ها با پشتیبانی نیروهای آمریکایی جریان دارد. او همچنین از عبور هزاران کشتی تجاری و نفتکش در ماه‌های گذشته سخن گفتو اعلام کرد در جریان این بازدید اثری از سپاه پاسدارن در تنگه هرمز ندیده است!البته باید میان ادعای رسمی فرماندهی مرکزی آمریکا و واقعیت مستقل تردد دریایی تفاوت قائل شد. اعلام پاک‌سازی مسیرها یا تأمین امنیت کشتیرانی، مثل پست های تراپ در سوشال مدیا از سوی بازار جهانی به معنای بازگشت  اعتماد و ثبات در بازار و کاهش ریسک های جنگی از سوی شرکت‌های کشتیرانی، بیمه‌گران و مالکان نفتکش‌ها نیست.در اقتصاد دریایی جهان، امنیت صرفاً به معنای نبود مین یا حضور ناو جنگی نیست. امنیت یعنی مالک کشتی بتواند با اطمینان درباره ریسک حرکت، هزینه بیمه، نرخ حمل، دسترسی به سوخت با قیمت منطقی و تحویل محموله تصمیم بگیرد و در یک گام بالاتر کلوپ های بیمه P&I هستند که مفهوم ریسک جنگی را تحلیل و نتیجه گیری میکنندبه همین دلیل، تصاویر یک فرمانده آمریکایی در حال پرواز بر فراز یک آبراهه ، حتی اگر از منظر نظامی حامل پیام قدرت باشد، نمی‌تواند جایگزین اعتماد اقتصادی بازار حمل‌ونقل دریایی شودمسئله اصلی اینجاست که واشنگتن تلاش می‌کند امنیت را به تصویر بکشد، اما بازار برای بازگشت به وضعیت عادی به امنیت قابل محاسبه نیاز دارد.و این متغیر کلیدی تا زمانی که ایران نخواهد اتفاق نخواهد افتاد.پرده دوم؛ اقتصاد جنگ به نفع ایرانآنچه در میان هیاهوی رسانه‌ای واشنگتن کمتر درباره آن صحبت می‌شود، صورت‌حساب اقتصادی جنگ است.ترامپ و دولت او تلاش دارند تصویر یک عملیات نظامی کنترل‌شده و موفق را به افکار عمومی منتقل کنند؛ اما واقعیت این است که اثرات اختلال در تنگه هرمز، به شعاع اصابت موشک‌ها محدود نمانده و به فاصله هزاران کیلومتری از منطقه درگیری رسیده است.در واقع، برد اقتصادی یک موشک الزاماً با برد فیزیکی آن اندازه‌گیری نمی‌شود. اثر یک اختلال در تنگه هرمز می‌تواند از طریق قیمت نفت، فرآورده‌های نفتی، سوخت دریایی، نرخ بیمه، هزینه حمل‌ونقل و قیمت تمام‌شده کالا، تا بازارهای آسیای جنوب شرقی، اروپا و آمریکا امتداد پیدا کند.این همان نقطه‌ای است که مفهوم «اقتصاد جنگ» اهمیت پیدا می‌کند.برای درک بهتر این تفاوت، کافی است معادله نامتقارن هزینه نظامی واکاوی و به ارقام هزینه نظامی دو کشور نگاه کنیم.بر اساس داده‌های مؤسسه بین‌المللی پژوهش‌های صلح استکهلم (SIPRI)، هزینه نظامی ثبت‌شده ایالات متحده در سال ۲۰۲۵ حدود ۹۵۴ میلیارد دلار و هزینه نظامی ایران حدود ۷.۴ میلیارد دلار بوده است. بر این اساس، هزینه نظامی آمریکا تقریباً ۱۲۹ برابر ایران است.این ارقام البته بیانگر کل ظرفیت عملیاتی دو کشور نیستند و تفاوت در قیمت نیروی انسانی، تجهیزات، نرخ ارز و روش ثبت هزینه‌ها نیز باید در تحلیل لحاظ شود.با این حال، تفاوت ساختار نظامی دو کشور قابل توجه است.ایالات متحده بخش عظیمی از منابع نظامی خود را صرف نگهداری و به‌کارگیری نیروی هوایی، ناوگان هواپیمابر، ناوهای جنگی، هواپیماهای پیشرفته، شبکه‌های اطلاعاتی، پایگاه‌های خارجی و سامانه‌های لجستیکی می‌کند.در مقابل، راهبرد دفاعی ایران بیش از هر چیز بر موشک‌های بالستیک و کروز، پهپادها، پدافند و میدان مین چند لایه دریایی و ظرفیت‌های جنگ نامتقارن استوار است.این تفاوت صرفاً یک تفاوت تسلیحاتی نیست؛ تفاوت در فلسفه هزینه‌کرد نظامی و سطح بازدارندگی بهینه ای است که برای هر طرف بدست می آیدبرای آمریکا، حفظ برتری نظامی مستلزم استمرار فعالیت یک ماشین عظیم تسلیحاتی / لجستیکی و هزینه های سرسام آور نگهداری و حفظ ذخایر موشکی در چند جبهه مختلف که نیازمند کوهی از منابع استبرای ایران، بخشی از راهبرد بازدارندگی بر ایجاد هزینه‌های نامتقارن بر طرف مقابل ،لجستیک و تجهیز کاملا خودکفا در یک ساختار سلسله مراتبی مستقل آفندی و  بستر ژئوپلتیک غیرقابل نفوذ در اعماق شهرهای موشکی متمرکز شده است.در چنین میدانی فرسایش معلول و رابطه مستقیمی با دو مخرج هزینه / زمان داردبه زبان ساده، مسئله فقط این نیست که یک موشک ایرانی چه میزان هزینه ساخت  و یک سامانه دفاعی برای رهگیری آن موشک چقدر هزینه می‌برد؛ مسئله مهم‌تر این است که استمرار وضعیت حضور موثر ، آماده‌باش، اسکورت دریایی، سوخت‌رسانی، تعمیرات، نگهداری و استقرار نیروها چه هزینه‌ای به بودجه آمریکا سوار می‌کند.پنج هزار کیلومتر دورتر؛ وقتی جنگ به سواحل کامبوج و تایتانیک مدرن می‌رسدشاید هیچ نمونه‌ای به‌اندازه ماجرای کشتی تفریحی «ادیسی» نتواند ابعاد اقتصادی این جنگ را به تصویر بکشد.در روزهایی که رسانه‌های آمریکایی تصاویر بازدید فرمانده سنتکام از تنگه هرمز را منتشر می‌کردند، خبر دیگری از سواحل کامبوج منتشر شد که در نگاه اول ارتباطی ویژه ای با میدان جنگ داشت.کشتی کروز اودیسی متعلق به شرکت آمریکایی Villa Vie Residences که قرار بود سفری چندساله به دور دنیا را با حدود ۲۰۳ مسافر بیلیونر خود ادامه دهد، در بندر سیهانوکویل کامبوج متوقف شد و برنامه سفر آن به مقصد ویتنام به حالت تعلیق درآمد.دلیل چه بود؟جهش هزینه سوخت دریایی.بر اساس گزارش آسوشیتدپرس و رویترز، هزینه روزانه سوخت به‌ازای هر کابین که پیش از جنگ به‌طور متوسط حدود ۱۸۰۰ دلار بود، به ۸ هزار دلار افزایش یافت و شرکت مجری تور اعلام کرد که قادر به تحمل زیان عملیاتی ناشی از این افزایش نیست و از مسافران خواسته شد در کامبوج کشتی را ترک کنند.این ماجرا صرفاً داستان تلخ تعدادی گردشگر ثروتمند آمریکایی نیست. این اتفاق یک نمونه عینی از انتقال هزینه جنگ به زنجیره اقتصادی جهانی و بازارهای گردشگری است.وقتی یک کشتی تفریحی لوکس با چنین افزایشی در هزینه سوخت مواجه می‌شود، باید پرسید وضعیت کشتی‌های کانتینربر، نفتکش‌ها، شناورهای حمل فله، ناوگان صیادی و شرکت‌های حمل‌ونقل منطقه‌ای و در یک گام بالاتر ابرهزینه پشتیبانی و لجستیک ناوگان عظیم جنگی امریکا در منطقه  چگونه خواهد بود؟صنعت کشتیرانی با یک متغیر منفرد اداره نمی‌شود. قیمت سوخت، هزینه بیمه جنگ، هزینه تأمین مالی، مدت انتظار در بنادر، تغییر مسیر و ریسک تحویل کالا، همگی در قیمت نهایی زنجیره ارزش جهامی اثر می‌گذارند.و حتی اگر یک کشتی بتواند از تنگه عبور کند، افزایش حق بیمه، هزینه اسکورت، تأخیر و هزینه‌های عملیاتی ممکن است اقتصاد آن سفر را از توجیه خارج کند.این همان معنای واقعی اختلال در زنجیره تأمین است: کالا ممکن است تولید شده باشد، خریدار داشته باشد و حتی پول آن پرداخت شده باشد، اما اگر هزینه رساندن آن به مقصد و ریسک گرفتار شدن در آتش جنگ ، عملاً زنجیره تجارت را متوقف می‌کندجنگی که از بازار نفت به سفره مردم می‌رسدو اثرات این اختلال به صنعت کشتیرانی محدود نمی‌شود.نفت و فرآورده‌های نفتی تنها بخشی از مسئله‌اند. افزایش هزینه زنجیره تولید کودهای شیمیایی، مواد اولیه صنایع پتروشیمی، محصولات پلیمری، مواد غذایی و بسیاری از کالاهای واسطه‌ای روی دیگر این سکه استدر چنین شرایطی، یک تولیدکننده در جنوب شرق آسیا ممکن است بدون آنکه حتی یک روز با کمبود مواد اولیه مواجه شده باشد، صرفاً به دلیل افزایش هزینه حمل و سوخت، حاشیه سود خود را از دست بدهد.یک شرکت هواپیمایی در اروپا ممکن است با افزایش هزینه سوخت مواجه شود؛ یک تولیدکننده مواد غذایی در آفریقا ممکن است هزینه واردات نهاده‌های خود را افزایش‌یافته ببیند و یک کارخانه در چین ممکن است برای تحویل محصول نهایی با هزینه بالاتر لجستیک مواجه شود.بنابراین، تنگه هرمز صرفاً یک مسیر عبور نفت نیست؛ بخشی از شبکه عصبی اقتصاد جهانی است.پرده سوم ، صورت‌حساب لشکرکشی آمریکاترامپ بزرگ‌ترین ظرفیت دریایی و ناوگروه‌های نظامی خود را به منطقه خلیج فارس و دریای عمان گسیل کرده است. این استقرار علاوه بر هزینه مستقیم عملیاتی، لجستیکی، پشتیبانی، سوخت‌رسانی، تعمیر و نگهداری، جابه‌جایی تجهیزات و جایگزینی تسلیحات مصرف‌شده را به همراه دارد.هزینه‌های سرسام آوری که در نهایت از منابع عمومی و  از محل مالیات شهروندانی که در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای، بیش از هر زمان دیگری نسبت به تورم و هزینه زندگی حساس شده‌اند تامین میشود .به همین دلیل، مسئله جنگ برای دولت ترامپ فراتر از معادلات نظامی؛ به یک مسئله انتخاباتی تبدیل شده است.هر روز استمرار درگیری، علاوه بر هزینه‌های مستقیم نظامی، خطر تداوم فشار بر قیمت انرژی، افزایش انتظارات تورمی و نارضایتی مصرف‌کنندگان آمریکایی و کشورهای مصرف کننده نفت و همچنین شرکای منطقه ای امریکا را نیز افزایش می‌دهد.راهبرد ایران؛ سکون در زمین اقتصادبه نظر می‌رسد جمهوری اسلامی تلاش کرده است در کنار راهبرد مقاومت نظامی، مدیریت اقتصادی صحنه نبرد را نیز به یکی از مؤلفه‌های اصلی بازدارندگی تبدیل کند.همان‌گونه که واشنگتن طی ماه‌های اخیر با فشار اقتصادی و محاصره دریایی تلاش کرده است هزینه استمرار مقاومت را برای ایران افزایش دهد، تهران نیز توانسته از موقعیت ژئوپلیتیک خود در تنگه هرمز برای افزایش هزینه روزشمار استمرار حضور نظامی آمریکا استفاده کند.در این چارچوب، آنچه فرمانده سنتکام از آن به‌عنوان عبور کشتی‌های تجاری با پشتیبانی ناوگان آمریکا یاد می‌کند، از زاویه دیگری نیز قابل تحلیل است: واشنگتن برای نمایش و حفظ امنیت یک آبراه بین‌المللی، ناچار به تحمل هزینه‌های مستمر نظامی و عملیاتی شده است.به بیان دیگر، اگر پیش از جنگ عبور تجاری از تنگه هرمز بر اساس سازوکارهای متعارف بازار و بدون نیاز به این سطح از پشتیبانی نظامی انجام می‌شد، اکنون تأمین امنیت آن به یک مأموریت پرهزینه نظامی برای آمریکا و دولت ترامپ تبدیل شده است.این وضعیت را می‌توان انتقال هزینه امنیت از میدان نبرد به بازار و بودجه نظامی آمریکا دانست.البته نباید از این تحلیل به این نتیجه رسید که ایران بدون تحمل هزینه اقتصادی محاصره یا آسیب‌پذیری در برابر فشارها قرار دارد. محاصره، محدودیت صادرات، کاهش درآمدهای ارزی و اختلال در تجارت خارجی، همگی هزینه‌های واقعی و سنگینی برای اقتصاد ایران ایجاد می‌کنند.اما مسئله اصلی در اقتصاد جنگ، میزان مطلق خسارت نیست؛ نسبت هزینه تحمیل‌شده به هر طرف، توان تحمل آن و مدت زمانی است که هر طرف می‌تواند وضعیت موجود را ادامه دهد.در اینجا زمان و فرسایش به یک متغیر کلیدی تبدیل می‌شود.آرامش ظاهری تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز، حتی اگر با اسکورت و پاک‌سازی مسیرها حفظ شود، لزوماً به معنای حذف ریسک نیست. تداوم این وضعیت نیازمند منابع، نیروی انسانی و آمادگی عملیاتی مستمر است و هرگونه تشدید تنش می‌تواند محاسبات اقتصادی را دوباره تغییر دهد.در واقع، ایران تلاش می‌کند از موقعیت جغرافیایی و ظرفیت‌های بازدارندگی خود برای تغییر نسبت هزینه‌ها استفاده کند؛ راهبردی که در صورت مدیریت صحیح تنش و جلوگیری از گسترش غیرقابل کنترل جنگ، می‌تواند بخشی از اهرم‌های اقتصادی و سیاسی از دست‌رفته در توافقات پیشین، از جمله توافق اسلام‌آباد، را به یک اهرم چانه‌زنی تبدیل کند.نکته اساسی این است که قدرت ژئوپلیتیک زمانی به دستاورد اقتصادی تبدیل می‌شود که بتوان آن را در قالب توافق، رفع محدودیت، تضمین منافع تجاری و ترتیبات پایدار امنیتی نقد کرد.پرده چهارم ؛ نامه جی‌دی ونسدر میانه این معادله نظامی و اقتصادی، خبر نامه جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، به محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، اهمیت ویژه‌ای دارد.بر اساس گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های آمریکایی، ونس در نامه‌ای که از طریق میانجی‌گران منطقه‌ای منتقل شده، خواستار ازسرگیری مذاکرات جامع میان تهران و واشنگتن شده است. در گزارش‌ها آمده است که موضوع هسته‌ای نیز از محورهای مورد تأکید طرف آمریکایی بوده است.اهمیت این نامه را باید فراتر از یک مکاتبه دیپلماتیک معمولی بررسی کرد.این تحول دست‌کم دو پیام مهم دارد.پیام اول؛ تغییر در شناخت ساختار تصمیم‌گیری ایران استانتخاب محسن رضایی به‌عنوان مخاطب این ارتباط، از منظر سیاسی و امنیتی قابل تأمل است.رضایی به‌واسطه سابقه طولانی فرماندهی سپاه پاسداران و حضور در ساختارهای عالی تصمیم‌گیری کشور، با بخش‌های مختلف قدرت سیاسی، نظامی و امنیتی ایران ارتباط و شناخت دارد.به نظر می‌رسد طرف آمریکایی به این جمع‌بندی رسیده است که هرگونه مذاکره مؤثر با ایران باید با شناخت دقیق‌تری از ساختار واقعی تصمیم‌گیری و ملاحظات نهادهای تأثیرگذار در کشور انجام شود.در واقع، واشنگتن احتمالاً به دنبال مسیری است که علاوه بر رسیدن به یک تفاهم سیاسی، امکان همراه‌سازی بخش‌های مختلف حاکمیت ایران را نیز فراهم کند؛ زیرا توافقی که صرفاً در سطح دیپلماتیک شکل بگیرد، اما فاقد پشتوانه و پذیرش در ساختارهای مؤثر تصمیم‌گیری و بخش های رادیکال نظام باشد، با موانع جدی مواجه خواهد شد.از این زاویه، انتخاب مخاطب نامه می‌تواند حامل پیامی درباره تغییر در محاسبات آمریکا نسبت به ساختار قدرت در ایران باشد؛ هرچند بدون انتشار متن کامل نامه و جزئیات مذاکرات، نمی‌توان درباره اهداف قطعی آن داوری کرد.پیام دوم؛ درک هزینه استمرار وضعیت موجوداهمیت دوم نامه ونس در این است که نشان می‌دهد دست‌کم بخشی از ساختار تصمیم‌گیری آمریکا نسبت به هزینه‌های تداوم جنگ و دشواری دستیابی به یک نتیجه سریع نظامی حساس شده است.واشنگتن می‌داند که استمرار وضعیت موجود، اگرچه فشار اقتصادی قابل توجهی بر ایران تحمیل می‌کند، اما هزینه آن به ایران محدود نمی‌شود.اقتصاد آمریکا با افزایش هزینه انرژی، فشار تورمی، هزینه‌های نظامی و حساسیت انتخاباتی مواجه است. کشورهای مصرف‌کننده نفت نیز از افزایش قیمت و اختلال در تأمین انرژی آسیب می‌بینند و کشورهای صادرکننده نفت و گاز، با وجود امکان افزایش درآمد اسمی، از اختلال در مسیر صادرات، افزایش ریسک سرمایه‌گذاری و نااطمینانی در بازارهای انرژی مصون نیستند.در چنین وضعیتی، هیچ‌یک از طرف‌ها نمی‌تواند با اطمینان از برنده بودن در یک جنگ فرسایشی سخن بگوید.نکته مهم‌تر آن است که بازارهای جهانی، برخلاف میدان نظامی، منتظر نتیجه نهایی جنگ نمی‌مانند. آنها ریسک آینده را از همین امروز در قیمت‌ها محاسبه می‌کنند.یک شرکت کشتیرانی ممکن است پیش از وقوع هر حادثه‌ای، مسیر خود را تغییر دهد؛ یک بیمه‌گر ممکن است پیش از اصابت نخستین موشک به یک نفتکش، نرخ بیمه را افزایش دهد و یک سرمایه‌گذار ممکن است پیش از هرگونه تخریب زیرساخت، سرمایه خود را از منطقه خارج کند.این همان چیزی است که سیاست‌گذاران جنگ گاهی نادیده می‌گیرند: اقتصاد جنگ ، هزینه آینده را پیش از وقوع حادثه به امروز منتقل می‌کند.بنابراین، نامه ونس را می‌توان نشانه‌ای از بازنگری احتمالی در محاسبات واشنگتن دانست؛ نه لزوماً نشانه عقب‌نشینی، بلکه تلاشی برای یافتن یک مسیر سیاسی پیش از آنکه هزینه‌های استمرار جنگ از منافع مورد انتظار آن فراتر برود.در اینجا یک تناقض مهم شکل می‌گیرد: آمریکا از یک سو با زبان تهدید از تشدید عملیات نظامی سخن می‌گوید و از سوی دیگر، در سطح دیپلماسی به دنبال باز کردن مسیر مذاکره است.این دوگانگی شاید بیش از هر چیز نشان‌دهنده دشواری تصمیم‌گیری در شرایطی باشد که قدرت نظامی برتر، الزاماً به معنای امکان تحمیل اراده سیاسی با هزینه قابل قبول نیست.پرده آخر ؛ بلوک مستقلی به نام ایران؛فرصت دیپلماسی منطقه‌ایشاید مهم‌ترین پیامد راهبردی جنگ، نه در تنگه هرمز و نه در مکاتبات تهران و واشنگتن، بلکه در تغییری باشد که ممکن است در ذهنیت کشورهای منطقه نسبت به امنیت و آینده نظم خاورمیانه ایجاد کند.مذاکرات چهارجانبه ایران با سه کشور عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان از این منظر اهمیت ویژه‌ای دارد.این مذاکرات را باید فراتر از یک نشست دیپلماتیک معمولی ارزیابی کرد. سه کشور یادشده، هرکدام از موقعیت ژئوپلیتیک، ظرفیت اقتصادی، توان نظامی و نفوذ سیاسی قابل توجهی برخوردارند و همگی در معادلات امنیتی منطقه نقش دارند.در سال‌های گذشته، بسیاری از ترتیبات امنیتی خلیج فارس و خاورمیانه بر فرض اتکای کشورهای منطقه به قدرت‌های فرامنطقه‌ای، به‌ویژه ایالات متحده، استوار بوده است.اما تحولات اخیر پرسش مهمی را در سطح رسانه های عرب زبان و غرب آسیا مطرح کرده است: آیا اتکای بلندمدت به تضمین‌های امنیتی قدرت‌های خارجی، همچنان می‌تواند مبنای قابل اتکایی برای امنیت کشورهای منطقه باشد؟از یمن تا اوکراین؛ درس‌های پرهزینه امنیت درونزابرای درک این مسئله، باید به چند تحول مهم توجه کرد.در سال‌های گذشته، عربستان سعودی با برخورداری از یکی از مجهزترین زرادخانه‌های نظامی منطقه و دسترسی گسترده به تسلیحات غربی، درگیر جنگی طولانی با نیروهای یمنی شد.با وجود برتری قابل توجه در تجهیزات متعارف، این جنگ نشان داد که برتری تسلیحاتی لزوماً به معنای دستیابی به پیروزی سیاسی و نظامی نیست.مقاومت انصارالله و توانایی آن در تحمیل هزینه‌های امنیتی و اقتصادی به طرف مقابل، یکی از نمونه‌های برجسته تغییر ماهیت جنگ‌ در منطقه بود.این تجربه برای کشورهای عربی یک پیام روشن داشت: خرید گران‌ترین تسلیحات جهان، بدون داشتن راهبرد مستقل امنیتی درونزا و شناخت دقیق از محیط ژئوپلیتیک، تضمین‌کننده امنیت ملی نیست.از سوی دیگر، نحوه رفتار آمریکا با متحدان و شرکای خود در بحران‌های بین‌المللی نیز بر این نگرانی افزوده است.تجربه اوکراین نمونه قابل تأملی است. وابستگی گسترده این کشور به کمک‌های نظامی، اطلاعاتی و فناوری غرب، نشان داد که بخشی از توان دفاعی یک کشور می‌تواند به تصمیمات سیاسی و فنی قدرت حامی او  وابسته شود.موضوع دسترسی اوکراین به شبکه استارلینک نیز از همین منظر اهمیت دارد. گزارش‌ها و مناقشات مربوط به محدودسازی دسترسی یا خدمات این شبکه در مقطع مبادلات نفتی بین روسیه و امریکا از سوی امریکا ، نشان داد که وابستگی زیرساخت ارتباطی و نظامی به یک ارائه‌دهنده خصوصی خارجی تا چه اندازه می‌تواند به یک آسیب‌پذیری راهبردی تبدیل شود.البته نباید این رخدادها را به معنای خاموش شدن کامل و یکباره تمام شبکه دفاعی و پهپادی اوکراین تلقی کرد؛ اما اصل مسئله همچنان پابرجاست: کشوری که بخش مهمی از زیرساخت دفاعی، ارتباطی و اطلاعاتی خود را بر بستر فناوری تحت کنترل یک بازیگر خارجی بنا می‌کند، در شرایط بحرانی با محدودیت‌های جدی مواجه خواهد شد.همچنین چرخش‌های مقطعی واشنگتن در مناسبات خود با روسیه و سایر قدرت‌های جهانی، این پیام را برای شرکای آمریکا دارد که اولویت‌های ملی واشنگتن ممکن است در بزنگاه‌های سیاسی، بر تعهدات و انتظارات متحدانش غلبه کند.در چنین شرایطی، کشورهای منطقه بیش از گذشته به این واقعیت توجه می‌کنند که امنیت ملی را نمی‌توان صرفاً از طریق خرید تسلیحات یا استقرار پایگاه‌های خارجی تضمین کرد.ظهور بلوک مستقل منطقه‌ای به نام ایرانایران، عربستان، ترکیه و پاکستان، با وجود اختلافات سیاسی، امنیتی و اقتصادی، ظرفیت‌های مکملی در حوزه امنیت منطقه‌ای دارند.ایران از موقعیت ژئوپلیتیک ممتاز، عمق راهبردی و ظرفیت‌های بومی دفاعی برخوردار است. ترکیه دارای قدرت صنعتی، نظامی و نفوذ در معادلات ناتو، اروپا و آسیای غربی است. عربستان از منابع مالی، ظرفیت انرژی و جایگاه ویژه در جهان عرب برخوردار است و پاکستان هسته ای نیز با جمعیت، توان نظامی و موقعیت ژئوپلیتیک خود در جنوب آسیا، یکی از بازیگران مهم منطقه محسوب می‌شود.هم‌افزایی این چهار کشور می‌تواند زمینه شکل‌گیری یک ترتیبات مستقل منطقه‌ای را فراهم کند؛ ترتیباتی که به‌جای وابستگی کامل به تضمین‌های امنیتی خارجی، بر گفت‌وگو، منافع مشترک، امنیت جمعی و مدیریت بحران تکیه داشته باشد.البته چنین بلوکی نه با یک نشست یا چند بیانیه سیاسی شکل نمی‌گیرد. اختلافات تاریخی و رقابت‌های ژئوپلیتیک میان این کشورها جدی است و بدون سازوکارهای اجرایی، اعتمادسازی و توافق بر سر منافع مشترک، هرگونه ایده همگرایی منطقه‌ای در حد یک شعار باقی خواهد ماند.با این حال، شرایط فعلی یک فرصت کم‌نظیر ایجاد کرده است.ظرفیت ریاض و آنکارا برای مهار مداخلات امنیتی رژیم صهیونیستی‌ در برخی کشورهایی منطقه اهمیت بالقوه ای داردبالاخص در سال‌های اخیر، جمهوری آذربایجان و امارات متحده عربی به‌واسطه گسترش همکاری‌های امنیتی، اطلاعاتی و نظامی با رژیم صهیونیستی، به بخشی از معادلات امنیتی و حیاط خلوت تل‌آویو در پیرامون ایران تبدیل شده‌اند.این موضوع برای تهران صرفاً یک مسئله دوجانبه نیست؛ بلکه بخشی از یک معادله امنیتی گسترده‌تر است که می‌تواند ثبات منطقه را تحت تأثیر قرار دهد.در این میان، عربستان سعودی از ظرفیت سیاسی و دیپلماتیک خود در شورای همکاری خلیج فارس و جهان عرب برخوردار است و ترکیه نیز به‌واسطه نفوذ منطقه‌ای و مناسبات خود با کشورهای قفقاز و جهان اسلام، می‌تواند نقش مهمی در شکل‌دهی به ترتیبات امنیتی جدید با باکو ایفا کند.از این منظر، امکان گفت‌وگو و همکاری ایران با ریاض و آنکارا برای کاهش مخاطرات ناشی از حضور بازیگران ثالث در محیط امنیتی منطقه، یک ظرفیت مهم دیپلماتیک محسوب می‌شود.هدف چنین همکاری‌ای باید بر اصل جلوگیری از تبدیل خاک کشورهای منطقه به بستر عملیات علیه دیگر همسایگان استوار شود.در همین چارچوب، تبیین مخاطرات حضور بلندمدت پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه، باید از مسیر دیپلماسی و گفت‌وگوی مستقیم با کشورهای همسایه دنبال شودواقعیت این است که پایگاه‌های خارجی، اگرچه در کوتاه‌مدت ممکن است احساس امنیت ایجاد کنند، اما در شرایط تشدید تنش می‌توانند همان کشور میزبان را به بخشی از میدان درگیری تبدیل کنندکشورهای منطقه باید این پرسش را جدی بگیرند که آیا حضور پایگاه‌های نظامی خارجی واقعاً ضامن امنیت آنهاست یا ممکن است در یک بحران بزرگ تر ، جغرافیای ملی آنها را به بخشی از میدان تقابل قدرت‌های بزرگ تبدیل کنددیپلماسی منطقه‌ای؛ فرصت تبدیل قدرت به منفعتبه‌ویژه در موضوع تنگه هرمز، ایران می‌تواند از موقعیت ژئوپلیتیک خود به‌عنوان یک اهرم برای طراحی سازوکارهای پایدار امنیت دریایی و اقتصادی استفاده کند، و از طریق ظرفیت‌های بازدارندگی درونزا  و فرصت شکل‌گرفته در مناسبات منطقه‌ای برای دستیابی و رفع محدودیت‌های اقتصادی و بازسازی روابط تجاری استفاده کند، آن‌گاه می‌توان گفت بخشی از هزینه‌های جنگ به دستاورد راهبردی تبدیل شده است.این همان نقطه‌ای است که قدرت ژئوپلیتیک می‌تواند به منفعت اقتصادی و سیاسی تبدیل شود.آنوش رحامآنوش رحامSun, 01 Nov 2026 16:08:21 +0330https://virgool.ir/AnooshRoham/به-عمل-کار-برآید-uijun6dqdeek ضرورت اقدامات اثر بخش پیرامون احیاء یک توافق با غرب ✍?آنوش رحاماصولا در مذاکرات ، اصلی وجود دارد که میگوید در مذاکره، *نمی‌توان قوانین مطلق تعریف کرد*این اصل مهمی است که شاید در دیپلماسی کمتر به آن توجه میکنیمدر مذاکرات فرسایشی معمولا مجموعه مولفه هایی می توانند نیروی لازم را جهت چرخش سیاست های یک طرف و نزدیکتر شدن به یک توافق فراهم کنند، این قاعده بر دو اصل با مفهوم کاملا متضاد مصداق دارد ، هم در دیپلماسی و گفتگو ، هم در تقابل و جنگ های فرسایشی بستر را برای چرخش به سوی نقاط تفاهم و توافق فراهم میکند از دیگر سو وقتی یک سوی مذاکرات کشوری مثل ایالات متحده است که قاعده عمــل آن در ۶۰ سال گذشته بیشینه ســازی قــدرت در نظــام بین الملل و تعمیق بخشی به هژمونیک گرایی بوده و تنها راه تداوم بقاء خود و شرکایش را در چهارراه انرژی دنیا (منطقه ی غرب آسیا و خاورمیانه) ، افزایش و نفوذ حداکثری قدرت سیاسی و نظامی و سیطره جویی در ساختار سیاسی منطقه تعریف کرده به یک باره در سالهای اخیر میبینم شرایط روبه تغییر میگذارد بگذارید چند مثال عرض کنم برابر تعریف آمریکاییها آنها جنــگ را در منطقه بردند ، رژیم های هدف ( صدام و القاعده وسپس داعش ) را سرکوب و ســرنگون ســاخته و تهدیدات تروریســتی آن را فرونشــاند و از منطقه خارج شدند اما در تعریف دیگری که واقع بینانه تر است امریکا درگیر جنگ فرسایشــی شد ، توان آن تحلیل رفت و دیکر شرکای او حاضر به همراهی نشدندشرکای منطقه ای او هم درگیر نبرد در یمن و نقاط دیگری شدند همانگونه که در ۲۰۰۱ سیاست های مداخله جویانه امریکا اقبال داشت در ۲۰۲۱ سیاست پایان بخشی به این مداخلات مورد اقبال و وثوق شرکا و حتی افکار عمومی جهان بود هزینه این مداخله برای اقتصاد امریکا بسیار سنگین بود و دوران سیطره بر منطقه نیز رو به افول گذاشته است کما اینکه این گرمی در روابط امریکا با شرکای منطقه ای همچون عربستان و امارات هم دیگر وجود ندارد فروش نفت عربستان به چین و معامله با ارز یوآن سیگنال دیگری به امریکا بود که خبر از پدیده افول دلار میداد بسیاری از تحلیلگران امریکایی هم به شروع دوران افول دلار پرداختنددر اصل امریکاییها باید برای جبران ناکامی های خود سیاست بازموازنه سازی را در پیش گیرند و رویکرد عدم مداخله مستقیم در حاکمیت کشورها از جمله عراق و افغانستان در همین راستا بوداز دیگر سو تهدیدات اقتصادی چین و نظام جدید جهانی و اقتصادی نوظهور از یکسو و تقویت بلوک کشورهای تحریمی مثل ایران و اضافه شدن روسیه و چند کشور به کلوب کشورهای تحت تحریم ،فضای اقتصاد جهانی را به کلی تغییر داده است درست همانگونه که امریکا در نیمکره غربی از ابتدای قرن نوزدهم بدنبال هژمونی منطقه ای بود چین به تهدیدآمیزترین ســناریوی پیش روی آمریکا تبدیل شده است و حالا شرق آسیا بعلاوه کره شمالی به نگرانی ها واولیت اول امریکا تبدیل شده است چه بسا مهمترین عامل خروج امریکا از افغانستان به تمرکز بایدن بر تهدیدات چین بازمیگردد،در نهایت امروز که دور میز مذاکره پیرامون حصول یک توافق با 5+1 می نشینیم شرایط بسیار متفاوت با ۲۰۱۵ و حتی ۲۰۰۸ و ۲۰۰۴ است ، ایران به پیمان مهم شانگهای پیوسته و آرایش جدید صحنه سیاسی فرصت هایی را فراهم آورده که قطعا برای دولت روحانی فراهم نبوده اما برای دولت آیت الله رئیسی بادهای موافق رو به وزیدن است وزش باد موافق حال پرسش مهمی که هدف نگارنده از طرح موارد صدرالذکر و ترسیم آرایش نوین جهانی پیرامون آن دارد طرح این سئوال است که دستگاه دیپلماسی کشورمان چه تغییرات تاکتیکی را برای تامین منافع ملی و دستیابی به توافق و پایان بخشی به دو دهه رژیم تحریم های بین المللی با توجه به تغییرات مساعد پیش رو اتخاذ کرد‌ه است ؟ آیا با توجه به شرایط فعلی صحنه سیاسی جهان گامهای لازم برای بازموازنه و شیفت شدن به رقبا و شرکای راهبردی امریکا برداشته شده تا پتانسیل و انرژی لازم برای چرخش مواضع و تغییر شیب غلظت سیاست های خصمانه امریکا را در مقابل کشورمان را تحلیل برد؟قطعا با اتخاذ تدابیر هوشمندانه میتوان تامین حداکثری منافع کشورمان را تسهیل کرد تجویز راهبردی : اگرچه گاهی سیاستمداران امریکایی سیگنالهایی مبنی برغیرقابل احیاء بودن برجام را در فضای رسانه ها نشر میدهند به نظر می رسد میتوان با تنظیم یک بسته سیاسی و ضمیمه آن یک متمم مشتمل بر مواردی که طرفین پیرامون آن توافق دارند گامهای مهمی را برداشت تا بستر لازم برای احیاء یک توافق جامع و فراگیر که در بردارنده همه شروط و قیود مورد وثوق طرفین فراهم شود بنظر میرسد پیشدستی دستگاه دیپلماسی کشور برای گرداوری یک بسته سیاسی غیرفراگیر مشتمل بر اقدامات شفاف کننده و گامهای طرفین در راستای حذف بخشی از تحریم ها و محدودیت ها توام با بازه زمانی راستی آزمایی و بر اساس احترام متقابل و همچنین برداشتن گامهای اعتماد ساز به نحوی که روند پیشرفت توافق جامع بر اساس زمانبندی در قالب بسته های تکمیلی تبیین گردد و موارد مورد اختلاف در یک بسته تجمیع و در این بازه زمانی به نحوی که روح برجام نقض نگردد بر روی آنها تا حصول توافق مذاکره کرد به بیام ساده حصول نتیجه پلکانی و گام به گام با توجه به اثربخشی متم ها و بسته های مورد توافق شاید بتواند گره های درهم آمیخته این توافق را بازگشاید امید است مسئولین دستگاه دیپلماسی کشور هوشیار بوده و تغییرات را رقد نمایند همچنین با اهتمام ویژه بر تبعات سنگین و آثار زیانبار تحریم های شکننده بر زیرساخت های کلیدی و حیاتی کشور از یک سو و کاهش شدید سطح رفاه و رضایتمندی مردم عزیز و نجیب کشورمان از دیگر سو از تطویل این مذاکرات اجتناب کنند و هرچه زودتر بر اساس یک راهبرد منتج به نتیجه گامهای اثربخش لازم را بردارندآنوش رحامآنوش رحامFri, 26 May 2023 19:31:32 +0330https://virgool.ir/AnooshRoham/درسهای-افغانستان-شکست-یا-فروپاشی-w02eavjvurjaطالبان بدون کمترین مقاومتی توانست در یک فرایند تبدیلی سرتاسر افغانستان را به تصرف خود درآورد ،به بیان ساده آنچه که در افغانستان اتفاق افتاد نه یک مقاومت یا جنگ بلکه فروپاشی نظام سیاسی افغانستان بودطالبان با شناخت دقیق از وضعیت شکننده نظام سیاسی افغانستان از یک سو و شکاف عمیق رهبران با ملت افغانستان از دیگر سو با کمترین مصاف و حتی درگیری نظامی موفق به پیشروی توأمان سیاسی /نظامی در عمق استراتژیک خاک افغانستان شدبه نظر می رسد چنین توفیقی حاصل شناخت دقیق و راهبردی عمیق از باورهای سیاسی و اعتقادی مردم افغانستان بوده باشد ،طالبان با درک ضرورت تغییر فاز از رویه افراطیگری صرف، و در عین حال تطبیق خود در دایره باورهای سنتی و اعتقادی مردم افغانستان به شکلی که از اصول اولیه خود فاصله نگیرد موفق به پیشبرد و سیطره بر افغانستان شداصولا مردم افغانستان به روحیه عزت نفس و جنگندگی بالا و همچنین مشروعیت دینی باور دارند و در سالیان گذشته کمتر به رهبران دست نشانده و متصل به قدرتهای بزرگ روی خوش نشان داده اندشاید راز سر به مهر شکست نیروهای نظامی افغانستان که از همه تجهیزات و آموزش های یک ارتش کلاسیک برخوردار و در بسیاری جهات برتری لازم را به طالبان داشت، فقدان روحیه اعتقادی و جهادی و باورمندی به ارتشی دست نشانده بوده است ،عامل روانی که ریشه عمیقی در حافظه تاریخی ملت افغانستان دارد نهایتا منجر به خروج از صفوف ارتش دست نشانده افغانستان که حالا ارباب هم آنها را رها کرده،شددر چهره نیروهایی که به صف نیروهای ظفرمند طالبان می پیوستند نیز چیزی فراتر از شکست در میدان وجود داشت در این بین تنها طبقه معدودی که مدافع دولت مرکزی در پایتخت و شهرهای بزرگ و بعضا خارج افغانستان مخالف جدی قدرت یافتن طالبان هستند در عین حال بسیاری ریش سفیدانی که جهاد در برابر طالبان را واجب و وظیفه شرعی قلمداد میکردند با پیشروی طالبان با کمترین مقاومت موجود و پدیدار شدن فروپاشی نظام سیاسی از مواضع اولیه خود کوتاه آمدندبا مرور مطالب فوق و تأمل و تدقیق در چرایی حوادث اخیر افغانستان در میابیم گروه طالبان با یک مانیفست جدید و حساب شده که در بردارنده توفیقات داخلی و خارجی نظام سیاسی افغانستان باشد پا به میدان گذاشته است اما این مانیفست در کجا و توسط چه کسانی تبیین و به طالبان تکلیف شده است؟ از دیگرسو بسیاری از صاحبنظران نظام سیاسی افغانستان ، تغییر مواضع طالبان در آینده را محتمل تر میداند چراکه ماهیت ذاتی طالبان و نیروگیری آن بر اساس مواضع افراطی این جنبش بوده و همین عامل مانع جدی ثبات سیاسی آن استبسیاری از شهروندان افغانی که از طبقه تحول خواه و روشنفکر افغانستان هستند علیرغم اعلام عفو عمومی طالبان در تدوام رویکرد فعلی طالبان تردید دارند و معتقدند مواضع فعلی این گروه بمنظور انتقال قدرت نرم و با کمترین مقاومت اتخاذ شده و به محض قدرت یافتن و سیطره کامل بر نظام سیاسی افغانستان مواضع افراطی و تندتری را اتخاذ خواهند کرد اما همچنان مهمترین ابهام در خصوص مانیفست فعلی طالبان چرایی و چگونگی تبیین آن است؟؟برای پاسخ دادن به این پرسش و چرخش سیاسی طالبان لازم است کمی به عقب بازگردیمعربستان سعودی در زمان حاکمیت طالبان یکی از سه کشور جهان بود که رژیم طالبان را به عنوان دولت افغانستان به رسمیت می‌شناخت.در اصل خواستگاه ایدئولوژی اولیه طالبان کشورهای سنتی و سنی مذهب و تکفیری جهان اسلام بوده استدر چند سال گذشته که طالبان تحرکات خود را در مناطقی از افغانستان افزایش داد و مزاحمت هایی برای دولت مرکزی ایجاد کرد در اصل نزدیک ترین مواضع را به حکومت های سنتی اهل تسنن منطقه داشت ، و این رابطه زمانی هویدا شد که قطر با راه اندازی دفتر نمایندگی سیاسی طالبان زمینه مذاکرات و تعاملات این گروه را با کشورهای جهان و زمینه گفتگو و تمویل آنها را با این کشورها فراهم آورد ، طالبان نیز در یک بیانیه رسمی اعلام کرد که دفتر قطر، دفتر سیاسی طالبان است که نمایندگان تام الختیار این گروه برای تعامل با نمایندگان سایر کشورها و حل و فصل مسایل سیاسی در آنجا از طرف رهبری این گروه مامور شده انددولت افغانستان نیز در آغاز این گفت‌‌و‌گوها و گشایش دفتر قطر برای طالبان، واکنش منفی نشان داد، اما بعدا به دلایلی که به نظر میرسد چراغ سبز امریکایی ها بوده باشد با گشایش این دفتر موافقت کرد. این دفتر بعدا به نمایندگی سیاسی رسمی این گروه تبدیل شد و گروه طالبان فعالیت سیاسی خود را از این دفتر ادامه داد.بنظر می رسدمانیفست امروز گروه طالبان در همین دفتر و بر اساس راهبرد مورد وثوق تحلیلگران عربی/امریکایی تدوین شده و حمایت های مادی و معنوی همین جبهه پیشران سیطره طالبان بر خاک افغانستان باشد و آنچه که بعنوان یک خطر جدی در منطقه محتمل است ،ظهور دولتی هماهنگ و هم راستا با منافع کشورهای عرب حوزه خلیج فارس و منطبق با نظام سیاسی آنها دور از ذهن نیستاز همین رو با توجه به اثرات شدید تغییر نظام سیاسی افغانستان بر یکی از بزرگترین بازارهای صادراتی کشورمان و مخاطرات جایگزینی محصولات سایر کشورها و احیانا تهدیدات حائل شدن کشورهای منطقه بر رابطه دوکشور و همچنین معضلات مهاجرت پناهندگان افغان به مرزهای شرقی ضرورت دارددولت سیزدهم ضمن رصد و تحلیل دقیق تحولات سیاسی و اقتصادی افغانستان با رویکرد تقویت منافع ملی کشورمان ضمن تشکیل جلسات کمیسیون اقتصادی و سیاسی افغانستان در وزارت خانه های ذیربط در گام نخست نسبت به حمایت های لازم از شرکت ها و شهروندان ایرانی فعال در بازار افغانستان اقدام نماید و بدور از اقدامات و جهتگیری های هیجانی نسبت به حفظ و توسعه سهم بازار صادراتی کشورمان سیگنالی واحد و اعتمادساز به طرف های افغان ارسال نمایند ، قرابتهای فرهنگی و زبان مشترک مردم دو ملت در سایه اعتماد متقابل ،زمینه ساز توسعه مبادلات و‌فرصت های جدیدی برای پیوندهای بیشتر دوکشور باشددر پایان آنچه بعنوان درسهایی از فروپاشی نظام سیاسی افغانستان می توان دریافت تبعات شکاف بین مردم و نظام حکمرانی و عدم توجه به مطالبات ، خواستگاه و باورهای عمیق مردم هر کشور توسط نظام سیاسی حاکم بر آن است ، رویدادی که طرف های درگیر در افغانستان هر یک رویکرد متفاوتی در قبال آن داشت ، نظام حاکم به کف مطالبات مردم افغانستان کمترین توجه را داشت و تعمیق فساد اداری و سازمان یافته ، افزایش بیکاری ، عدم توجه به ارزش های اسلامی که ریشه ای عمیق در باور اغلب مردم افغانستان دارد ، وایستگی بیش از حد به قدرتهای خارجی و دامن زدن به اختلافات به قدرتهای همسایه ، فقدان عدالت سیاسی و اجتماعی به اقوام افغانستان را از اصلاح نظام حکمرانی نا امید کرده بود و روند توسعه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی عملا متوقف بود و درطرف دیگر طالبان از تعمیق شکاف بین حاکمیت و مردم بعنوان فرصتی برای بازگشت به قدرت بهره برد و این در حالی بود که مردم افغانستان علیرغم همه ریسک های به قدرت رسیدن طالبان، در برابر تغییر و فروپاشی نظام سیاسی کمترین مقاومت را از خود نشان دادندآنوش رحامآنوش رحامWed, 18 Aug 2021 02:58:16 +0430https://virgool.ir/@anooshroham/افغانستان-شکست-نظامی-یا-فروپاشی-نظام-سیاسی-درسهای-افغانستان-rosia0rfqsr7طالبان بدون کمترین مقاومتی توانست در یک فرایند تبدیلی سرتاسر افغانستان را به تصرف خود درآورد ،به بیان ساده آنچه که در افغانستان اتفاق افتاد نه یک مقاومت یا جنگ بلکه فروپاشی نظام سیاسی افغانستان بودطالبان با شناخت دقیق از وضعیت شکننده نظام سیاسی افغانستان از یک سو و شکاف عمیق رهبران با ملت افغانستان از دیگر سو با کمترین مصاف و حتی درگیری نظامی موفق به پیشروی توأمان سیاسی /نظامی در عمق استراتژیک خاک افغانستان شدبه نظر می رسد چنین توفیقی حاصل شناخت دقیق و راهبردی عمیق از باورهای سیاسی و اعتقادی مردم افغانستان بوده باشد ،طالبان با درک ضرورت تغییر فاز از رویه افراطیگری صرف، و در عین حال تطبیق خود در دایره باورهای سنتی و اعتقادی مردم افغانستان به شکلی که از اصول اولیه خود فاصله نگیرد موفق به پیشبرد و سیطره بر افغانستان شداصولا مردم افغانستان به روحیه عزت نفس و جنگندگی بالا و همچنین مشروعیت دینی باور دارند و در سالیان گذشته کمتر به رهبران دست نشانده و متصل به قدرتهای بزرگ روی خوش نشان داده اندشاید راز سر به مهر شکست نیروهای نظامی افغانستان که از همه تجهیزات و آموزش های یک ارتش کلاسیک برخوردار و در بسیاری جهات برتری لازم را به طالبان داشت، فقدان روحیه اعتقادی و جهادی و باورمندی به ارتشی دست نشانده بوده است ،عامل روانی که ریشه عمیقی در حافظه تاریخی ملت افغانستان دارد نهایتا منجر به خروج از صفوف ارتش دست نشانده افغانستان که حالا ارباب هم آنها را رها کرده،شددر چهره نیروهایی که به صف نیروهای ظفرمند طالبان می پیوستند نیز چیزی فراتر از شکست در میدان وجود داشت در این بین تنها طبقه معدودی که مدافع دولت مرکزی در پایتخت و شهرهای بزرگ و بعضا خارج افغانستان مخالف جدی قدرت یافتن طالبان هستند در عین حال بسیاری ریش سفیدانی که جهاد در برابر طالبان را واجب و وظیفه شرعی قلمداد میکردند با پیشروی طالبان با کمترین مقاومت موجود و پدیدار شدن فروپاشی نظام سیاسی از مواضع اولیه خود کوتاه آمدندبا مرور مطالب فوق و تأمل و تدقیق در چرایی حوادث اخیر افغانستان در میابیم گروه طالبان با یک مانیفست جدید و حساب شده که در بردارنده توفیقات داخلی و خارجی نظام سیاسی افغانستان باشد پا به میدان گذاشته است اما این مانیفست در کجا و توسط چه کسانی تبیین و به طالبان تکلیف شده است؟ از دیگرسو بسیاری از صاحبنظران نظام سیاسی افغانستان ، تغییر مواضع طالبان در آینده را محتمل تر میداند چراکه ماهیت ذاتی طالبان و نیروگیری آن بر اساس مواضع افراطی این جنبش بوده و همین عامل مانع جدی ثبات سیاسی آن استبسیاری از شهروندان افغانی که از طبقه تحول خواه و روشنفکر افغانستان هستند علیرغم اعلام عفو عمومی طالبان در تدوام رویکرد فعلی طالبان تردید دارند و معتقدند مواضع فعلی این گروه بمنظور انتقال قدرت نرم و با کمترین مقاومت اتخاذ شده و به محض قدرت یافتن و سیطره کامل بر نظام سیاسی افغانستان مواضع افراطی و تندتری را اتخاذ خواهند کرد اما همچنان مهمترین ابهام در خصوص مانیفست فعلی طالبان چرایی و چگونگی تبیین آن است؟؟برای پاسخ دادن به این پرسش و چرخش سیاسی طالبان لازم است کمی به عقب بازگردیمعربستان سعودی در زمان حاکمیت طالبان یکی از سه کشور جهان بود که رژیم طالبان را به عنوان دولت افغانستان به رسمیت می‌شناخت.در اصل خواستگاه ایدئولوژی اولیه طالبان کشورهای سنتی و سنی مذهب و تکفیری جهان اسلام بوده استدر چند سال گذشته که طالبان تحرکات خود را در مناطقی از افغانستان افزایش داد و مزاحمت هایی برای دولت مرکزی ایجاد کرد در اصل نزدیک ترین مواضع را به حکومت های سنتی اهل تسنن منطقه داشت ، و این رابطه زمانی هویدا شد که قطر با راه اندازی دفتر نمایندگی سیاسی طالبان زمینه مذاکرات و تعاملات این گروه را با کشورهای جهان و زمینه گفتگو و تمویل آنها را با این کشورها فراهم آورد ، طالبان نیز در یک بیانیه رسمی اعلام کرد که دفتر قطر، دفتر سیاسی طالبان است که نمایندگان تام الختیار این گروه برای تعامل با نمایندگان سایر کشورها و حل و فصل مسایل سیاسی در آنجا از طرف رهبری این گروه مامور شده انددولت افغانستان نیز در آغاز این گفت‌‌و‌گوها و گشایش دفتر قطر برای طالبان، واکنش منفی نشان داد، اما بعدا به دلایلی که به نظر میرسد چراغ سبز امریکایی ها بوده باشد با گشایش این دفتر موافقت کرد. این دفتر بعدا به نمایندگی سیاسی رسمی این گروه تبدیل شد و گروه طالبان فعالیت سیاسی خود را از این دفتر ادامه داد.بنظر می رسدمانیفست امروز گروه طالبان در همین دفتر و بر اساس راهبرد مورد وثوق تحلیلگران عربی/امریکایی تدوین شده و حمایت های مادی و معنوی همین جبهه پیشران سیطره طالبان بر خاک افغانستان باشد و آنچه که بعنوان یک خطر جدی در منطقه محتمل است ،ظهور دولتی هماهنگ و هم راستا با منافع کشورهای عرب حوزه خلیج فارس و منطبق با نظام سیاسی آنها دور از ذهن نیستاز همین رو با توجه به اثرات شدید تغییر نظام سیاسی افغانستان بر یکی از بزرگترین بازارهای صادراتی کشورمان و مخاطرات جایگزینی محصولات سایر کشورها و احیانا تهدیدات حائل شدن کشورهای منطقه بر رابطه دوکشور و همچنین معضلات مهاجرت پناهندگان افغان به مرزهای شرقی ضرورت دارددولت سیزدهم ضمن رصد و تحلیل دقیق تحولات سیاسی و اقتصادی افغانستان با رویکرد تقویت منافع ملی کشورمان ضمن تشکیل جلسات کمیسیون اقتصادی و سیاسی افغانستان در وزارت خانه های ذیربط در گام نخست نسبت به حمایت های لازم از شرکت ها و شهروندان ایرانی فعال در بازار افغانستان اقدام نماید و بدور از اقدامات و جهتگیری های هیجانی نسبت به حفظ و توسعه سهم بازار صادراتی کشورمان سیگنالی واحد و اعتمادساز به طرف های افغان ارسال نمایند ، قرابتهای فرهنگی و زبان مشترک مردم دو ملت در سایه اعتماد متقابل ،زمینه ساز توسعه مبادلات و‌فرصت های جدیدی برای پیوندهای بیشتر دوکشور باشددر پایان آنچه بعنوان درسهایی از فروپاشی نظام سیاسی افغانستان می توان دریافت تبعات شکاف بین مردم و نظام حکمرانی و عدم توجه به مطالبات ، خواستگاه و باورهای عمیق مردم هر کشور توسط نظام سیاسی حاکم بر آن است ، رویدادی که طرف های درگیر در افغانستان هر یک رویکرد متفاوتی در قبال آن داشت ، نظام حاکم به کف مطالبات مردم افغانستان کمترین توجه را داشت و تعمیق فساد اداری و سازمان یافته ، افزایش بیکاری ، عدم توجه به ارزش های اسلامی که ریشه ای عمیق در باور اغلب مردم افغانستان دارد ، وایستگی بیش از حد به قدرتهای خارجی و دامن زدن به اختلافات به قدرتهای همسایه ، فقدان عدالت سیاسی و اجتماعی به اقوام افغانستان را از اصلاح نظام حکمرانی نا امید کرده بود و روند توسعه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی عملا متوقف بود و درطرف دیگر طالبان از تعمیق شکاف بین حاکمیت و مردم بعنوان فرصتی برای بازگشت به قدرت بهره برد و این در حالی بود که مردم افغانستان علیرغم همه ریسک های به قدرت رسیدن طالبان، در برابر تغییر و فروپاشی نظام سیاسی کمترین مقاومت را از خود نشان دادندآنوش رحامآنوش رحامWed, 18 Aug 2021 02:39:10 +0430