https://virgool.ir/feed/@amirdaylamanifa2026-11-12 00:31:53https://files.virgool.ir/upload/users/1930860/avatar/1trgcq.pnghttps://virgool.ir/@amirdaylamanihttps://virgool.ir/@amirdaylamani/انقلاب-اوج-تغییر-اجتماعی-lodlwil8vup4پیوتر اشتومپکاانقلاب اثر مارک شاگالتوضیحات مترجم:1. هدف از ترجمه‌ و انتشار این متن صرفا افزایش آگاهی خوانندگان درباره‌ی پدیده‌ی انقلاب، و کمک به درک واقع‌گرایانه‌‌ی تغییرات اجتماعی است. این نوشته ادعای ارائه‌ی فرمول انقلاب را ندارد. همچنین این نوشته نه انقلابی‌گری را تشویق می‌کند، نه تقبیح. پس خوانش آن در این چارچوب منجر به سوبرداشت خواهد شد.2. این متن از کتاب جامعه‌شناسی تغییر (1994) نوشته‌ی پیوتر اشتومپکا استخراج شده. متن شامل فصل بیستم، صفحه‌ی 301 تا 325 است. جامعه‌شناسی تغییر، یک کتاب‌درسی رایج برای علوم انسانی است. حسن متن در تشریح کلی این پدیده، بدون سوگیری‌های رایج، و با نگاهی علمی است. همچنین نویسنده شمار زیادی از نظریه‌های مختلف درباره‌ی این پدیده را گردآوری و خلاصه کرده، و خودش کم‌تر به سراغ نظریه‌پردازی می‌رود. نکته‌ی منفی متن، عدم بررسی بهار عربی و انقلاب اوکراین است.3. در ترجمه‌ی این متن سعی کردم تا در حد توانم از نثر ساده استفاده کنم، تا به فهم بهتر مطلب کمک کرده‌باشم.انقلاب به عنوان نمونه‌ای از تغییرانقلاب‌ها خارق‌العاده‌ترین نمونه‌ی تغییر اجتماعی هستند. آن‌ها نشان‌گر گسیختگی بنیادین در سیر تاریخ می‌باشند، شکل جامعه‌ی انسانی را از درون تغییر می‌دهند، و انسان‌های جدیدی را می‌آفرینند. انقلاب‌ها هیچ چیزی را بی‌تغییر نمی‌‌گذارند. آن‌ها پرونده‌ی یک عصر تاریخی را می‌بندند، و پرونده‌ی عصر دیگری را باز می‌کنند. در بزنگاه انقلاب، جوامع اوج پویایی را تجربه می‌کنند، و نیروی بالقوه‌ی خودشان را برای تغییرِ خود درک می‌کنند. بعد از انقلاب‌ها جوامع و اعضایشان احیا می‌شوند؛ انگار که دوباره متولد شده‌باشند. از این نظر، انقلاب‌ها نشانه‌ی سلامت اجتماعی هستند.انقلاب‌ها در مقایسه با سایر تغییر‌های اجتماعی پنج ویژگی مشخص دارند. (1) آن‌ها در وسیع‌ترین دامنه تغییر ایجاد می‌کنند، و در همه‌ی سطوح و ابعاد جامعه مثل اقتصاد، سیاست، فرهنگ، سازمان اجتماعی، زندگی روزمره، و شخصیت انسان‌ها اثر می‌گذارند. (2) تغییراتی که در این حوزه‌ها اعمال می‌شوند افراطی و بنیادین هستند، و به هسته‌ اجزای تشکیل‌دهنده‌ی جامعه و عملکرد آن‌ها سرایت می‌کنند. (3) این تغییرات فوق‌العاده سریع هستند، و ناگهان در جریان کند تاریخ ظاهر می‌شوند. (4) در نتیجه، انقلاب‌ها چشمگیر‌ترین نوع از تغییر هستند. به بیان دیگر، دوران انقلاب استثنايی و به‌یادماندنی است. (5) انقلاب‌ها واکنش‌های احساسی و فکری خاصی را در انقلابی‌ها و شاهدان انقلاب دامن می‌زنند: بسیج عمومی، شور و اشتیاق، هیجان، رفعت، وجد، خوشبینی، امید، توانایی، قدرت، لذت کنش‌گری، بازیابی معنای زندگی، آرمان‌های بلندبالا، و تصورات آرمان‌شهری از آینده‌ی نزدیک.انقلاب‌هایی که شایسته‌ی این نام هستند، به صورت یکپارچه در تاریخ پراکنده نشده‌اند. به نظر می‌رسد که بیش‌تر انقلاب‌ها به دوران مدرن یا متاخر مربوط می‌شوند. انقلاب‌هایی که لقب «کبیر» را یدک می‌کشند گویای این موضوع هستند. در بین این انقلاب‌ها، انقلاب‌های انگلستان (1640)، آمریکا (1776) و فرانسه (1789) عصر مدرن را متولد کردند. انقلاب‌های روسیه (1917) و چین (1949) آغازگر دوران کمونیسم بودند، و انقلاب‌های ضدکمونیستی در اروپای شرقی و مرکزی (1989) به این دوران پایان دادند. پس به نظر می‌رسد که انقلاب‌های کبیر رابطه‌ی تنگاتنگی با دوران مدرن دارند، و با اوج گرفتن مدرنیته اهمیت آن‌ها برجسته‌تر می‌شود. برخی از مورخان فاصله‌ی سال‌های 1830 و 1930 را «قرن شورش» نامیده‌اند (تیلی و دیگران 1975). جامعه‌شناسان روی این نکته تفاهم دارند که تنها سده‌ی حاضر شایسته‌ی لقب «قرن انقلاب» است (تیلور 4 :1984). شاید بتوان گفت که انقلاب، پیشرفت، و علم، مفاهیمی سه‌گانه هستند که معنای زمانه‌ی ما را تشکیل می‌دهند.ایده‌ی انقلاب: نگاهی گذرا به تاریخ آنمثل سایر مفاهیم اجتماعی، انقلاب زندگی دوگانه‌ای دارد و در دو گفتمان مختلف ظاهر می‌شود. انقلاب در درجه‌ی اول به گفتمان «اجتماعی» تعلق دارد، و از عقل سلیم گریزان است. در این گفتمان، انقلاب به یک تصویر پیچیده تبدیل می‌شود. در دل این تصویر پیچیده ارزش‌ها و تعهد‌های احساسی متعددی نهفته است، که می‌توان آن‌ها را «اسطوره‌ی انقلاب» نامید. در وهله‌ی دوم، انقلاب به گفتمان «جامعه‌شناسی» تعلق دارد، و در تعقل علمی ظاهر می‌شود. در این‌جا انقلاب به یک سازه‌ی مفهومی پیچیده بدل می‌شود که فرضیاتی برای توضیح آن ارائه شده‌است. معمولا به این فرضیات «نظریه‌ی انقلاب» می‌گویند. اسطوره‌ی انقلاب و نظریه‌ی انقلاب، اجزایی از خودآگاهی اجتماعی هستند. پس، آن‌ها رابطه‌ای دوطرفه و دیالکتیک با زندگی اجتماعی برقرار می‌کنند. در یک طرف این رابطه زندگی اجتماعی قرار دارد، و در طرف دیگر مجموعِ اسطوره‌ی انقلاب و نظریه‌ی انقلاب. از یک طرف، اسطوره‌ و نظریه‌ی انقلاب از شرایط واقعی جامعه، کنش‌های انسانی، انواع سازمان‌ها و نهاد‌های اجتماعی تاثیر می‌گیرند. از طرف دیگر، روی زندگی اجتماعی تاثیر می‌گذارند. پس فعل و انفعالاتی که در این دو گفتمان رخ می‌دهد، به زندگی اجتماعی نفوذ می‌کند، و دوباره به این گفتمان‌ها برمی‌گردد. بدین‌ترتیب، اسطوره‌‌ی انقلاب و نظریه‌ی انقلاب هر دو تصویری بازسازی‌‌شده و ذهنی از زمانه‌ی خود هستند، و عوامل موجب‌شونده‌ی خودشان به حساب می‌آیند.همچنین، این دو گفتمان به صورت دوطرفه به یکدیگر وابسته هستند. پس رابطه‌ی دیالکتیک دوم بین اسطوره‌ی انقلاب و نظریه‌ی انقلاب برقرار می‌شود. در یک طرف این رابطه‌ اسطوره‌ی انقلاب و در طرف دیگر نظریه‌ی انقلاب قرار دارد. همان‌طور که همه‌ی ما به خوبی می‌دانیم، نظریه‌‌های جامعه‌شناسی معمولا تنها نسخه‌ی پیچیده‌تری از عقل سلیم هستند. نظریه‌ی انقلاب هم عمیقا مدیون اسطوره‌ی انقلاب است. این نظریه ابتدا با یک تاخیر اجتناب‌ناپذیر به سراغ اسطوره‌ی انقلاب می‌رود، و افکار انقلابی مردم را تفسیر و سازماندهی می‌کند. ولی در قدم دوم، تا اندازه‌ای استقلال پیدا می‌کند، و از عقل سلیم فراتر می‌رود. چون نظریه‌ای که مطابق با عقل سلیم باشد، می‌تواند نیروی خودش را پیدا کند، حیات خودش را پیش بگیرد، و منطق تفسیری خودش را دنبال کند. از طرف دیگر هیچ نظریه‌ای در انزوا موجودیت پیدا نمی‌کند، بلکه در ارتباط با نظریه‌های دیگر زیر چتر یک جنبش نظری قرار می‌گیرد و بازتاب‌دهنده‌ی فرضیات یک گرایش و رویکرد نظری می‌شود. پس نظریه‌ی انقلاب بعد گذشتن از عقل سلیم، و رسیدن به استقلال نظری، دوباره به اسطوره‌ی انقلاب نفوذ می‌کند، و افکار انقلابی مردم را تحت تاثیر قرار می‌دهد. بدین‌ترتیب، نظریه‌ی انقلاب به صورت متقابل روی اسطوره‌ی انقلاب تاثیر می‌گذارد، و به صورت غیرمستقیم روی احتمال وقوع انقلاب و انواع کنش‌ها‌ی انقلابی تاثیر دارد.انقلاب، در معنای مدرن خود مفهومی نسبتا جدید است. این اصطلاح در قرن چهاردهم میلادی ظاهر شد، ولی در آن زمان کاربردی عمومی داشت و تنها برای توصیف حرکت دَوَرانی به کار برده می‌شد. نیکلاس کپرنیکوس یکی از معروف‌ترین رساله‌هایش را درباره‌ی انقلاب اجرام آسمانی (1543) نام‌گذاری کرد. هنوز هم در اخترشناسی و فناوری به حرکت دایره‌وار یا چرخشی انقلاب می‌گویند. در قرن هفدهم این اصطلاح از سوی فلسفه‌ی سیاسی اقتباس شد و برای توصیف تغییر چرخشی فرمان‌روایان و نخبگان سیاسی در کشور‌های نوظهور به کار گرفته شد.در قرن هجدهم مفهوم مدرن انقلاب با استفاده از کهن‌الگوی انقلاب کبیر فرانسه (1789) شکل گرفت. بدین‌ترتیب از این واژه برای توصیف شکاف‌های مشابه در اعصار، و تغییر شکل بنیادین جامعه به دست خودش استفاده شد. قرن نوزدهم، با پویایی بی‌نظیر و خوشبینی نسبت به توسعه‌ی مدرنیته (صنعتی شدن، شهرنشینی، سرمایه‌داری)، دوران طلایی ایده‌ی انقلاب بود، و این مفهوم به افکار روزمره مردم و نظریات اجتماعی و سیاسی نفوذ کرد. در این دوران، تصور می‌شد که جامعه حین انقلاب، با راهنمایی منطق و نظریه، دستخوش تغییراتی می‌شود که برای پیشرفت لازم است. تصور می‌شد که جامعه به وسیله‌ی انقلاب خودش را بهبود می‌بخشد، و به سمت آینده‌ای حرکت می‌کند که حاوی یک نظم ایده‌آل است. در این دوران به انقلاب‌ها به چشم تغییری اجتناب‌ناپذیر نگاه می‌شد. انقلاب‌ها آستانه‌های مهمی در جاده‌ی تاریخ بودند، و جوامع باید از آن‌ها می‌گذشتند. آن‌ها لحظاتی بودند که به فرآیند‌های سودمند و منطقی سرعت و شتاب می‌دادند. با آثار کارل مارکس مفهوم انقلاب تغییر به خصوصی کرد. انقلاب وارد حوزه‌ی ایدئولوژی شد، و به عنوان سلاحی قدرتمند برای نقد سرمایه‌داری، به اساس پروژه‌‌ مارکسیسم بدل شد.اسطوره‌ی انقلاب در قرن بیستم، همزمان با زوال مدرنیته از هم پاشید. در این دوران نقش‌مایه‌ی مدرنیته از پیشرفت به بحران تبدیل شد، و «اسطوره‌ی انقلاب» با تجربه‌ی تراژیک و پیچیده‌ی انقلاب‌های واقعی زیر سوال رفت. دو پرسش در خودآگاه مشترک انسان‌ها مطرح شد که نمی‌توان از آن‌ها فرار کرد: (1) چرا انقلاب‌ها هیچ‌وقت رویای انقلابی‌ها را به واقعیت تبدیل نمی‌کنند؟ چرا انقلاب‌ها همواره مثل یک طعنه‌ی تاریخی، دقیقا جامعه را به نقطه‌ی معکوس آن‌چه در ذهن همگان است می‌رسانند و منجر به بی‌عدالتی، نابرابری، استثمار، سرکوب و ظلم بیش‌تر می‌شوند؟ (2) چرا همیشه در انقلاب‌ها منطق جایش را به خشونت، زور، اجبار، و ویرانی بی‌ملاحظه می‌دهد؟ چرا انقلابی‌های فداکار و پرومته‌وار جایشان را به توده‌های وحشت‌آور، غیرمنطقی و پرخاش‌گر می‌دهند؟ در دوران حاضر، همچنان به انقلاب به دیده‌ی گسست در استمرار اجتماعی نگاه می‌شود، که به وسیله‌ی توده‌های انسانی، به صورت خشن و ناگهانی رخ می‌دهد. ولی دیگر کسی آن را تجسم منطق تاریخی، لزوما پیشرو، یا حتی منطقی نمی‌داند. انقلاب‌ها معمولا با استعاره‌ها و عباراتی از قبیل آتشفشان، آتش، یا زلزله توصیف می‌شوند. پس بیش‌تر انسان‌ها انقلاب‌ها را به چشم ویرانگر می‌بینند تا مسیری برای رستگاری و رهایی بشر. بیش‌تر انسان‌ها دیگر در رویای انقلاب نیستند، و از آن هراس دارند. در این شرایط ایدئولوژیک، جامعه‌شناسان و مورخان سیمای قهرمانانه و باشکوه انقلاب‌های پیشین را زیر سوال برده‌اند، و موجی از کتاب‌های «بازبینی تاریخی» ظاهر شده‌اند، که تصاویر متفاوتی را از انقلاب‌ها ارائه می‌کنند.مفهوم مدرن انقلابمفهوم مدرن انقلاب در دو سنت فکری ریشه دارد: تاریخی و اجتماعی. سنت تاریخی، انقلاب را به عنوان گسست افراطی در تسلسل، و همچنین شکاف بنیادین، و رخنه‌ی عظیم و ناگهانی در روند تاریخ تعریف می‌کند (برینتون 237 :1965). در سنت تاریخی، تمرکز روی الگوی کلی فرآیند تاریخی انقلاب قرار دارد. در این الگو انقلاب‌ها همانند آستانه‌های کمی هستند. سنت تاریخی غالبا نسخه‌های مختلف تفکرات توسعه‌گرایانه را فرض کارش قرار می‌دهد. نظریه‌پردازان توسعه‌گرا اعتقاد دارند که الگوی خاصی در روند کلی تاریخ وجود دارد، و تغییرات اجتماعی نشان‌گر پیشرفت و توسعه هستند. برای مثال می‌توان به نظریه‌ی کارل مارکس اشاره کرد. در این نظریه «انقلاب‌های اجتماعی» نشانگر جهش به فاز بعدی توسعه‌ی اجتماعی-اقتصادی هستند.ولی سنت اجتماعی با مفاهیم دیگری انقلاب را تعریف می‌کند. در سنت اجتماعی منظور از انقلاب، جنبش توده‌ها در مقابل حاکمان، با توسل به زور و خشونت برای اعمال تغییرات اساسی و پایدار در جوامع است. در این‌جا تمرکز از الگوی کلی، گرایش لازم، و نتیجه‌ی نهایی به سمت و سوی دیگری می‌رود. سنت اجتماعی، به بررسی عوامل موثر بر بروز انقلاب، و مکانیزم‌ها و سناریو‌های مختلف انقلاب می‌پردازد. این رویکرد همچنین ابزار مردم برای شکل دادن و بازشکل‌ دادن به تاریخ را مطالعه می‌کند. در سنت اجتماعی از انقلاب به عنوان قدرتمند‌ترین جلوه‌ی خلاقیت انسانی یاد می‌شود، که به صورت کنش جمعی، در بزنگاهی از تاریخ رخ می‌دهد. بنابراین سنت اجتماعی نقطه‌نظری اراده‌گرایانه دارد. به بیان دیگر، در سنت اجتماعی معمولا اعتقاد بر این است که اراده‌ی اعضای جامعه ساختار جامعه را می‌سازد. پس سنت اجتماعی به بررسی عوامل و احتمال وقوع انقلاب می‌پردازد. این رویکرد در نظریات پساتوسعه‌گرایانه نظریه‌ی تغییر معمول است. نظریات پساتوسعه‌گرایانه عقیده دارند که تاریخ لزوما با توجه به یک الگو یا منطقی از پیش‌تعیین شده پیش نمی‌رود.بازتاب سنت تاریخی و اجتماعی را می‌توان در تعاریفی که برای انقلاب ارائه شده پیدا کرد. ما در این‌جا آن‌ها را به سه دسته تقسیم می‌کنیم. اولین گروه حاوی تعاریفی است که روی دگرگونی اساسی و گسترده‌ی جامعه تمرکز دارند (این تعاریف بیش‌تر انقلاب‌های کبیر را مد نظر قرار داده‌اند). در این‌جا تمرکز روی دامنه و عمق تغییر است. در این تعاریف، کلمه‌ی انقلاب متضاد اصلاح است. بدین‌ترتیب، انقلاب به عنوان «تغییر ناگهانی و افراطی در ساختار‌های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی» تعریف می‌شود (بولاک و استالیبرا 542: 1977). یا، «تغییر فراگیر و ناگهانی در ساختار‌های اجتماعی یا برخی از مهم‌ترین وجوه آن» (فیرچایلد 259 :1966) بازتاب این تعریف را معمولا در استفاده‌ی عمومی و استعاری انقلاب می‌بینیم. برای مثال وقتی که درباره‌ی انقلاب فن‌آوری، علمی، اخلاقی، هنری یا مد صحبت می‌کنیم.گروه دوم شامل تعریف‌هایی می‌شود که روی خشونت، کشمکش، و همین‌طور سرعت تغییر تاکید می‌کنند. این تعاریف روی راه‌کار‌های تغییر تمرکز می‌کنند. در این تعاریف انقلاب متضاد فرگشت یا تکامل است. بدین‌ترتیب برخی از این تعریف‌ها عبارتند از:«تلاش برای اعمال تغییر در ترکیب جوامع به وسیله‌ی زور.» (جانسون 1 :1968).«تغییرات اساسی اجتماعی-سیاسی که از طریق خشونت حاصل می‌شود.» (گر 4 :1970).«جانشینی حاد و ناگهان گروهی که مسئول اداره‌ی یک کشور است، به وسیله‌ی گروه دیگری که پیش‌تر حکومت را در دست نداشت.» (برینتون 4 :1965).«مصادره‌ی (یا نیت به مصادره‌ی) نظام حکومتی (که به عنوان مرکز نیروی قهریه، اخذ مالیات، و اداره‌ی جامعه شناخته می‌شد)، به وسیله‌ی یک طبقه، گروه، یا (به احتمال قوی‌تر) ائتلافی از آن‌ها.» (آیا 44 :1979).شاید سودمند‌ترین تعریف‌ها در گروه سوم جای داشته‌باشند. این تعاریف هر دو وجه انقلاب را با همدیگر ترکیب می‌کنند:«تغییر داخلی سریع، اساسی و خشن در ارزش‌ها و اسطوره‌های غالب، نهاد‌های سیاسی، ساختار‌های اجتماعی، رهبری، فعالیت‌های حکومتی و سیاست‌های یک جامعه.» (هانتینگتون 264 :1968).«دگرگونی سریع و اساسی ساختار‌های طبقاتی و حکومتی یک جامعه، که با شورش‌های طبقاتی از پایین همراهی شده، و تا حدی هم به وسیله‌ی این شورش‌ها پیش برده می‌شود.» (اسکاچپول 4 :1979).«مصادره‌ی قدرت حکومتی به صورت خشن، از طرف رهبران یک جنبش توده‌ای، که متعاقبا از قدرت برای اصلاح اجتماعی عمیق استفاده می‌کنند.» (گیدنز 605 :1989).برای جمع‌بندی باید گفت، به نظر می‌رسد که درباره‌ی اجزای اساسی تشکیل‌دهنده‌ی این پدیده توافق نظر وجود دارد. (1) انقلاب‌ها تغییرات اساسی، جامع و چند‌بعدی را به دنبال دارند که به مرکز نظم اجتماعی سرایت می‌کند. بدین‌ترتیب اصلاحات جزئی قانونی، اجرایی، جایگزینی حکومت، و سایر موارد مشابه انقلاب به حساب نمی‌آیند. (2) انقلاب‌ها شامل بسیج توده‌های مردمی هستند که در جنبشی انقلابی دست به کنش‌گری می‌زنند. شایع‌ترین مورد شورش رعایا و خیزش کارگران شهری است (جنکینز 1982). پس حتی عمیق‌ترین و اساسی‌ترین تغییرات اگر از بالا اعمال شوند انقلاب نیستند (برای مثال اصلاحات میجی در ژاپن، اصلاحات آتاتورک در ترکیه، اصلاحات ناصر در مصر، و بازسازی گورباچف). حتی تغییرات اساسی که حاصل گرایش‌های اجتماعی خودبرانگیخته هستند را هم نمی‌توان انقلاب نامید (مگر این که از این کلمه به صورت استعاری استفاده کنیم؛ همان‌طور که در توصیف تغییرات فن‌آوری و علم از آن استفاده می‌شود). (3) به عقیده‌ی بیش‌تر نظریه‌پردازان انقلاب شامل خشونت و زور می‌شود.مورد آخر، تنها نکته‌ی قابل بحث است. با توجه به شواهد تاریخی می‌توان گفت که برخی از انقلاب‌ها اصولا غیرخشن، ولی به طرز شوکه‌کننده‌ای تاثیرگذار و گسترده هستند. برخی از این انقلاب‌ها عبارتند از جنبش گاندی در هند، و جنبش‌های اجتماعی اخیر در اروپای شرقی و مرکزی که منجر به فروپاشی کمونیسم شدند (از قبیل انقلاب صلح‌آمیز همبستگی لهستان یا انقلاب مخملی چک اسلواکی). بسیاری از صاحب‌نظران معاصر این وقایع را انقلاب می‌نامند. «انقلاب‌های 1989 به معنای واقعی کلمه انقلاب بودند. آن‌ها شامل شورش‌های توده‌ای بودند و دولت‌های مسلح یکی پس از دیگری در مقابلشان دچار فروپاشی شدند. در این انقلاب‌ها ملت‌ها آزادی از دست رفته‌ی خود را دوباره بازیافتند.» (ترور روپر 14: 1989). ولی ذکر این نکته ضروری است که با این که انقلاب‌های ضدکمونیستی خالی از خشونت واقعی بودند (به جز رومانی)، تهدید بالقوه‌ی خشونت به طرز واضحی از طریق عظمت بسیج عمومی، سطح سرسپردگی، و برانگیختگی عواطف توده‌ها مشخص بود. کمونیست‌ها زیر فشار همین تهدید دائم بالاخره تسلیم شدند.برای تکمیل تعریف انقلاب باید مفاهیم دیگری را مرور کنیم که با انقلاب تفاوت دارند. این مفاهیم برای اشاره به سایر رفتار‌ها یا کنش‌های جمعی استفاده می‌شوند.کودتا، یا انقلاب دربار: جانشینی ناگهانی و فراقانونی حکام، حکومت یا مجریان سیاسی بدون تعدیل رژیم سیاسی، سازمان اقتصادی یا نظام فرهنگی.قیام، یا «خیزش: دوره‌هایی از فعالیت‌های گسترده‌ی خشن که به سمت حاکمان داخلی نشانه رفته ولی منجر به مصالحه و اصلاحات جزئی می‌شود، نه تغییر انقلابی.سرکشی: نافرمانی گروه‌های پایین‌دستی که هیچ تصویر صریحی از تغییر مورد نیاز را ارائه نمی‌کنند.پوچ [putsch]: تسخیر قهرآمیز حکومت به وسیله‌ی تمامی ارتش، بخش‌هایی از ارتش، یا برخی از افسران ارتش، که از حمایت کافی بقیه‌ی اعضای ارتش برخوردار هستند.جنگ داخلی: درگیری مسلحانه بخش‌های مختلف یک جامعه، که معمولا از خصومت‌های دینی و قومیتی ناشی می‌شود، و هدفش نابودی یا سرکوب رقیب است.جنگ استقلال: تقلای جامعه‌ی مستعمره، وابسته یا مغلوب، در مقابل قدرت‌های خارجی.شورش، آشوب و ناآرامی اجتماعی: بیان خودانگیخته و پراکنده‌ی نارضایتی‌ و استیصال، بدون تمرکز بخصوص و هدف مشخص.همان‌طور که می‌بینیم، رفتار‌ها و فعالیت‌های جمعی انواع مختلفی دارند، ولی انقلاب‌ها بین آن‌ها شاخص هستند. ممکن است پدیده‌های بالا در برخی از برهه‌های تاریخی همزمان با انقلاب‌ پدیدار شوند، یا پیش یا بعد از انقلاب‌ها ظاهر شوند. ولی آن‌ها با انقلاب یکسان نیستند.فرآیند انقلابانقلاب‌های شناخته‌شده‌ی تاریخ به شدت متنوع هستند. برای مثال بیایید برخی از موارد معروف را بررسی کنیم. انقلاب انگلیس (1640) آمریکا (1776) فرانسه (1789) روسیه (1917) مکزیک (1919) چین (1949) کوبا (1959) فیلیپین (1985) اروپای شرقی و مرکزی (1989). آیا چیز مشترکی بین این انقلاب‌ها وجود دارد؟ آیا ممکن است تا از طریق استدلال قیاسی این اتفاقات پراکنده به نتایج قابل اعتنایی دست پیدا کرد، و فرآیند انقلاب را توضیح داد؟اولین بررسی‌های جامعه‌شناسانه‌ی انقلاب همین استراتژی استدلال قیاسی را اتخاذ کردند. آن‌ها سعی داشتند تا شباهت‌های مشخصی را بین انقلاب‌ها پیدا کنند (برینتون 254 :1965). بعد‌ها این شباهت‌ها به «تاریخ طبیعی انقلاب» معروف شدند (ادواردز 1927؛برینتون 1965). در این نظریات انقلاب‌ها از یک دنباله‌ی ده مرحله‌ای تشکیل شده‌اند:1. به عقیده‌ی برخی از نظریه‌پردازان، پیش از همه‌ی انقلاب‌ها شرایط مشابهی در جوامع حاکم می‌شود که می‌توان آن را «علائم هشداردهنده‌ی انقلاب» نامید (برینتون 27 :1965). برخی از این علائم عبارتند از تشدید نارضایتی و شکایت، بی‌نظمی، و درگیری. این علائم از بحران‌های اقتصادی یا مالی ناشی می‌شوند. این بحران‌ها بیش‌ترین فشار را به آن طبقاتی از اجتماع وارد می‌کنند که در حال پیشرفت بودند، نه آن‌هایی که در بدبختی کامل به سر می‌بردند. «به نظر می‌رسد که قوی‌ترین احساسات در سینه‌ی زنان و مردانی برافروخته می‌شود که تمکن مالی، یا حداقل توان مالی گذراندن زندگی را دارند. ولی این افراد به معایب حاکمان مطلق، که دارای امتیازات اجتماعی هستند، به تلخی نگاه می‌کنند.» (برینتون 251 :1965).یی بیعت متفکران» هستیم (ادواردز 1927). در این مرحله بحث‌های انتقادی و اصلاح‌گرایانه، انواع گوناگون تحریک افکار عمومی، توزیع رساله‌های سیاسی یا فلسفی و خط‌مشی‌هایی که رژیم پیشین را نشانه گرفته‌اند رواج پیدا می‌کنند. نگاهی بیندازید به فهرست اسامی مطرح در انقلاب فرانسه. ولتر، روسو، دیدرو، راینال، دولباخ، ولنی، هلوسیوس، دالامبر، کندورسه، برناردن دو سن-پیر، و بومارشه شوریدند و علیه کلیسا و حکومت دست به قلم شدند (برینتون 44 :1965). در این مرحله حالتی از خودآگاهی اجتماعی که می‌توان آن را «روحیه‌ی انقلابی» نامید شیوع پیدا می‌کند.3. در مرحله‌ی بعد رژیم سعی می‌کند تا تهدید روبه‌رشد را به وسیله‌ی اصلاحات جزئی از خودش دور کند. (برای مثال اقدامات لویی شانزدهم در فرانسه و اصلاحات پیوتر استولیپین در روسیه). ولی این اصلاحات به عنوان اقداماتی دیرهنگام و اجباری تفسیر می‌شوند، که بازتاب‌دهنده‌ی ضعف حکومت هستند. بدین‌ترتیب مشروعیت رژیم بیش از پیش زیر سوال می‌رود.4. ناتوانی مضاعف حکومت در اداره‌ی بهینه‌ی امور منجر به «فلج شدن حکومت» می‌شود (گلدستون 190 :1982). بالاخره این وضعیت به انقلابیون اجازه می‌دهد تا قدرت را مصادره کنند.5. رژیم کهنه از هم می‌پاشد و «ماه عسل انقلاب» یا سرخوشی پس از پیروزی فرا می‌رسد.6. اختلافات داخلی بین انقلابی‌های پیروز ظاهر می‌شود. محافظه‌کاران سعی می‌کنند تا تغییر را به حداقل برسانند، افراط‌گرایان می‌خواهند به پیش بتازند، و میانه‌رو‌ها اصلاح تدریجی را ترجیح می‌دهند.7. میانه‌روها امور را در دست می‌گیرند. آن‌ها سعی می‌کنند با استفاده از سازمان‌ها و کارکنان اجرایی رژیم پیشین، پیوند ضعیفی را با گذشته برقرار نگاه دارند. این رویکرد نمی‌تواند امید، آمال و آرزو‌های بلند‌بالای توده‌ها را ارضا کند، و «بی‌قراری پسا‌انقلابی» شروع می‌شود.8. افراط‌گرایان و تندرو‌ها با سواستفاده از سرخوردگی عمومی توده‌ها را بسیج می‌کنند، و جای میانه‌رو‌ها را می‌گیرند.9. مرحله‌ی «وحشت» شروع می‌شود. افراط‌گرایان سعی می‌کنند تا نظم را برقرار کنند و همه‌ی نشانه‌های رژیم پیشین را پاک کنند. پدیدار شدن آشفتگی فرصت را برای دیکتاتور‌های پرقدرت یا فرماندهان نظامی فراهم می‌کند تا قدرت را به دست بگیرند.10. در نهایت، به تدریج توازن نسبی دوباره برقرار می‌شود. به این مرحله «ترمیدور»، یا «نقاهت تب انقلاب» می‌گویند. در این دوران زیاده‌روی‌های افراط‌گرایان محکوم شده و تمرکز از تغییر سیاسی، به توسعه‌‌ی اقتصادی در قالب نهاد‌های پایدار تغییر می‌کند (گلدستون 192 :1982).چنین شرحی از انقلاب نشان‌دهنده‌ی برخی از وجوه مهم این پدیده است. این شرح چگونگی وقوع انقلاب را توضیح می‌دهد. با این حال نمی‌تواند به مهم‌ترین سوال موجود پاسخ بدهد. چرا انقلاب رخ می‌دهد؟ بدین‌ترتیب از حوزه‌ی تاریخ طبیعی انقلاب خارج شده، و وارد حوزه‌ی نظریات می‌شویم. هر نظریه‌ی شایسته‌ای باید حداقل شامل سه جز باشد: (1) باید سیمای کلی یا مدل مفهومی پدیده‌ی انقلاب را مطرح کند. (2) باید سنجه‌ها یا متغیر‌های مشخصی را به عنوان عوامل تعیین‌کننده، علت، یا مکانیزم انقلاب مشخص کند. (3) باید شامل فرضیه‌های قابل آزمایش درباره‌ی همبستگی متغیر‌ها، و خصوصا منشا، سیر و نتیجه‌ی انقلاب‌ها باشد.مدل‌های انقلابنظریات انقلاب برای تعریف این پدیده به سراغ تصاویر یا مدل‌های گوناگونی می‌روند. آن‌ها انقلاب‌ها را به این تصاویر تشبیه می‌کنند. ساده‌ترین راه برای دسته‌بندی این نظریات استفاده از همین مدل‌هاست. در یک دسته‌بندی کلی می‌توان نظریات انقلاب را به دو گروه تقسیم کرد. گروه اول از نظریات روی عوامل انقلاب و بسیج بازیگران تاکید دارند. گروه دوم روی چارچوب ساختاری و شرایطی تمرکز می‌کنند که انقلاب‌ها در آن‌ها رخ می‌دهند.ابتدا به بررسی نظریاتی می‌پردازیم که روی عوامل انقلاب تاکید دارند. در قدیمی‌ترین مدل‌های عامل‌محور، انقلاب‌ها به «آتشفشان» تشبیه می‌شوند. در این مدل انقلاب‌ها از پایین شروع می‌شوند و خودانگیخته هستند. آن‌ها نتیجه‌ی انباشت تنش‌، نارضایتی‌، و مشقت می‌باشند. وقتی که این احساسات از حد بگذرند، انقلاب رخ می‌دهد. در این مدل، انقلاب‌ها به وسیله‌ی توده‌های مردم که دیگر چیزی برای از دست دادن ندارند عملی می‌شوند. این مردم دیگر نمی‌توانند به زندگی گذشته تن بدهند. در مدل آتشفشان، «انقلاب طغیان تنش‌های اجتماعی-روانی در گروه‌های انسانی است. انقلاب مثل گدازه‌ از زیر پوسته‌ی زمین می‌جوشد یا مثل بخار آب از چشمه‌ی آب گرم خارج می‌شود.» (آیا 49 :1979).برخی دیگر از مدل‌های عامل‌محور، انقلاب‌ها را به «توطئه» تشبیه می‌کنند. در این‌ مدل هم انقلاب آفرینشی انسانی است. ولی در این مدل عامل وقوع انقلاب توده‌های مردمی نیستند. بلکه تحریکات بیرونی توده‌ها را به فعالیت انقلابی سوق می‌دهند. توده‌ها قربانی تحریکات، تبلیغات و ایدئولوژی انقلابی‌های حرفه‌ای‌ (یا نمایندگان آن‌ها) هستند، و به وسیله‌ی آن‌ها برانگیخته می‌شوند. در مدل توطئه، انقلاب‌ها محصول براندازانی هستند که با مکر، حیله و زور توده‌های بی‌علاقه را به ابراز خشونت تحریک می‌کنند (آیا 49 :1979). در این مدل انقلاب‌ها مثل یک آتشفشان فوران نمی‌کنند، بلکه مثل یک نقشه، اجرا می‌شوند. «مکتب توطئه انقلاب‌ها را به چشم یک رشد مصنوعی و تحریک‌شده می‌بیند. بذر انقلاب با احتیاط در خاک کاشته می‌شود، و باغبان برایش زحمت می‌کشد و رویش کود می‌ریزد. انقلابی‌ها به طرز اسرارآمیزی به وسیله‌ی همین باغبان‌ها رشد می‌کنند و به بلوغ می‌رسند.» (برینتون 86 :1965).دومین گروه از نظریات روی چارچوب ساختاری انقلاب‌ها تاکید دارند. به عقیده‌ی این دسته از نظریه‌پردازان همه‌ی جوامع همواره حاوی نارضایتی انباشته هستند. ولی این نارضایتی تنها در شرایط ساختاری خاصی به انقلاب منجر می‌شود. در این نظریات انقلاب‌ها آفریده نمی‌شوند، بلکه رها می‌شوند. برای مثال برخی از مدل‌های ساختارمحور شرایط مورد نیاز انقلاب‌ها را به «دریچه‌ی اطمینان» تشبیه می‌کنند. در این مدل، انقلاب‌ها تنها زمانی رخ می‌دهند که کنترل حکومتی از هم می‌پاشد، اقدامات سرکوب‌گرانه‌ سست می‌شوند، و حکومت دچار فروپاشی می‌شود. فراهم شدن این شرایط، مثل باز شدن ناگهانی دریچه‌ی اطمینان، فشار انقلابی را رها می‌کند. «بحران‌های سیاسی-نظامی در حکومت، و سلطه‌ی طبقاتی، منجر به بروز وضعیت انقلابی می‌شوند. به این ترتیب فرصت‌های جدیدی برای رهبران انقلابی و توده‌های به‌پا‌خواسته به وجود می‌آید، و آن‌ها می‌توانند به دگرگونی انقلابی دامن بزنند.» (اسکاچپول 17 :1979).برخی دیگر از مدل‌های ساختارمحور شرایط مورد نیاز انقلاب‌ها را به «خزانه‌ی باز» تشبیه می‌کنند. در این مدل انقلاب‌ها تنها زمانی بروز پیدا می‌کنند که منابع و فرصت‌های جدیدی در جامعه ظاهر شوند. مهم‌ترین فرصت‌ها عبارتند از فرصت‌های سیاسی، قانونی، حقوقی و آزادی‌های جدید. فراهم شدن این فرصت‌ها، مثل باز شدن درب خزانه، منابع جدیدی را در اختیار انقلابی‌ها می‌گذارد، و موقعیت را برای کنش جمعی مساعد می‌کند. مجاورت توده‌های مردم با محیط شهری و صنعتی هم فرصت‌های دیگری هستند که شرایط را برای بروز انقلاب مهیا می‌کنند. همچنین برخی از این نظریه‌پردازان معتقدند که تغییرات اجتماعی سریع، به ازهم‌پاشیدگی و بی‌نظمی اجتماعی (عدم توازن نظام) منجر می‌شود. درنتیجه، فرصت‌های جدیدی در ساختار جامعه ظاهر می‌شوند که پیش‌تر وجود نداشتند. این فرصت‌ها بسیج انقلابی را ممکن می‌کنند.مدل‌های عامل‌محور و ساختار‌محور انقلاب از دو نظر با یکدیگر تفاوت دارند. (1) هر یک از آن‌ها فرض‌های مختلفی را برای تحلیل مد نظر قرار می‌دهند، (2) و با چالش‌های مختلفی روبه‌رو می‌شوند. به نظر می‌رسد که هریک از آن‌ها حاوی بخشی از حقیقت هستند. شاید نظریه‌‌پردازان آینده با رویکردی ترکیبی و چندبعدی همه‌ی وجوه پدیده‌ی پیچیده‌ی انقلاب را با یک مدل منسجم قرائت کنند. بیایید برخی از نظریات انقلاب را از نزدیک بررسی کنیم، تا شاید مصالح چنین نظریه‌ای فراهم شود.مهم‌ترین نظریات انقلابدر این قسمت نظریات انقلاب در چهار مکتب اصلی دسته‌بندی می‌شوند، و خلاصه‌ای از تفکرات مهم‌ترین نظریه‌پردازان ارائه خواهدشد. این چهار مکتب عبارتند از رفتاری، روان‌شناسی، ساختاری، و سیاسی. مطالب ارائه شده در سطور پایین، به واسطه‌ی لزوم انسجام بحث، به شدت گلچین‌شده و خلاصه هستند (برای مطالعه‌ی کامل‌تر رجوع کنید به تیلور 1984).نظریه‌های رفتاری: نخستین نظریه‌ی مدرن انقلاب در سال 1925 به وسیله‌ی پیتریم سورکین (1967) ارائه شد. هسته‌ی اصلی مطالعه‌ی او بر تجربه‌ی انقلاب روسیه در سال 1917 استوار است. خود سورکین در این انقلاب به عنوان یک بازیگر سیاسی شرکت داشت. نظریات او را می‌توان به عنوان نمونه‌ای از رویکرد رفتاری مطالعه کرد. چون او روی «انحراف انقلابی رفتار افراد» تمرکز می‌کند، و به دنبال عوامل این انحراف در نیاز‌ها و غریزه‌های اولیه انسانی می‌گردد (ص. 367). «انقلاب مثل یک اجرای تئاتر می‌ماند. سرکوب واکنش‌های ذاتی انسان به اجرای تراژدی‌‌ها، درام‌ها، و کمدی‌های فاخرِ انقلاب روی صحنه‌ی تاریخ شکل می‌دهد.» (ص. 383). یکی از نشانه‌های اصلی انقلاب تغییر اساسی در رفتار‌های معمول انسان‌هاست. «هنگام انقلاب، انسان‌ها جامه‌ی متعارف رفتار متمدنانه را کنار می‌گذارند، و جامعه جایش را به هیولایی از بند رسته می‌دهد.» (ص. 372). سورکین این تغییرات را در شش محور طبقه‌بندی می‌کند. «انحراف واکنش‌های گفتاری»، «انحراف واکنش‌های مالکیت»، «انحراف واکنش‌های جنسی»، «انحراف واکنش‌های نیروی کار»، «انحراف واکنش‌های اقتدار و فرمان‌برداری»، و «انحراف دینی، اخلاقی، زیبایی‌شناختی و سایر رفتار‌های آموخته شده» (ص. 169-41). انسان‌ها در شرایط عادی موجوداتی شرطی‌شده‌ هستند. ولی این انحراف‌های چند‌گانه «واکنش‌های شرطی را می‌شکنند، اطاعت، نظم و ترتیب، و رفتار‌های متمدنانه را باطل می‌کنند و انسان‌ها را به گله‌های شوریده تبدیل می‌کنند» (ص. 376).در این‌جا نویسنده سعی می‌کند به مهم‌ترین سوال جواب بدهد: «چرا چنین اتفاقی می‌افتد؟» او دو فرضیه را به عنوان علت این فرایند مطرح می‌کند. اولین فرضیه به قوه‌ای اشاره می‌کند که توده‌های انقلابی را به جلو می‌راند. «عامل اصلی انقلاب، افزایش سرکوب مهم‌ترین غریزه‌های اکثریت جمعیت جامعه، و ناتوانی در ارضای حداقلی این غریزه‌هاست.» (ص. 367). «سرکوب افراطی همه‌ی غریزه‌ها، یا سرکوب گسترده‌ی بعضی از آن‌ها برای خلق فوران انقلابی ضروری است. به علاوه، سرکوب باید حتما روی اکثریت جامعه، یا حداقل بخش زیادی از جامعه اعمال شود» (ص. 369). به عقیده‌ی سورکین برخی از مهم‌ترین غریزه‌ها عبارت هستند از: غذا، امنیت فردی، صیانت نفس جمعی از گروه‌های اجتماعی، رفاه اولیه (مسکن، پوشاک، دمای لازم برای بقا)، واکنش جنسی، مالکیت، ابراز نفس، و هویت فردی. او همچنین محدودیت در آزادی ارتباطات، بیان و عمل، یکنواختی تجربه و سرکوب خلاقیت را به عنوان شرایط ثانویه‌ی انقلاب برمی‌شمارد. به عقیده‌ی نویسنده، سرکوب‌ها و محدودیت‌ها نیروی یکسانی را در همه‌ی افراد جامعه ایجاد نمی‌کنند. نیروی هر فرد بستگی به پاسخی دارد که او به دو سوال می‌دهد. «قبلا چه داشتم؟» و «دیگران چه دارند؟» (ص. 369). به بیان دیگر نیروی ایجاد شده در هر فرد ماهیت تطبیقی داشته، و به سابقه‌ی رضایت، و رضایت متوسط جامعه بستگی دارد.فرضیه‌ی دوم سورکین به واکنش نخبگان سیاسی مربوط می‌شود. «لازمه‌ی دیگر انقلاب این است که گروه‌های اجتماعی که از نظام جاری حمایت می‌کنند فاقد ابزار سرکوب براندازان باشند.» (ص. 370). اگر این گروه‌ها دارای نیروی قهریه‌ی کافی باشند، انقلاب‌ها در بهترین حالت تبدیل به شورش‌های سرکوب‌شده می‌شوند. «شرایط کشور پیش از انقلاب، ناتوانی مسئولان و فساد طبقه‌ی حاکم را به ذهن ناظران متبادر می‌کند. آن‌ها در اداره‌ی عادی امور ناتوان می‌شوند، چه برسد به تقابل قهرآمیز با انقلاب.» (ص. 399).هریک از این فرضیه‌ها شرایط لازم برای انقلاب را مشخص می‌کنند، و در کنار یکدیگر شرایط کافی را تشکیل می‌دهند. اگر هردوی آن‌ها (فشار از پایین و ضعف از بالا) همزمان شوند، انقلاب اجتناب ناپذیر است.با این وجود، انقلاب‌ها معضل غریزه‌های سرکوب‌شده را حل نمی‌کنند. برعکس، آشوب پساانقلابی ارضای نیاز‌های اولیه را دشوار‌تر می‌کند. به تدریج مردم به نظم و ثبات تمایل پیدا می‌کنند. در عین حال، اشتیاق انقلابی هم ته می‌کشد، چون «ذخیره‌ی انرژی بشر محدود است.» در نتیجه، احتمال ضد-انقلاب بالا می‌رود. ضد-انقلاب شانس زیادی برای پیروز شدن دارد. «جمعیت تبدیل به یک توده‌ی منفعل می‌شود، که آمده‌ی شکل گرفتن است. و این برای هر نیروی سرکوب‌گر فرصتی ایده‌آل به شمار می‌رود.» (ص. 410). بدین ترتیب، فرصت برای حاکمان مستبد و خودکامه مهیا می‌شود. سرنوشت ریشخند‌گونه‌ی همه‌ی انقلاب‌ها این‌گونه است.نظریه‌های روان‌شناسی: نظریه‌های روان‌شناسی انقلاب از واکنش‌های رفتاری و غریزه‌های ابتدایی عبور می‌کنند، و به سراغ حوزه‌ی پیچیده‌تری می‌روند. این حوزه‌ به نگرش‌ها و انگیزه‌های اعضای جامعه مربوط می‌شود. این نظریات بیش‌ترین نزدیکی را با عقل سلیم دارند. پس تعجبی ندارد که محبوبیت زیادی کسب کرده‌اند و تبدیل به مفصل‌ترین رویکرد شده‌اند. شاید تاثیر‌گذارترین نظریه در بین آن‌ها متعلق به جیمز دیویس (1962) و تد گر (1970) باشد. آن‌ها این نظریه را «تباهی نسبی» نام داده‌اند. در این نظریه، عامل انقلاب، سندروم روانی دردناکی است که بین جمعیت شیوع پیدا می‌کند. همه‌گیری این درد مشترک، وضعیت را وخیم‌تر می‌کند و مردم را ترغیب می‌کند تا برای بهبود آن به یک تقلای دسته‌جمعی بیفتند. به بیان عامیانه «بدبختی انقلاب می‌آفریند». ولی به بیان دقیق‌تر باید گفت، اگر مردم از بدبختی آگاه باشند، و آن را ناعادلانه بدانند، به سمت شورش سوق داده می‌شوند.مفهوم تباهی نسبی به وسیله‌ی دابلیو. جی. رونسیمن ابداع شد. به گفته‌ی او «اندازه‌ی تباهی نسبی به تفاوت دو عامل بستگی دارد. وضعیتی که شخص به عقیده‌ی خودش در آن به سر می‌برد، و وضعیتی که آرزو دارد در آن به سر ببرد. درجه‌ی تباهی نسبی، بستگی به میزان احساسات فرد دارد (رونسیمن 10 :1966). تد گر تعریف دقیق‌تری از این مفهوم ارائه می‌دهد. به عقیده‌ی او تباهی نسبی، مغایرت مشهود بین دو عامل است. انتظارات (دارایی‌ها و شرایط زندگی که فرد خود را نسبت به آن محق می‌داند) و داشته‌ها (دارایی‌ها و شرایط زندگی که فرد می‌تواند با توجه به ابزار اجتماعی در دسترس، توقع به دست آوردن یا داشتن آن را داشته باشد). (گر 24 :1970).نکته‌ی بسیار مهم این است که در تباهی نسبی مردم احساس می‌کنند که نسبت به برخی از استاندارد‌های خوشبختی محق هستند. با این حال، اگر همین مردم به شدت تهی‌دست باشند، ولی شرایط خود را به عنوان سرنوشت، مشیت الهی، یا موقعیت اجتماعی از پیش‌تعیین‌شده بپذیرند، خروش انقلابی متولد نخواهد شد. تباهی نسبی تنها زمانی متولد می‌شود که مردم شرایط واقعی خود را زیر سوال ببرند، به تعریف آن‌چه باید داشته باشند بپردازند، و اختلاف آنچه باید داشته باشند را با آن‌چه در واقعیت می‌توانند داشته باشند درک کنند. این تجربه رابطه‌ی تنگاتنگی با ادراک بی‌عدالتی دارد. ادراک بی‌عدالتی از مقایسه‌ی بین آن‌چه مردم دارند، و آن‌چه اشخاص شبیه به آن‌ها به آن دست پیدا کرده‌اند ناشی می‌شود. احساس بی‌عدالتی در شرایطی متولد می‌شود که «انعطاف‌ناپذیری اجتماعی به صورت تبعیض‌آمیز یک گروه را از دست یافتن به شرایطی که گروه دیگر از آن بهره می‌برد بازمی‌دارد.» (گر 129 :1970). پیش از انقلاب، مفهوم تباهی (نسبت به آمال و آرزو‌های قابل توجیه)، و همچنین مفهوم بی‌عدالتی (نسبت به داشته‌های دیگران) خودآگاه اجتماعی را فرا می‌گیرد. «خودآگاهی از فقر و سرکوب برای هر انقلابی نیاز است. همچنین مردم باید به این عقیده ایمان بیاورند که فقر و سرکوب اجزای طبیعی جهان نیستند. جالب توجه است که در این مورد به خصوص، تجربه‌ی سرکوب و فقر، هرچه‌قدر هم که دردناک باشد، به تنهایی کفایت نمی‌کند (کاپوشینسکی 86 :1985). لازم است که شخص سرکوب و فقر را به عنوان یک مسئله‌ی دردناک تعریف کرده و درک کند. انقلاب‌ها نمی‌توانند بدون کلمه‌ی عدالت و احساسی که این کلمه در مردم برانگیخته می‌کند به هدف خود برسند (برینتون 35 :1965).این سندروم روانی چگونه رشد می‌کند؟ علت آن چیست؟ با در نظر گرفتن بعد زمان، می‌توان نتیجه گرفت که از سه مسیر جداگانه‌ی تاریخی می‌توان به تباهی نسبی حاد در مقیاس انقلابی رسید. نخستین مسیر «تباهی آمال» نام دارد. بیایید با رسم نموداری فهم این تباهی را ساده‌تر کنیم. در این نمودار خط منحنی مربوط به داشته‌ها تقریبا ثابت می‌ماند. ولی در یک لحظه‌ی تاریخی، منحنی آمال توجیه پذیر به طور قابل توجهی رشد می‌کند. این رشد ممکن است به واسطه‌ی هجوم ایدئولوژی تازه رخ بدهد (این ایدئولوژی حاوی نظام‌های ارزش‌گذاری، دینی، یا مرام‌های سیاسی است). این ایدئولوژی استاندارد‌های جدیدی را درباره‌ی حقوق مردم، و انتظارات قابل توجیه آن‌ها مطرح می‌کند. از طرف دیگر، ممکن است علت آن «تاثیر نمایشی» باشد. تاثیر نمایشی به انتظاراتی اشاره دارد که بعد از مشاهده‌ی استاندارد‌های زندگی جوامع خارجی، یا گروه‌های اجتماعی برخوردار داخلی، بین اعضای جامعه شکل می‌گیرد. در نتیجه، با وجود این که زندگی عادی هیچ تغییری نمی‌کند، توقع‌ها بالا می‌رود. این تغییر که منحصرا ماهیت روان‌شناختی دارد، تباهی را غیرقابل تحمل می‌کند. «مردم خشمگین می‌شوند. زیرا احساس می‌کنند که هیچ راهی برای دست‌یابی به انتظارات جدید یا مفرط خود ندارند.» (گر 50 :1970). بدین ترتیب ممکن است شاهد «انقلاب انتظارات صعودی» باشیم (نمودار 1).نمودار 1: تباهی آمال«تباهی تقلیلی» دقیقا نقطه‌ی عکس «تباهی آمال» است. در این مورد، آمال تقریبا ثابت می‌ماند، ولی استاندارد در دسترس و واقع‌گرایانه‌ی زندگی ناگهان کاهش پیدا می‌کند. علت این کاهش، ممکن است بحران‌های مالی یا اقتصادی، کاهش کارایی حکومت در تامین امنیت عمومی، کاهش فرصت‌های سیاسی برای مشارکت، و میل حکومت به نظام اقتدارگرا یا دیکتاتوری باشد. بدین‌ترتیب فاصله‌ی آنچه مردم خود را نسبت به آن محق می‌دانند، با دارایی‌های واقعی مردم غیرقابل تحمل می‌شود. «ممکن است انسان‌ها امیدشان را برای دست‌یابی به آن‌چه هنوز ندارند از دست بدهند. از طرف دیگر ممکن است آن‌چه دارند را از دست بدهند. در مورد دوم خشمگین‌تر می‌شوند.» (گر 50 :1970). این دست از انقلاب‌ها را می‌توان «انقلاب مزایای پس‌گرفته‌شده» نامید. این انقلاب‌ها، در طول تاریخ نسبت به دسته‌ی اول شایع‌تر بوده‌اند (نمودار 2).نمودار 2: تباهی تقلیلیمورد سوم «تباهی توسعه» نام دارد، و جیمز دیویس (1962) به تحلیل آن می‌پردازد. نشانه‌ی این تباهی منحنی J شکل آن است (نمودار 3). این تباهی ترکیبی است از مکانیزم‌های دو مورد پیشین. در ابتدا، آمال و داشته‌ها در یک بازه‌ی زمانی به صورت موازی رشد می‌کنند. این رشد نشانه‌ی دوران توسعه و شکوفایی است. بدین ترتیب امید و آرزو‌ها برای آینده افزایش می‌یابند. ولی ناگهان مسیر دو منحنی از هم جدا می‌شود. منحنی آمال به افزایش خود ادامه می‌دهد، در حالی که منحنی داشته‌ها متوقف شده یا سقوط می‌کند (به دلیل فجایع طبیعی، جنگ، فروپاشی اقتصادی یا سایر موارد). بدین ترتیب یک فاصله‌ی غیرقابل تحمل بین داشته‌ها و انتظارات ایجاد می‌شود. «در ذهن مردم ترس مبهم یا به‌خصوصی حاکم می‌شود، که آن‌چه طی زمان طولانی به دست آورده‌اند به سرعت از دست خواهد رفت.» (دیویس 8 :1962). بدین ترتیب «انقلاب پیشرفت عقیم‌شده» از راه خواهد رسید. همان‌طور که دیویس توضیح می‌دهد:«هنگامی که بعد از یک دوره‌ی عینی و طولانی توسعه‌ی اقتصادی و اجتماعی، دوره‌ی کوتاهی از پسرفت سر می‌رسد، احتمال وقوع انقلاب به حداکثر حالت خود می‌رسد. در دوران توسعه، نیاز‌های مردمان جامعه به صورت مداوم افزایش می‌یابد. ولی مردم توانایی ارضای این نیاز‌ها را دارند. به همین علت ذهن اعضای جامعه توقع این را دارد که همین روند ادامه داشته باشد. ولی در دوره‌ی پسرفت، با گسست واقعیت از واقعیت پیش‌بینی شده، اضطراب و درماندگی ذهنی بر مردمان چیره می‌شود» (دیویس 1971 ؛6 :1962).نمودار 3: تباهی توسعهنظریه تباهی نسبی نسبت به سایر نظریات انقلاب قابل آزمایش‌تر است. گر تقریبا صد فرضیه را برای این نظریه آزمایش می‌کند و از طریق تفسیر، آمار، و شواهد تاریخی آن‌ها را تحلیل می‌کند (360-7 :1970). بزرگ‌ترین انتقادی که به این نظریه وارد است، سوگیری روانی، و غفلت از متغیر‌های ساختاری است. «در این نظریه تاکید روی فرآیند‌های روانی و فردی قرار دارد، و به چارچوب‌های ساختاری بزرگ‌تر هیچ توجهی نمی‌شود. انقلاب‌ها به عنوان جلوه‌ای از درماندگی، پرخاشگری و ناهماهنگی شناختی معرفی می‌شوند. با این حال به این مسئله توجه نمی‌شود که انقلاب‌ها از نابرابری‌های ساختاری در توزیع ثروت، قدرت و جایگاه اجتماعی بین گروه‌های مختلف اجتماعی ناشی می‌شوند.» (تیلور 91 :1984).نظریه‌های ساختارگرا: برخی از نظریه‌های انقلاب از عوامل روانی چشم‌پوشی می‌کنند و به سراغ ساختاری‌های بزرگ‌تر می‌روند. در نظریه‌های ساختارگرا، انقلاب‌ها حاصل تقلا‌ها و کشمکش‌های ساختاری در روابط بین شهروندان و حکومت هستند. این نظریه‌ها ذهن، روان و گرایش‌ شهروندان را کنار می‌گذارند، و در سطح اجتماعی، و در چارچوب روابط طبقات و گروه‌های اجتماعی (در حوزه‌ی ملی و بین‌المللی) به دنبال دلیل انقلاب می‌گردند. بزرگ‌ترین نماینده‌ی این طرز تفکر در دوران معاصر تدا اسکاچپول است. به عقیده‌ او «رویکرد ساختاری باید به جای علایق، بینش‌ها و ایدئولوژی‌های بازیگران انقلاب، روی روابط عینی، و کشمکش‌های بین گروه‌ها و ملت‌های پراکنده تمرکز کند.» (291 :1979). او به این نقطه‌نظر اریک هابسبام، مورخ مارکسیست، اشاره می‌کند که «اهمیت بازیگران روی صحنه‌ی تئاتر مشهود است. ولی این مسئله به معنی آن نیست که آن‌ها نویسنده، تهیه‌کننده یا طراح صحنه‌ی اثر هستند.» (ص. 18).اسکاچپول با توجه به شواهد متعدد تاریخی، به مقایسه‌ی انقلاب فرانسه، روسیه و چین می‌پردازد. او در نهایت یک ساختار کلی برای علل، فرآیند و نتایج انقلاب‌ها ارائه می‌کند. به عقیده‌ی او انقلاب‌ها یک الگوی سه‌مرحله‌ای دارند. (1) در نخستین مرحله فروپاشی ساختاری و بحران‌های اقتصادی و سیاسی در رژیم کهنه روی می‌دهد. «حکومت مطلق از دو طرف تحت فشار قرار می‌گیرد: ساختار‌های طبقاتی داخلی، و قوانین بین‌المللی. در نتیجه حکومت‌، دستگاه‌های اجرایی و نیرو‌های مسلح از هم می‌پاشند. بدین‌ترتیب راه برای دگرگونی انقلابی-اجتماعی باز می‌شود. پیشگام این تغییر شورش از پایین است.» (اسکاچپول 47 :1979). (2) بحران رژیم، فرصت را برای شورش توده‌‌‌ها باز می‌کند. این توده‌ها می‌توانند از رعایا، کارگران شهری، یا ترکیبی از این دو تشکیل شوند. به بیان دیگر، فروپاشی رژیم کهنه برای انقلاب ضروری است ولی کافی نیست. انقلاب به شورش توده‌ها هم نیاز دارد. «تا به امروز، شورش‌‌های فرودستان عامل حیاتی همه‌ی انقلاب‌های واقعی و موفق بوده‌اند.» (ص. 13-112). این شورش‌ها تنها در مراحل اولیه‌ی فروپاشی مجال بروز پیدا می‌کنند. «حکومتی که‌ یکدست و مرکز‌گرا بود، ناگهان توانایی خود را در سرکوب هماهنگ مردم از دست می‌دهد. بدین ترتیب بالاخره شرایطی مهیا می‌شود که به صورت مستقیم یا غیرمستقیم برای شورش فراگیر و برگشت‌ناپذیر رعایا علیه زمین‌داران مساعد است» (ص. 117). (3) درون‌مایه مرحله‌ی سوم انقلاب هم سیاسی است. این مرحله عبارت است از یکپارچه‌سازی، سازمان‌یابی، و ادغام دوباره‌ی حکومت و دستگاه‌های اجرایی به وسیله‌ی نخبگان جدید سیاسی، که بعد از سرنگونی موفق رژیم کهنه به قدرت رسیده‌اند. «انقلاب‌ها زمانی به بار می‌نشینند که سازمان‌های حکومتی جدید در بلوای درگیری‌های انقلابی بازسازی شوند. به بیان دیگر، اشخاصی که حکومت را به نام نماد‌های انقلابی در دست می‌گیرند، دستگاه‌های اجرایی و نیروهای مسلح را بازسازی می‌کنند.» (ص. 163). همان‌طور که انتظار می‌رود، اسکاچپل به شدت روی عوامل سیاسی و بین‌المللی تاکید دارد. «شرایط انقلابی، و ماهیت رژیم جدیدی که از درگیری انقلابی متولد می‌شود به عوامل مختلفی بستگی دارد. این عوامل عبارتند از ساختار‌های سازمان‌های حکومتی و رابطه‌ی پویا و نیمه‌مستقل آن‌ها با طبقات اجتماعی، نیرو‌های سیاسی، و رابطه‌ی آن‌ها با کشور‌های بیگانه.» (ص. 284) او پیشبینی می‌کند که «در انقلاب‌های آینده، مثل گذشته، حکومت نقش مرکزی را بازی می‌کند.» (ص. 293).نظریه‌های ساختاری انقلاب هم به یک‌جانبه‌گرایی و غفلت از وجوه فردی و روانی متهم شده‌اند. این نظریات فقط روی پیش‌شرط‌های ساختاری و نتایج ساختاری متمرکز می‌شوند. ولی بین پیش‌شرط‌های ساختاری و نتایج ساختاری، توده‌های بسیج‌شده‌ی مردم به وسیله‌ی رهبر‌ها سازمان‌دهی می‌شوند، و انقلاب را اجرا می‌کنند. نظریه‌های ساختاری از این مسئله غافل می‌مانند. «اسکاچپل این نکته را فراموش کرده که انسان‌ها با ذهن و اعمال خود (هرچه‌قدر هم که بی‌حساب و کتاب باشد) نقش میانجی را بین این دو مورد بازی می‌کنند. به علاوه، شرایط ساختاری اعمال انسان‌ها را به صورت تمام و کمال دیکته نمی‌کنند. آن‌ها تنها محدودیت‌هایی را روی کنش‌های انسانی اعمال کرده، و گستره‌ای از احتمالات را تعریف می‌کنند.» (هیملشتاین و کیمل 1153 :1981). انتقادهایی که علیه نظریه‌های ساختارگرایانه مطرح شده‌اند حاوی همان پیامی هستند که پیش‌تر ذکر شد. ما برای تحلیل کامل انقلاب‌ به یک نظریه‌ی چندبعدی و ترکیبی نیاز داریم. «اسکاچپول تحلیل ساختارگرایانه و اراده‌گرایانه‌ را مقابل هم قرار می‌دهد. با این حال هر دوی آن‌ها، برای ارائه‌ی تحلیل کامل جامعه‌شناسانه نیاز هستند.» (هیملشتاین و کیمل 1154 :1981).نظریات سیاسی: نظریات سیاسی انقلاب رویکرد محدود‌تری را اتخاذ می‌کنند. آن‌ها انقلاب‌ را یک پدیده‌ی ذاتا سیاسی می‌دانند که حاصل فرآیند‌های تماما سیاسی است. در این نظریات «انقلاب نتیجه‌ی تغییر کشمکش و توازن قدرت بین رقیبان، برای رسیدن به هژمونی و کنترل حکومت است» (آیا 49 :1979). نظریات چارلز تیلی نمونه‌ی خوبی از این رویکرد است (1978). نظریات او یاد‌آور جمله‌ی معروف کارل فون کلاوزویتس، ژنرال پروسی است که می‌گوید: «جنگ ادامه‌ی سیاست است، ولی با ابزاری دیگر.» به عقیده‌ی تیلی هم، انقلاب ادامه‌ی سیاست است، ولی با ابزاری دیگر. به بیان دیگر انقلاب گونه‌ای دیگر از سیاست‌ورزی است که طی آن گروه‌های متعدد سعی می‌کنند تا با پیروزی سیاسی به اهداف خود برسند. انقلاب‌ها افراطی‌ترین نوع نزاع برای کنترل سیاسی هستند. انقلاب‌ها زمانی رخ می‌دهند که رقیبان سیاسی توانایی بسیج منابع عظیم و لازم برای مصادره‌ی قدرت از رژیم کهنه را پیدا کنند (گلدستون 193 :1982). نظریه‌پردازان سیاسی برای خوانش انقلاب، این مفهوم را در چارچوب گسترده‌تری قرار می‌دهند که می‌توان آن را «مدل موجودیت سیاسی» نامید. در مدل موجودیت سیاسی به مولفه‌های مختلف و درهم‌تنیده‌ای توجه می‌شود که در انقلاب حضور دارند. مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از حکومت، مدعی، موجودیت سیاسی، و رقیب.حکومت: سازمانی که کنترل قوه‌ی قهریه در جامعه را در دست دارد.مدعی: هر گروهی که طی دوره‌ی خاصی از منابع جمع‌آوری‌شده برای تحت تاثیر قرار دادن حکومت استفاده می‌کند. مدعیان می‌توانند یک موجودیت سیاسی باشند، یا رقیب.موجودیت‌ سیاسی: هر گروهی که با هزینه‌ی کم به منابع حکومتی دسترسی دارد.رقیب: سایر گروه‌ها که به منابع دسترسی ندارند (تیلی 52 :1978).بدیهی است که بسیج انقلابی بین گروه‌های رقیب رخ می‌دهد. زیرا آن‌ها به صورت عرفی و مشروع نمی‌توانند به خواسته‌هایشان برسند. منظور تیلی از بسیج، افزایش منابعی است که تحت کنترل جمعی رقیبان قرار دارد، یا افزایش کنترل جمعی بر این منابع (ص. 54). بسیج پیش‌نیاز کنش جمعی برای رسیدن به اهداف مشترک است. انقلاب هم نوع به‌خصوصی از کنش جمعی است. وجه تمایز آن با سایر کنش‌ها، در پیش‌نیاز‌ها (شرایط انقلابی) و اهداف به‌خصوص (نتیجه‌ی انقلابی) نهفته است. مهم‌ترین ویژگی شرایط انقلابی «اقتدار چند‌گانه»، یا به بیان دیگر «تکثیر موجودیت سیاسی» است. «شرایط انقلابی زمانی آغاز می‌شود که یک حکومت که پیش‌تر تحت کنترل یک موجودیت سیاسی مقتدر بود، تبدیل به موضوعی برای مناقشه‌ی انحصارطلبانه‌ی دو یا چند موجودیت سیاسی مجزا می‌شود. این شرایط هنگامی به پایان می‌رسد که یک موجودیت سیاسی مقتدر کنترل حکومت را به دست بگیرد (ص. 191). هنگام انقلاب جامعه با دو مرکز قدرت روبه‌رو می‌شود که خواسته‌های آشتی‌ناپذیری دارند: حکومت سابق، و حکومت رقیب. به صورت کلی، وجود دو مرکز قدرت در یک جامعه چهار شکل مختلف دارد. (1) وقتی که یک موجودیت سیاسی سعی می‌کند تا موجودیت سیاسی دیگری را تحت انقیاد خود بگیرد (در تسخیر‌های نظامی شاهد این مسئله هستیم). (2) وقتی که یک موجودیت پایین‌دستی ادعای اقتدار می‌کند (برای مثال ایالتی که تحت نظر یک دولت فدرال حکم‌رانی می‌کند، یا یک مستعمره). (3) وقتی که رقیبان با بسیج منابع کنترل بخشی از دستگاه حکومتی را در دست می‌گیرند. (4) وقتی یک موجودیت سیاسی به دو جناح تقسیم می‌شود و هریک کنترل بخشی از حکومت را در دست می‌گیرند (ص. 191-2). انقلاب‌ها هنگامی آغاز می‌شوند که تعداد کافی از شهروندان با مرکز جایگزین قدرت بیعت کرده و وفاداری خود را به آن بسپارند. انقلاب‌ها زمانی پیروز می‌شوند که جابه‌جایی قدرت انجام بگیرد و یکی از مراکز قدرت جایگزین دیگری بشود. «انقلاب‌های کبیر از دو نظر افراطی هستند. شکاف حاد بین موجودیت‌های سیاسی؛ جابه‌جایی عمده‌ی اعضای یک موجودیت سیاسی به دیگری» (ص. 195).در نظریات سیاسی، چندین فرضیه‌ برای توضیح دادن عوامل انقلاب مطرح شده‌اند. می‌توان این فرضیه‌ها را به دو دسته تقسیم کرد. گروه اول به عوامل شرایط انقلابی مربوط می‌شوند، و گروه دوم به عوامل نتیجه‌ی انقلابی.اقتدار چند‌گانه، و شرایط بغرنج انقلابی زمانی ایجاد می‌شود که:1. رقیبان (حزب سیاسی مخالف، یا دگراندیشان) به اندازه‌ی کافی هویدا شوند. آن‌ها برای کنترل حکومت ادعایشان را مطرح می‌کنند (رهبر انقلاب ظاهر می‌شود و ایدئولوژی تدوین می‌شود). در این مرحله، رهبران کاریزماتیک و متفکران نقش مهمی ایفا می‌کنند.2. رقیبان حمایت بخش قابل توجهی از جمعیت را به دست می‌آورند. این حمایت هم از جنس کلامی است هم از جنس عملی، و هم از جنس تخصیص منابع (به بیان دیگر توده‌ها بسیج می‌شوند). این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که حکومت در ارضای خواسته‌های جمعیت ناتوان باشد، یا خواسته‌های خود از جمعیت را افزایش دهد. «برای مثال می‌توان به افزایش مالیات اشاره کرد. ولی خدمت وظیفه‌ی عمومی، مصادره‌ی زمین، محصول، یا دام، و بیگاری هم در طول تاریخ منجر به برانگیختن مخالفت شده‌اند» (تیلی 205 :1978).3. حکومت در سرکوب رقیبان ناتوان یا بی‌میل است (صاحبان قدرت کنترل ابزار خشونت را از دست می‌دهند). یکی از شایع‌ترین عوامل این مسئله درگیری در جنگ خارجی است. دلیل شایع دیگر فشار خارجی برای دست کشیدن از خشونت شدید علیه رقیبان است. پس حکومت از اعمال خشونت صرف نظر می‌کند، حتی در شرایطی که امکان اعمال زور را داشته باشد.انتقال قدرت و نتیجه‌ی بغرنج انقلابی به موارد زیر بستگی دارد.1. اندازه و سختی شکاف بین صاحبان قدرت و رقیبان. وقتی که در دو طرف این شکاف دو گزینه‌ی ساده و ناسازگار قرار داشته‌باشد، اعضای جمعیت باید به صورت بی‌چون‌و‌چرا به یکی از آن‌ها وفادار شوند. همچنین این مسئله از همکاری صاحبان پیشین قدرت با حکومت پساانقلابی جلوگیری می‌کند. بدین‌ترتیب، انتقال قدرت کامل می‌شود.2. گستره‌ی ائتلاف بین اعضای موجودیت‌های سیاسی و رقیبان، پیش از انقلاب و در حین انقلاب. هرچه تعداد این ائتلاف‌ها کم‌تر باشد، انتقال قدرت پساانقلابی کامل‌تر می‌شود. از طرف دیگر، بدون آن‌ها ممکن است انقلاب شکست بخورد و هیچ انتقالی صورت نگیرد.3. کنترل رقیبان روی ابزار خشونت. «تا وقتی که کنترل کامل نیرو‌های مسلح در دست حکومت باشد، هیچ انتقال قدرتی صورت نمی‌گیرد» (تیلی 214 :1978). نیرو‌های انقلابی برای پیروزی باید نیروی قهریه را به دست بگیرند. آن‌ها به سلاح و پشتیبانی برخی از بخش‌های پلیس و ارتش نیاز دارند. به همین دلیل است که وفادارای ارتش در اکثر انقلاب‌ها یک عامل تعیین‌کننده است، و اکثر انقلاب‌ها زمانی پیروز می‌شوند که ارتش از حکومت پیشین جدا می‌شود و به رقیبان می‌پیوندد.تیلی سیر انقلاب را در هفت مرحله خلاصه می‌کند و آن را «دنباله‌ی ایده‌آل انقلاب» می‌نامد. (1) رقیبان به تدریج پیدا می‌شوند و ادعای آن‌ها برای به دست گرفتن قدرت شکل می‌گیرد. (2) هوادارانشان بسیج می‌شوند و داعیه‌ی آن‌ها را می‌پذیرند. (3) تلاش حکومت برای رفع بسیج عمومی با زور و سرکوب شکست می‌خورد. (4) رقیبان و ائتلاف آن‌ها موفق می‌شوند تا کنترل بخشی از حکومت را به دست بگیرند (این بخش می‌تواند ناحیه‌ی جغرافیایی، دستگاه حکومتی، یا برخی از اعضای اجرایی باشد). (5) رقیبان برای توسعه‌ی کنترل وارد کشمکش می‌شوند. (6) رقیبان پیروز می‌شوند، شکست می‌خورند، یا با صاحبان پیشین قدرت وارد یک ائتلاف حاکم می‌شوند. (7) حکومت جدید به تنهایی و با اقتدار کنترل جامعه را در دست می‌گیرد (17-216 :1978). دگرگونی ساختاری جامعه (اقتصادی، فرهنگی، قانونی، و اخلاقی) تنها در این مرحله مجال بروز پیدا می‌کند. اگر چنین تغییری پیش بیاید، می‌توان به آن انقلاب لقب «کبیر» را داد.یکی از ضعف‌های نظریه‌ی تیلی ابهام آن است. چرا برخی از حکومت‌ها در بزنگاه وضعیت انقلابی می‌توانند رقیبان بالقوه را جذب، آرام، تعدیل، یا تهدید کنند، و آن‌ها را به فرآیند سیاسی مرسوم برگردانند؟ چرا برخی از حکومت‌ها در انجام این کار ناتوانند؟ «تیلی نمی‌تواند این مسئله را توضیح دهد که چرا موجودیت‌های سیاسی باید برخی از گروه‌ها را بپذیرند و بعضی دیگر را نه.» (146 :1984 تیلور). نویسنده نمی‌تواند توضیح دهد که چرا در برخی از مواقع ارتش وفادار می‌ماند، و در سایر مواقع ترک پست کرده و نتیجه‌ی انقلاب را تعیین می‌کند. متاسفانه این ابهام فقط به نظریه‌ی تیلی محدود نمی‌شود. این ضعف در سایر «نظریه‌های سیاسی انقلاب» هم مشهود است. از طرف دیگر شاید این ضعف در اکثر نظریه‌های جامعه‌شناسی هم موجود باشد.جهالت مشخص در مطالعه‌ی انقلابنظریه‌های گوناگون انقلاب، با وجود رویکرد سوی‌گیرانه و نقاط ضعف مختلف، نکات‌ مهم، و دانش فراوان و قابل‌تعمقی را در اختیار ما قرار می‌دهند، و به فهم بهتر این پدیده‌ی عظیم و پیچیده کمک می‌کنند. آن‌ها همچنین حساسیت ما را تحریک می‌کنند تا بیش‌تر به خلا عظیم باقی‌مانده در خردمان درباره‌ی انقلاب فکر کنیم، و به سوالات و معما‌های انقلاب پاسخ دهیم. به بیان دیگر، آن‌ها حوزه‌ی «جهالت مشخص» یا جهالت تعریف‌شده‌ی ما را گسترش می‌دهند (مرتون 419 ،363 :1968). آن‌ها به ما می‌گویند که چه چیزی را نمی‌دانیم، ولی می‌دانیم که برای درک پدیده‌ی انقلاب باید آن‌ها را بدانیم. در انتهای این فصل پنج معما یا پارادوکسی که نظریه‌های آینده‌ی انقلاب با آن‌ها روبه‌رو هستند را مطرح می‌کنم.اولین مورد به بروز انقلاب مربوط می‌شود. نظریه‌های گوناگون بروز انقلاب را در گروی عوامل و علل، وضعیت لازم و کافی، شرایط محدود‌کننده و تسهیل‌کننده، موقعیت مناسب و غیرمناسب می‌دانند. برخی از آن‌ها به رفتار انسان‌ها، برخی به محرک‌ها، قصد‌ها، احساسات و ایده‌ها، برخی به چارچوب‌های فرهنگی و اجتماعی، برخی به تمایلات اقتصادی، و برخی به فرصت‌ها اشاره می‌کنند. ولی روشن است که انقلاب‌ها تنها زمانی رخ می‌دهند که همه (یا چند مورد) از این عوامل در ترکیبی خاص ظاهر شوند. این ترکیب انفجاری خاص چیست؟ این فرمول انقلابی خاص، یا سندروم انقلاب که باید در زمان و مکان به‌خصوصی ظاهر شود تا انقلاب بروز پیدا کند چیست؟ ما پاسخ این پرسش را نمی‌دانیم.معمای دوم مربوط به بسیج انقلابی می‌شود. توده‌های مردم چگونه ناگهان بر کرختی، انفعال، سکون، و تمکین پیروز می‌شوند، و تصمیم می‌گیرند تا برای علایق و ایده‌آل‌هایشان مبارزه کنند؟ چگونه می‌توان انفجار تعهد، مشارکت، کنش‌گری و سرکشی را توضیح داد که در طلوع انقلاب شاهد آن‌ هستیم؟ آیا این گرایش‌ها تنها نتیجه‌ی تحریکات ماهرانه‌ی رهبران انقلابی هستند؟ یا آیا این مسئله‌ نشانه‌ی به پایان رسیدن صبر جامعه است، که افراد را به سمت کنش خودانگیخته سوق می‌دهد؟ در برخی از جوامع افراد توانایی این را دارند تا در مقیاس غیرقابل‌مقایسه‌ای سرکوب و محرومیت را تحمل کنند، ولی برخی از جوامع این‌طور نیستند. پس چه‌طور می‌توان آستانه‌ای را برای استیصال جامعه مشخص کرد؟ ما پاسخ این پرسش را نمی‌دانیم.معمای بعدی به میراث انقلاب مربوط می‌شود. تاثیر انقلاب‌های پیشین (چه موفق باشند، چه ناموفق) بر انقلاب‌های بعدی چیست؟ آیا هر انقلاب از سایرین جداست، و هر بار علت جدید و به‌خصوصی به انقلاب جدیدی منجر می‌شود؟ یا آیا انقلاب‌ها چرخه‌ای هستند، و در کنار یکدیگر دنباله‌های تاریخی بلندمدتی را می‌سازند که در آن‌ها انقلاب‌های پیروز و شکست‌خورده‌ی پیشین تاثیر زیادی بر تلاش‌های بعدی می‌گذارند؟ عامل مشترک دنباله‌ی انقلاب‌ها چیست؟ ما پاسخ این پرسش را نمی‌دانیم.چهارمین معما یا پارادوکس به نتیجه‌ی انقلاب مربوط می‌شود. انقلاب‌ها، به‌خصوص وقتی که پیروز شوند، اسطوره‌های قهرمانانه‌ی خود را می‌سازند. آن‌ها دست‌آورد‌های خودشان را غلو می‌کنند، و هزینه‌ها را نادیده می‌گیرند. ولی از نظر تاریخی، آثار جانبی، هزینه‌های انسانی، و تاثیرات معکوس آن‌ها به تدریج مشخص شده، و سرخوشی اولیه نابود می‌شود. انقلاب روسیه با خود بدبختی، سرکوب، وحشی‌گری، و مرگ به ارمغان آورد. شواهد این مصیبت‌ها به سرعت اسطوره‌ی انقلاب را متلاشی کرد. فروپاشی شوروی در انتهای قرن بیستم در نهایت به همه اثبات کرد که پروژه‌ی کمونیسم از ابتدا درست درک نشده‌بود. از طرف دیگر می‌توان به انقلاب کبیر فرانسه اشاره کرد. کتاب‌هایی که به بازنگری تاریخ فرانسه بعد از این انقلاب پرداخته‌اند، اسطوره‌ی این انقلاب را هم متلاشی کرده‌اند (سالیوان 1989؛ شاما 1989). اخیرا برخی از متفکرین این انقلاب را با عبارت «شکوهمند ولی وحشیانه» توصیف کرده‌اند. (نیوزویک، 3 آپریل 1989، ص.45). چرا انقلاب‌ها همیشه در تحقق رویای انقلابیون ناتوانند؟ «چرا شتاب انقلاب آن‌قدر زیاد است که معمولا همه‌چیز را با بی‌رحمی نابود کرده، و در انتها حتی به ایده‌آل‌هایی که خودش را متولد کردند هم رحم نمی‌کند؟» (کاپوشینسکی 86 :1985). آیا می‌توان از این دور معیوب فرار کرد؟ ما پاسخ این پرسش را نمی‌دانیم.پنجمین و آخرین معما یا پارادوکس به پیش‌بینی انقلاب مربوط می‌شود. بیشتر شاهدان موافقند که هیچ‌یک از انقلاب‌های تاریخ تا به حال پیشبینی نشده‌اند. به گفته‌ی کرین برینتون «انقلاب واقعی همیشه شگفت‌انگیز است» (66 :1965). ریزارد کاپوشینسکی درباره‌ی انقلاب ایران می‌نویسد: «احتمال می‌رفت توطئه‌ای برای کودتا یا تسخیر دربار در میان باشد. ولی هیچ‌کس فکر انقلاب را هم نمی‌کرد. وقوع انقلاب، و زمان وقوع انقلاب، همه را غافل‌گیر کرد. حتی آن‌هایی که انتظارش را می‌کشیدند. همه انگشت‌به‌دهان به تماشای این واقعه‌ی بی‌سابقه می‌نشینند که به صورت ناگهانی ظاهر شده و همه‌چیز را در مسیرش نابود می‌کند.» (86 :1985). در انتهای دهه‌ی هشتاد، پژوهش‌گران انقلاب دوباره مجبور به اعتراف شدند که در پیش‌بینی انقلاب ناتوانند. ژان کیرک‌پاتریک سردرگمی خود را درباره‌ی انقلاب‌های ضدکمونیستی این‌طور بیان می‌کند. «فروپاشی شوروی یک واقعه‌ی شگفت‌انگیز و خارق‌العاده بود. به عقیده‌ی من نمی‌توان هیچ واقعه‌ی دیگری را در تاریخ مدرن پیدا کرد که این‌قدر شگفت‌انگیز باشد. ما مجبوریم به این مسئله اعتراف کنیم. سرعت و تمامیت سقوط حکومت‌های کمونیستی در اروپای شرقی و سرزمین پدری سوسیالیسم، شوروی، همه را متحیر کرد.» (7: 1992). چرا این‌طور است؟ ممکن است محدودیت‌های معرفت‌شناختی بتوانند این شکست در پیش‌بینی را توضیح دهند. پیچیدگی وقایع تاریخی بزرگ، نبود اطلاعات اولیه، نبود مدل‌های ریاضی دقیق و... . مشخصا همه‌ی این موارد را می‌توان بهبود داد. برخی از نظریه‌پردازان به این مسئله خوش‌بین هستند. «هیچ‌کس ادعای این را ندارد که در حال حاضر ما دانش و فن کافی برای معاینه‌ی جامعه و تشخیص وقوع انقلاب را در اختیار داریم.» (برینتون 25 :1965).«مطالعه‌ی انقلاب مثل مطالعه‌ی زلزله است. وقتی یک انقلاب رخ می‌دهد، پژوهش‌گران سعی می‌کنند تا اطلاعات جمع‌آوری شده را تحلیل کرده، و نظریه‌ای را تدوین کنند که انقلاب بعدی را توضیح دهد. فهم ما از انقلاب و عوامل آن به تدریج بهتر می‌شود. ولی انقلاب بعدی دوباره ما را شگفت‌زده می‌کند. دانش ما از انقلاب، مثل زلزله، هنوز هم محدود است. ما می‌توانیم الگوی انقلاب‌های پیشین را شرح بدهیم، و فهرستی از عوامل آن‌ها را فهرست کنیم. ولی پیش‌بینی انقلاب‌ها هنوز هم برایمان ممکن نیست. شاید در آینده این توانایی را داشته‌باشیم.» (گلدستون 205 :1982).ولی می‌توان دلایل هستی‌شناسانه‌ای را هم برای غیرقابل پیش‌بینی بودن انقلاب ذکر کرد. شاید پیش‌بینی انقلاب نه سخت، بلکه اساسا غیرممکن باشد. (1) وقایع انقلابی به کنش‌های میلیون‌ها انسان بستگی دارند. انقلاب‌ها حاصل تصمیمات انسان‌های مختلف هستند. انسان‌هایی که این تصمیم‌ها را می‌گیرند از لحاظ فردی و اجتماعی با یکدیگر تفاوت دارند. از طرف دیگر هر انسانی حداقل تا اندازه‌ای دمدمی مزاج، عجیب و مجهول است. بدین‌ترتیب به نظر می‌رسد که رابطه‌ی این تصمیمات با انقلاب یادآور نظریه‌ی آشوب باشد. به گفته‌ی این نظریه، حال می‌تواند آینده را تعیین کند، ولی حال تقریبی نمی‌تواند آینده را تعیین کند. به بیان دیگر، یک تغییر کوچک در تصمیمات یک فرد می‌تواند به وقوع یا عدم وقوع انقلاب منجر شود. (2) از طرف دیگر، بسیج و هماهنگی کنش‌های انقلابی مستلزم یک رهبر قدرتمند است. ظهور چنین رهبر‌هایی که استعداد، ابهت و جذبه‌ی لازم را داشته‌باشند یک معمای ژنتیکی است. (3) پدیده‌ی انقلاب ترکیبی است از سایر فرآیند‌ها (برای مثال می‌توان به رشد نارضایتی و مشقت، بسیج توده‌ها، واکنش نخبگان سیاسی، فشار نیرو‌های خارجی و... اشاره کرد). ممکن است که هریک از این فرایند‌ها عادی، قابل توضیح و حتی قابل پیش‌بینی باشند. با این حال، ترکیب به‌خصوص آن‌ها در یک برهه‌ی خاص تاریخی یک پدیده‌ی جدید، نوظهور، و تقلیل‌ناپذیر را می‌سازد که با یک نظریه‌ی جزئی نه می‌توان آن را پیش‌بینی کرد، نه توضیح داد. (4) پیشبینی تغییر اجتماعی انقلابی نمونه‌ی بارز استدلال دَوَرانی و پیشگویی خودویرانگر خواهد بود. پس پیشبینی انقلاب یک دور شدیدا باطل است. فرض کنید یک نظریه‌ی انقلاب واقعا توانایی پیش‌بینی وقوع انقلاب را داشته‌باشد. مدافعان رژیم پیشین، که هنوز قدرت کافی برای مقابله با انقلاب را دارند، با شنیدن این پیش‌بینی دست‌به‌کار می‌شوند و با فلج کردن انقلاب از پیروزی آن جلو‌گیری می‌کنند. پس آن‌ها می‌توانند با کنش‌های خود پیش‌بینی را باطل کنند. بدین ترتیب به یک پارادوکس برمی‌خوریم. نظریه‌ی انقلاب ناممکن است، چون اگر واقعا دست به پیش‌بینی بزند، این پیش‌بینی‌ها غلط از آب در می‌آیند. از طرف دیگر، نظریه‌ای که توانایی پیش‌بینی نداشته‌باشد هم نظریه نیست. شاید بهتر باشد تا در این حوزه، از «نظریه‌های انقلاب» انتظارات حداقلی داشته‌باشیم. انتظاراتی از قبیل تفسیر بعد از واقعه، سازمان‌دهی مفهومی بهتر تجارب پیچیده‌ی تاریخی، و جهت‌گیری بهتر در آشوب وقایع. برآورده کردن این انتظارات، به خودی خود، یک شاهکار فکری خواهد بود.امیر دیلمانیامیر دیلمانیMon, 05 Dec 2022 23:07:38 +0330