https://virgool.ir/feed/@ali.s.mfa2026-11-11 03:09:00https://files.virgool.ir/upload/users/4120472/avatar/wcI9F1.jpghttps://virgool.ir/@ali.s.mhttps://virgool.ir/tarikh-e-bashar/ادامه-بحث-هستی-شناسی-is46mom0mvfpدر ابتدای بحث «هستی‌شناسی» و در بررسی نشانه‌های آفاقی حقّ تعالی، عظمت و گستردگی جهان آفرینش را (در مطلب قبلی) با هم مرور کردیم. شگفت‌انگیز اینکه، دانشمندان می‌گویند آنچه را که ما تاکنون رصد کرده و دیده‌ایم، بخش کوچکی از آسمان است. این جمله منسوب به انیشتین است که می‌گوید: «آنچه که بشر تاکنون شناخته، در برابر ناشناخته‌هایش، مثل ریگی کوچک است در یک ساحل شنی بزرگ».تمام آنچه را که ما با چشم مسلح و غیرمسلح می‌بینیم و همه‌ی آنچه که دانشمندان کشف کرده‌اند تا آن فاصله‌های دور دستی که گفتیم، همه‌ی اینها، تازه آسمان دنیاست. دنیا یعنی آسمانی که در پایین‌ترین قسمتِ هستی قرار دارد.قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید:«إِنَّا زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ (صافات:6)»؛ همانا ما آسمانِ دنیا را به زیورِ ستارگان آراستیم.«وَ بَنَيْنَا فَوْقَكُمْ سَبْعًا شِدَادًا (نبأ:12)»؛ بر فرازتان هفت آسمانِ استوار برای شما ایجاد کردیم.«أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ طِبَاقًا (نوح:15)»؛ آیا ندانسته‌اید که خدا هفت آسمان را چگونه بر فراز یکدیگر و طبقه طبقه آفرید.از امام صادق (علیه‌السلام) پرسیدند: آسمان دوم کجاست و نسبتش با آسمان اول چیست؟حضرت فرمودند: آسمان دوم محیط بر آسمان اول است و آسمان اول در دل آسمان دوم است؛ همچون حلقه‌ای در یک بیابان وسیع: «كَحَلْقَةٍ فِي فَلاَةٍ»؛ یعنی، آسمان اول با آن همه عظمتش نسبت به آسمان دوم، به اندازه انگشتری است در یک بیابان وسیع. همین طور است آسمان دوم نسبت به آسمان سوم، و همین طور.و طبق آیه شریفه‌ی «اَللّهُ الَّذِي خَلَقَ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ وَمِنَ الْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ (طلاق:12)»، هفت تا زمین هم هست، یعنی هر آسمانی، یک زمینِ متناسب با خود دارد. این هفت آسمان و هفت زمین روی هم می‌شوند «عالم مُلک».عالم هستی، مشتمل بر عوالم متعدد استعالم دیگری وجود دارد به نام «عالم ملکوت» که محیط بر عالم مُلک است و در آن، همه چیز فرا زمانی و فرا مکانی است. و بین عالم مُلک و عالم ملکوت، عالم دیگری نیز وجود دارد که نامش «عالم برزخ» است و در آن، انسان آمادگی پیدا می‌کند برای ورود به عالم ملکوت. از امام صادق (علیه‌السلام) پرسیدند که عظمت برزخ چقدر است؟ حضرت فرمودند: دنیای شما از عالم جنین چقدر بزرگتر است؟ برزخ هم به همین اندازه از دنیای شما بزرگتر است.شایان ذکر است، خود عالم ملکوت، مشتمل بر «عالم لوح»، «عالم قلم»، «عالم کرسی» و «عالم عرش» است.عالم لوح، منبع ذخیره اطلاعات موجودات است و در عالم قلم، اعمال ما مدیریت می‌شود؛ یعنی بر اساس نیات و اعمال ما، مقدار رزق و أجل و اتفاقاتی که قرار است برای ما بیفتد، در عالم قلم تدوین می‌شود، و بعد از آن، در عالم لوح ثبت می‌شود که بعداً در زندگی ما اجرا بشود.در عالم کرسی، نیروهای فیزیکی پنهان و آشکار عالم مُلک، تدوین و مدیریت می‌شود. آیه شریفه‌ی «وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ (بقره:255)» به همین عالم اشاره دارد.مدیریت نیروهای فیزیکی پنهان که برای ما ناشناخته‌اند در اختیار خداست، ولی اجرای آن نیروها به دست جنّیان است. جنّیان، هم خودشان پنهانند و هم بر نیروهای فیزیکی پنهان تسلط دارند، و گاهی از این قدرتشان به وسیله سوء استفاده از نیروهای فیزیکی پنهان، زندگی‌ها را مختل می‌کنند.سِحر، همین استفاده از نیروی فیزیکی پنهان توسط جنّیان است؛ یعنی انسانی واسطه می‌شود و مثلاً کاری برای جنّیان می‌کند، جنّ هم نیروهای فیزیکی پنهان را در اختیار او قرار می‌دهد یا به واسطه تسلطی که بر نیروهای فیزیکی پنهان دارد، یک کاری که از او خواسته است برایش انجام می‌دهد.عالم عرش، بزرگترین عالم ملکوت و عالم مدیریت نیروهای متافیزیکی و نیروهای ملکوتی عالم است و خدای تعالی همه نیروهای متافیزیکی را به واسطه عالم عرش، مدیریت می‌کند. نیروهای متافیزیکی یعنی نیروهای ملکوتی که مدیریتش دست ملائکه است؛ در مقابل نیروهای فیزیکی پنهان که مدیریتش دست جنّیان است.نیروهای متافیزیکی، قوی‌تر از نیروهای فیزیکی آشکار و پنهان است. فرض کنید که یک زمانی ما با دانش خود و دارویی که می‌سازیم می‌توانیم یک بیماری را درمان کنیم، این تسلط بر نیروهای فیزیکی آشکار است. اما می‌شود این بیماری، بدون دارویی که ببینیم، به واسطه جنّیان و با استفاده از نیروی فیزیکی پنهان درمان شود.گاهی نیز می‌بینیم بیماری‌ها با دعا و معجزه یعنی با نیروهای متافیزیکی درمان می‌شود. لذا همه کسانی که بیماری‌های خطرناکی داشته‌اند و خودشان یا کسی برایشان دعا کرده و شفاء پیدا کرده‌اند، با دخالت نیروهای متافیزیکی خوب شده‌اند.بعد از عالم ملکوت، عالم دیگری هست به نام «عالم جَبَروت» که عالم قدرت الهی است و بعد از آن، عالم دیگری است به نام «عالم لاهوت» که عالم صفات حضرت حقّ تعالی است، و بعد از آن، عالم دیگری است به نام «عالم حانوت» که مقام ذات الهی است.احاطه عوالم هستی بر هم، احاطه وجودی استعالم ملکوت بر عالم مُلک احاطه دارد؛ اما نه به این معنا که برای ورود به عالم ملکوت، باید هفت آسمان را طی کنیم تا به آنجا برسیم. چون احاطه‌ی عالم ملکوت مثل این است که وقتی می گوییم الان در شهر تهران هستیم، یعنی در استان تهران هم هستیم، در کشور ایران هم هستیم، در قاره آسیا هم هستیم، در کره زمین هم هستیم، در منظومه شمسی هم هستیم، در کهکشان راه شیری هم هستیم. پس لازم نیست برای رفتن به کهکشان راه شیری، راهی را طی کنیم؛ نه، الآن همانجا هستیم؛ فقط کافی است این معنا را درک کنیم.دو دلیل تجربی برای اثبات عالم ملکوت وجود دارددلیل اول، رؤیاهای صادقه است. رویای صادقه، یعنی اینکه اتفاقی را در خواب می‌بینیم که عین همان اتفاق، بعداً در زندگی ما حادث می‌شود. رؤیای صادقه، دلیل این است که ما وارد عالم فرا زمانی و فرا مکانی شده‌ایم و اتفاقی که هنوز نیفتاده را فراتر از زمان و مکان حرکت کرده و دیده‌ایم؛ یعنی، در حالی که جسم ما در بستر و در خانه بوده، ولی روح ما در زمان و مکان آن اتفاق حاضر شده است. این نشان می‌دهد که عالمی وجود دارد که در آنجا انسان می‌تواند فراتر از زمان و مکان حرکت کند.دلیل دوم، مرگ تقریبی یا همان تجربه نزدیک به مرگ است که برای افراد زیادی پیش آمده است. به این معنا که ارتباط روح آنها با بدن‌شان کاملاً قطع شده و پزشکان تأیید کرده‌اند که آنها کاملاً از دنیا رفته‌اند. کسانی که دچار چنین مرگی شده و روح‌شان دوباره به بدن‌شان برگشته، عالم دیگری را دیده و حقایقی را از آنجا حکایت کرده‌اند؛ همان حقایقی را که پیامبران و امامان (علیهم‌السلام) می‌گفتند و اینها گوشه‌هایی از آنها را دیده و برای مردم بیان کرده‌اند و این تجربه‌ها به قدری زیاد است که قابل انکار نیست. کتاب‌های زیادی هم در این باره نوشته شده که یکی از معروف‌ترین آنها، کتاب «در آغوش نور» اثر خانم بتی جین ایدی است که در آمریکا منتشر شده است.عظمت عالم مُلک و اثبات وجود خالق به استناد آیات آفاقیخود عالم مُلک به تنهایی - حتی اگر کسی وجود عالم ملکوت را نپذیرد - نشانه‌ی عظمت عالم هستی است. عظمت عالم هستی نشان می‌دهد که قطعاً این هستی، یک خالقی دارد. لذا عقل از ما نمی‌پرسد که آیا هستی خالقی دارد یا ندارد؟ اما این را می‌پرسد که خالق هستی کیست؟ و چگونه است؟ چه ویژگی‌هایی دارد؟عقل از درک عظمت عالم هستی، به این ویژگی خالق منتقل می‌شود که او هیچ نقص و کمبود و محدویتی ندارد. به بیان دیگر، وجودش نامحدود و بی‌نهایت است؛ با این استدلال که: اولاً، این عالم با این عظمت، خود به خود به وجود نیامده، پس باید توسط نیروی برتری ایجاد شده باشد. ثانیاً، این نیروی برتر، باید خودش مبداء و معدنِ وجود باشد. به این دلیل که عقل نمی‌پذیرد که منشأ، خودش نیازمند منشأ باشد (چون تسلسل علل، محال است). ثالثاً، هستی، منشأ می‌خواهد و منشأ، باید هستی‌اش از خودش باشد. منشأ هستی باید نیازمند نباشد و این یعنی اینکه نامحدود و بی‌نهایت باشد. پس منشأ هستی، وجودی نامحدود و بی‌نهایت است. این منشأ نامحدود و بی‌نهایت، همان «اَللّه» است. الف و لام در اَللّه، عهد ذهنی است؛ یعنی همان مبدأ و معدنِ بی‌نهایتِ وجود که عقل او را می‌شناسد و درک می‌کند که باید باشد.بنابر این، این سؤال غلط است که کسی بپرسد: خدا خودش چگونه به وجود آمده است؟ چون درک عقل این است که هستی باید یک منشأ داشته باشد، و هستیِ منشأ هم باید از خودش باشد. در کلام مسیحیت، از این سؤال به سوال کودکانه تعبیر شده است. می‌گویند اگر همه چیز را خدا خلق کرده و بعد کودکی بگوید خدا را چه کسی خلق کرده؟ چه جوابی می‌دهید؟ گفتیم که این سؤال غلط است؛ مثل اینکه بگویند: شیرینی هر چیزی از شکر است، شیرینیِ شکر از چیست؟ پاسخ می‌دهیم که شیرینیِ شکر از خودش است؛ شیرینی‌اش ذاتی است.وجود هر چیزی از خداست؛ اما وجودِ خدا از خودش است. خدا، معدنِ وجود است و معدن، نیازی به یک بوجود آورنده ندارد. معدنِ وجود، یعنی وجود در ذات خودش است؛ وجودش از ذات خودش سرچشمه می‌گیرد؛ همچنان که شیرینیِ شکر از ذات خودش است.هم وجود خداوند و هم أسماء الهی، بی‌نهایت‌اند؛ و بی‌نهایت، غیر قابل توصیف.«اَللّه»، معدنِ بی‌نهایتِ وجود است. تعبیر بی‌نهایت، تعبیر خوبی است برای درک عظمت حضرت حقّ.برای درک عظمت «بی‌نهایت»، اول باید یک جلوه فرضی در ذهن خودمان ایجاد کنیم؛ کاری که خدا در آیه 109 سوره کهف انجام داده و می فرماید: «قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا»؛ دریای پر از مرکبّی را فرض کن که کلمات خدا را می‌خواهی با آن بنویسی. دریا و مرکّب تمام می‌شود، اما کلمات خدا، تمام نمی‌شود.و در آیه 27 سوره لقمان، جلوه فرضی دیگری را ترسیم می‌کند: «وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ»؛ اگر همه درختان زمین قلم شوند و یک دریا نه، که هفت دریا مرکّب داشته باشیم، با همه‌ی این مرکّب‌ها و قلم‌ها نمی‌توانیم کلمات خدا را بنویسیم.ما هم اینجا اول باید یک جلوه فرضی ایجاد کنیم. بزرگترین عدد محدودی که با تمام ظرفیت ذهن‌مان می‌توانیم تصور کنیم را تصور کنیم. تصور کنید که در مقابل عدد یک، به تعداد کلِ الکترون‌های هستی، صفر بگذاریم.تعداد الکترون‌های هستی، یک عدد محدود است؛ بی‌نهایت نیست. بدانید که دانشمندان می‌گویند تعداد الکترون‌های یک ریگ کوچک به اندازه بند انگشت، یا یک سانتی متر مکعب سنگ، به تعداد ده به توان 23 (یعنی عدد ده با 23 تا صفر جلوی آن) است.حالا، تعداد الکترون‌های کل کره زمین را فرض کنید؛ همین طور، تعداد الکترون‌های کل سیارات کهکشان راه شیری، قمرهای آنها، ستاره‌های کوچک و متوسط و غول پیکر و ابر غول پیکر و ... و سایر کهکشان‌ها و کل هستی را فرض کنید و تبدیل به صفر کنید و جلوی این عدد یک بگذارید. این عدد، چقدر بزرگ است؟ آیا این عدد فرضی، بی‌نهایت است یا محدود؟ پاسخ این است که قطعاً محدود است.حالا، این عدد را به توان خودش کنید (لازم است بدانید که 10 به توان 10، یعنی 10 تا صفر جلوی عدد 10). این عدد هم محدود است. اگر این عدد را تا صبح قیامت هم به توان خودش کنیم، نتیجه باز هم یک عدد محدود است؛ نه بی‌نهایت. این عدد فرضی بزرگ در مقایسه با بی‌نهایت، هیچ است. عقل می‌گوید این عدد در مقابل بی‌نهایت، هیچ است. چند تا از این عدد در بی‌نهایت است؟ عقل می‌گوید: بی‌نهایت. حالا اینجاست که معنای بی‌نهایت را درک می‌کنیم. عقل، این را می‌گوید بی‌نهایت.«اَللّه»، یعنی معدن و مبداء بی‌نهایتِ وجود. همه چیز در برابر او هیچ است و او بی‌نهایت است.حالا وقتی در برابر حضرت حقّ با این عظمت می‌ایستیم و می‌گوییم «اَللّهُ اَکْبَر»، باید بدن‌مان به لرزه در بیاید؛ چنان­ که در احوالات اهل بیت (علیهم‌السلام) آمده که مثلاً امیرالمؤمنین علی (علیه‌السلام) وقتی دستش را برای تکبیرة الإحرام بلند می‌کرد می‌لرزید؛ چون معنای «اَللّهُ اَکْبَر» را خوب می‌فهمید.بدین ترتیب، درک بهتری از عظمت بی‌نهایت پیدا می‌کنیم و معنای اذکاری مانند «اَللّهُ اَکْبَر» و «سُبْحَانَ رَبِّیَ الاَعْلی وَ بِحَمْدِه» را بهتر می‌فهمیم.وقتی می‌گوییم «اَللّهُ اَکْبَر»، معنایش این است که «اَللّه»، همان معدن بی‌نهایتِ وجود، بی‌نهایت بزرگ است؛ به گونه‌ای که بزرگی او، غیر قابل توصیف است.«سُبْحَانَ اللّه»، یعنی آن معدنِ بی‌نهایتِ وجود، از هر نقص و محدودیتی پاک و منزّه است.«سُبحانَ رَبّی العَظیمِ وَ بِحَمدِه»، یعنی پاک و منزه است پروردگار من که معدنِ بی‌نهایتِ عظمت است.و سایر صفات الهی هم همین طور باید معنا شوند: «عَظیم» یعنی معدنِ بی‌نهایتِ عظمت؛ «رَحمان» یعنی معدنِ بی‌نهایتِ رحمتِ فراگیر و گسترده؛ «رَحِیم» یعنی معدنِ بی‌نهایتِ رحمتِ همیشگی.«إنَّ اللّهَ جَميلٌ يُحِبُّ الجَمالَ» یعنی خداوند، معدنِ بی‌نهایتِ جمال است.«إنَّ اللّهَ حَيّ» یعنی خداوند، معدنِ بی‌نهایتِ حیات است.و اینکه ما در سجده می‌گوییم «سُبْحَانَ رَبِّیَ الاَعْلی وَ بِحَمْدِه»، معنایش این است که منزّه است پروردگار من که بی‌نهایت بلندمرتبه است. و «ربّی» اشاره است به اینکه می‌خواهد مرا - که از خاک آفریده که پایین‌ترین مرتبه وجودی را دارد - رشد بدهد و برساند به آن حدّ اعلای وجود و مرتبه بلندی که پیامبر و آل پیامبر (علیهم‌السلام) رسیده‌اند.به طور کلی، تفاوت ویژگی‌های ما با ویژگی‌های حضرت حقّ در این است که ویژگی‌های ما، صفات ما هستند؛ مثلاً عالِم یا جمیل برای ما صفت است؛ اما برای حضرت حقّ، همه‌ی اینها اسم است.تفاوت اسم و صفت، در این است که صفت، برخلاف اسم، عارض بر موصوف می‌شود. درباره ما این گونه است که صفات ما عارض بر ذات ماست. اما درباره حضرت حقّ، صفات عارض بر ذات نیستند؛ بلکه عین ذات‌اند. یعنی اینکه مثلاً وقتی می‌گوییم: «خدا عالم است»، نباید این طور ترجمه کنیم که «خدا بسیار داناست»؛ بلکه باید ترجمه کنیم: «خدا معدنِ پایان ناپذیر و بی‌نهایتِ علم است».از امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) هم روایت است که فرمود: «وَ كَمَالُ تَوْحِيدِهِ نَفْيُ اَلصِّفَاتِ عَنْهُ»؛ کمال توحید این است که ما برای خدا صفتی قائل نباشیم. نه به این معنا که حقّ تعالی هیچ خصوصیتی ندارد؛ بلکه به این معنا که خصوصیات حضرت حقّ، عین ذات اوست.اینها مطالبی است که عقل می‌فهمد و فهم عقل هم در اینجا حجّت است؛ زیرا عمده در اصول اعتقادات، حکم عقل است و عقل در اینجا می‌گوید منشأ هستی باید بی‌نهایت باشد و وقتی ذات او بی‌نهایت باشد، ویژگی‌های او هم باید بی‌نهایت باشد.البته در قرآن و روایات هم به این معنا مکرّر اشاره شده است؛ مثل این عبارت در مناجات شعبانیه:إلهِي هَبْ لِي كمالَ الإِنقِطاعِ إلَيكَ، وَ أَنِرْ أَبصارَ قُلُوبِنا بِضِياءِ نَظَرِها إلَيكَ، حَتَّى تَخرِقَ أَبصارُ القُلوبِ حُجُبَ النُّورِ، فَتَصِلَ إلَى مَعدِنِ العَظَمةِ و تَصِيرَ أَرواحُنا مُعَلَّقَةً بِعِزِّ قُدسِكَ.امیرالمؤمنین على (عليه‌السلام) در مناجات شعبانیه به خدای متعال عرضه می‌دارد:معبودا! بريدن از همه چيز و روى‌كردن كامل به خودت را ارزانيم دار و ديدگان دل‌هاى ما را به واسطه‌ی نور نگاه‌شان به تو روشن فرما، تا ديدگانِ دل‌ها پرده‌هاى نور را از هم بدَرَند و به معدنِ عظمت بپيوندند و جان‌هاى ما به عزّتِ قدسِ تو بياويزند.بهترین تعبیری که می‌توانیم درباره ذات حضرت حقّ به کار ببریم، این است که بگوییم: «ذات خدا، هستیِ مطلق است»؛ یعنی هستی و وجودی که هیچ قید و حدّی را بر نمی‌تابد. «هستیِ مطلق» یعنی حقیقتِ وجود، یعنی اصلِ وجود بدون هیچ قید و محدودیتی.بنابر این وقتی می‌گوییم «اَللّه» معدنِ بی‌نهایتِ وجود است، یعنی اینکه هیچ چیزی او را محدود نمی‌کند. این مقدار را درباره ذات حضرت حقّ می‌توانیم بگوییم و هیچ اشکالی هم ندارد. این معنا را هم عقل ما می‌فهمد و هم بزرگان دین برای ما گفته‌اند. این مقدار از شناخت را هر کسی باید نسبت به حضرت حقّ تعالی داشته باشد.اما همین شناخت کلّی و تعریف اجمالی، لوازمی دارد و ما را به ویژگی‌های دیگری از حضرت حقّ راهنمایی می‌کند. مثل اینکه خدا «یگانه» است؛ یعنی یکی است و امکان ندارد بیشتر از یکی باشد (چون لازمه‌اش این خواهد بود که محدود باشد). و خدا «بسیط» است؛ یعنی از ترکیب اجزاء به وجود نیامده است (چون لازمه‌اش این خواهد بود که به اجزائش نیازمند باشد و این با اطلاقِ هستی سازگاری ندارد).معنای «أَحَد» در آیه شریفه «قُلْ هُوَ اللّهُ أَحَدٌ» هم همین است؛ هم یگانگی را می‌رساند و هم بساطت در ذات و مُرکّب از اجزاء نبودن را.و اینکه خدا «صمد» است؛ یعنی خلأ بردار و نقص بردار و محدودیت بردار نیست؛ یعنی آن وجودی که هیچ گونه خلأ و نقص و محدودیتی در او راه ندارد؛ هیچ خلأیی در او ایجاد نمی‌شود و هر مقدار ببخشد و به همه، وجود بدهد، ذره‌ای از وجودِ خودش کم نمی‌شود.«لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ» هم مفیدِ همین معنای یگانگی خداست. معنایش این است که: نه قبل از او بی‌نهایتی بوده و نه بعد از او بی‌نهایتی خواهد بود؛ چون بی‌نهایت، یکی است و عقل، دو بی‌نهایت را نمی‌پذیرد.«وَ لَم یَکُن لَهُ کُفُواً أَحَد»؛ یعنی بی‌نهایت، نظیر و هم شأن و همتایی ندارد. ذاتِ بی‌نهایت، همتا ندارد؛ به این معنا که یک بی‌نهایت دیگری نیست.پس عقل می‌گوید، خالق هستی، معدنِ بی‌نهایتِ وجود است؛ ولی نه فقط وجود؛ بلکه هم وجود و هم همه جلوه‌های وجود. لذا حضرت حقّ، معدنِ بی‌نهایتِ همه‌ی صفات و ویژگی‌های زیبایی است که ما در هستی می‌بینیم و هم تمام ویژگی‌هایی که ممکن است جلوه‌اش را نبینیم، ولی به ذهن ما خطور می‌کند. هر ویژگی زیبایی که به ذهن ما خطور کند، در حضرت حقّ به صورت بی‌نهایت هست و معدنِ بی‌نهایتِ آن، حضرت حقّ است. اگر آن ویژگی وجود نداشت، هیچ وقت به ذهن ما خطور نمی‌کرد.به عبارت دیگر، معنای اینکه «خدا بی‌نهایت است»، این است که ویژگی‌های او هم بی‌نهایت است؛ اسماء الحُسنَی او، بی‌نهایت است به معنای واقعی. این مقداری هم که در جوشن کبیر برای ما بیان شده، بخشی از اسماء الحُسنَی است که به اندازه استعداد ما در این دنیا، به ما بیان شده است. مثل اینکه به جنینی که در شکم مادرش است گفته شود که مادر تو، دکترای فیزیک دارد. او اصلاً نمی‌فهمد. متولد هم بشود باز نمی‌فهمد. ما هم وقتی به عالم ملکوت منتقل شدیم، در آخرت به اندازه وسع خودمان، به درک ویژگی‌های حضرت حقّ می‌رسیم؛ نه به اندازه ویژگی‌های حضرت حقّ.علی سعیدی | Ali Saeidiعلی سعیدی | Ali SaeidiMon, 01 Sep 2025 11:16:21 +0330https://virgool.ir/tarikh-e-bashar/هستی-شناسی-aztbq3wakmwiاینجا، ما برای شناخت خالق، یک انگیزه داریم. بدین ترتیب که ابتدا، مسائل مربوط به انسان را طرح کردیم و به اهمیت این مسائل و به اهمیت بحث هدف از خلقت پی بردیم. سپس برای پیدا کردن پاسخ این معما که هدف از خلقت ما چه بوده، گفتیم باید به دنبال شناخت خالق برویم. بدون شناخت خالق هم امکان ندارد به پاسخ این معمای پیچیده زندگی انسان پی ببریم. لذا با این انگیزه که هدف از خلقت خودمان را بشناسیم، وارد بحث شناخت خالق می‌شویم.خدا را از سه راه می‌توان شناخت: از راه عقل (برهان)؛ از راه نقل (کتاب و سنّت)؛ از راه شهود (عرفان). هر کدام از این راه‌ها، پیچیدگی‌های خاص خودش را دارد و برای همه میسّر نیست. در اینجا، راهی که قرآن معرفی کرده، راه شناخت عقلی مبتنی بر ادراکات فطری است؛ که از راه دقّت در نشانه‌های خدا، شامل: نشانه‌های آفاقی (یعنی نشانه‌های خدا در عالم پیرامون ما و عجائب خلقت بدن ما) و نشانه‌های انفسی (یعنی نشانه‌های خدا در درون جان و نفس ما) حاصل می‌شود.«سَنُریهِم آیاتِنا فِی الآفاقِ وَ فی أَنفُسِهِم حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُم أَنَّهُ الحَقُّ (فصلت:53)»؛ به زودی نشانه‌های خود را در اطراف جهان و در وجود خودشان به آنها نشان خواهیم داد تا برایشان روشن شود که او حقّ است.بدین ترتیب، شناخت آیات آفاق، هستی‌شناسی است و شناخت آیات انفس، انسان‌شناسی است؛ تا بعد به شناخت حضرت حقّ که خداشناسی است برسیم. هستی‌شناسی یعنی در واقعیت‌های پیرامون‌مان دقت کنیم که با دقت در واقعیت‌ها، به شناخت حقیقت‌ها برسیم.زاویه‌های نگاه به واقعیت‌ها و یا به عبارت دیگر، دسته‌بندی نشانه‌های آفاقی حقّ تعالی عبارتند از:1. عظمت و گستردگی جهان آفرینش؛2. زیبایی‌های مخلوقات و جهان؛3. اسرار و شگفتی‌های خلقت؛4. نظم و مدیریت حاکم بر موجودات عالم؛5. تنوّع و کثرت مخلوقات؛6. تنوّع و کثرت نعمات؛7. عشق و محبت میان مخلوقات.عظمت و گستردگی جهان آفرینشاولین نشانه‌ی آفاقی خداوند، عظمت و گستردگی جهانی است که آفریده و توجه هر انسان خردمندی را به خود جلب می‌کند. عظمت عالم هستی، خیلی بیشتر از تصوّر ما است. برای درک عظمت آن از خودمان شروع می‌کنیم. جثه‌ی ما الان چقدر است؟ این جثه را مقایسه کنید با ساختمانی که در آن هستیم. این ساختمان، چقدر از ما بزرگتر است؟ بعد، شهر ما چقدر از این ساختمان بزرگتر است؟ استان ما چقدر از این شهر و از جثه‌ی ما بزرگتر است؟ کشور ما چقدر از این استان و از جثه‌ی ما بزرگتر است؟ قاره ما چقدر از کشورمان و چقدر از جثه‌ی ما بزرگتر است؟ کل کره زمین را در نظر بگیریم که چقدر بزرگتر از جثه‌ی ماست؟جثه‌ی خودمان را با عظمت کوه‌ها، دشت‌ها، دریاها، اقیانوس‌های بسیار بزرگ و مجموع ساختار کره زمین مقایسه کنیم. چقدر غول پیکر است کره زمین در برابر جثه‌ی ما! این تازه، کره زمین است. باید پله پله، عظمت هستی را از زمین تا عرش بالا برویم تا وقتی در عرش قرار گرفتیم، اونجا مجموعِ هستی را بر انداز کنیم و بعد ببینیم که خالق این هستی، چه کسی می‌تواند باشد؟در پله دوم، برویم سراغ همسایه‌های زمین؛ سیاره‌هایی که در کنار زمین هستند: عطارد، زهره، مرّیخ، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون. چهار سیاره: مشتری (با قطر 150000 کیلومتر)، زحل (با قطر 123000 کیلومتر)، اورانوس (با قطر 51000 کیلومتر) و نپتون (با قطر 50000 کیلومتر) از زمین (با قطر 13000 کیلومتر) خیلی بزرگترند.مثلاً خود مشتری به تنهایی، حجمش 1300 برابر حجم کره زمین است. حالا، خود همین مشتری، با این عظمت، تنها یکی از سیاره‌های درخشان آسمان شب است که در اکثر فصول سال می‌توان آن را دید. از میان تمام سیاره‌ها، فقط سیاره‌های مشتری، زحل، زهره و مریخ با چشم غیرمسلح قابل رؤیت هستند.امّا خورشید که یکی از ستاره‌های منظومه شمسی است، یک میلیون و سیصد هزار برابر زمین است؛ یعنی اگر فرض کنیم داخل خورشید خالی باشد، یک میلیون و سیصد هزار کره زمین داخل خورشید جا می‌شود.برای درک بهتر عظمت هستی، باید در مفهوم اعداد دقت کنیم. به وزن یک میلیون در ترازوی اقتصاد نباید توجه کنیم؛ چون دچار اشتباه می‌شویم. وزن اعداد را باید با ترازوی معدود به دست آورد؛ باید تعداد را ببینیم. یک میلیون نقطه را ببینیم؛ نه یک میلیون تومان. یک میلیون نقطه، کم است یا زیاد است؟ وقتی می‌توانیم قضاوت صحیحی داشته باشیم که ما این مقدار نقطه را در یک جا ببینیم یا یک میلیون نقطه را روی کاغذ بگذاریم.فکر می‌کنید چقدر طول می‌کشد تا یک میلیون نقطه را روی کاغذ بگذاریم؟ اگر در هر ثانیه، بتوانیم سه نقطه را روی کاغذ بگذاریم، برای گذاشتن یک میلیون نقطه، 92 ساعت و 36 دقیقه زمان نیاز داریم؛ نزدیک به چهار شبانه روز (بدون استراحت و بدون خواب و خوراک). شاید بتوانیم در ده روز، هزار صفحه که در هر صفحه، هزار نقطه باشد را تکمیل کنیم که در مجموع، یک میلیون نقطه بشود. حالا می‌فهمیم یک میلیون، خیلی زیاد است. حالا با این دقتی که در مفهوم یک میلیون کردیم، وقتی بگویند خورشید یک میلیون و سیصد هزار برابر از زمین بزرگتر است، متوجه عظمت خورشید در برابر زمین می‌شویم.در پله بالاتر، ببینیم چند ستاره در کنار خورشید وجود دارد؟ دانشمندان با تحقیقاتی که انجام داده‌اند، به این نتیجه رسیده‌اند که در کنار خورشید، 200 تا 300 میلیارد ستاره وجود دارد. البته می‌گوییم که این مقدار تنها در کهکشان راه شیری ما است.برای اینکه درک بهتری از این عظمت پیدا کنیم، باید روی مفهوم یک میلیارد هم دقت کنیم. به تعداد یک میلیارد فکر کنیم؛ نه مبلغ میلیارد تومان. شمارش تعدادِ یک میلیارد چقدر طول می‌کشد؟ اگر به شما بگویند از عدد یک تا یک میلیارد، یک بار بشمارید، فکر می‌کنید چقدر طول بکشد؟ چند روز، چند ماه و چند سال طول می‌کشد؟ اگر بتوانیم هر عدد را در یک ثانیه بشمارید، یک میلیارد ثانیه طول می‌کشد؛ یعنی بیش از 31 سال و 8 ماه. این در صورتی است که خواب و خوراک و استراحت نداشته باشیم و هر عدد را هم بتوانیم در یک ثانیه بشماریم که این امکان ندارد و لذا این شمارش در عمل، قطعاً بیش از 100 سال طول می‌کشد.حالا با این درکی که از تعداد یک میلیارد پیدا کردیم، اگر به ما بگویند در کنار خورشید، بیش از 200 میلیارد ستاره وجود دارد، چه حسّی پیدا می‌کنیم؟ این تعداد را دانشمندان بر اساس تخمینِ مستند به رؤیت و تحقیق بدست آورده‌اند؛ نه تخمینِ مستند به ظنّ و گمان. یعنی مثلاً تعداد ستاره‌های یک بخش از آسمان را شمرده‌اند و بر اساس آن، تخمین زده‌اند که چقدر ستاره باید وجود داشته باشد.دانشمندان تخمین زده‌اند که در کنار خورشید، 200 تا 300 میلیارد ستاره وجود دارد. ما فقط ستاره‌ها را می‌گوییم؛ ممکن است خیلی از این ستاره‌ها، سیاره هم داشته باشند؛ سیاره‌هایی که از خودشان نور ندارند و از ستاره نور می‌گیرند. غیر از این چهار سیاره‌ای که با چشم غیرمسلح می‌بینیم، باقی این اجرامی که می‌بینیم، ستاره هستند. ستاره یعنی خودش نور دارد و دور ستاره دیگری نمی‌چرخد. البته همه ستاره‌ها بلا استثناء حرکت دارند؛ اما حرکت‌شان در محور کهکشان است، نه دور ستاره دیگری مثل سیاره‌ها.تمامی ستاره‌هایی که ما با چشم غیرمسلح می‌بینیم، بسیار بسیار از خورشید بزرگترند و چون فاصله‌شان از ما خیلی زیاد است، ما آنها را ریز می‌بینیم. دانشمندان برای اینکه ما اندازه و حجم ستاره ها را بتوانیم بهتر درک بکنیم، یک دسته‌بندی کرده‌اند و گفته‌اند: این ستاره‌ها، بعضی‌شان کوتوله هستند، بعضی متوسط‌اند، بعضی غول پیکرند، بعضی فراغول پیکرند، و بعضی ابرغول پیکرند. جالب است بدانید که خورشید، جزو کوتوله‌ها است و کم نورترین و کم حرارت‌ترین ستاره در بین ستاره‌های آسمان است و بقیه ستاره‌ها با همه عظمت‌شان، در چشم ما کوچک دیده می‌شوند؛ چون فاصله‌شان از ما بسیار زیاد است.نگاهی هم به فاصله بین ستاره‌ها بکنیم. در بین این همه ستاره کنار خورشید، نزدیک‌ترین ستاره به خورشید، مجموعه قُنطُرِس است که سه تا ستاره کنار هم هستند که فاصله آنها با خورشید تقریباً برابر است. فاصله بین ستاره‌ها را با سرعت نور اندازه‌گیری می‌کنند. دانشمندان می‌گویند نور در یک ثانیه، 300 هزار کیلومتر حرکت می‌کند؛ 300 هزار کیلومتر یعنی مسافت هفت و نیم بار دور کره زمین؛ چون دور کره زمین حدود 40 هزار کیلومتر است و نور در یک ثانیه، مسافتی را معادل هفت و نیم بار دور کره زمین طی می‌کند.فاصله زمین تا ماه، 382 هزار کیلومتر است که با سرعت نور می‌شود: یک ثانیه و 25 صدم ثانیه. یعنی اگر مَرکبی از نور داشته باشیم، یک ثانیه و یک چهارم ثانیه طول می‌کشد تا به کره ماه برسیم. فاصله ما تا خورشید هم 150 میلیون کیلومتر است که با سرعت نور می‌شود این فاصله را در 8 دقیقه و 20 ثانیه طی کرد. اما نزدیک‌ترین ستاره با خورشید که مجموعه قنطرس است، چهار سال و سه ماه نوری فاصله دارد و هر سال نوری، نزدیک به ده هزار میلیارد کیلومتر است.دانشمندان می‌گویند تمام این مجموعه 200 تا 300 میلیارد ستاره کنار خورشید، تازه در یک مجموعه‌اند به نام کهکشان راه شیری. این همه ستاره، فقط در کهکشان راه شیری است که خود یکی از بی‌شمار مجموعه‌های ستاره‌های آسمانی است. دانشمندان می‌گویند قطر همین یک کهکشان (کهکشان راه شیری)، از 120 تا 200 هزار سال نوری است؛ یعنی اگر بخواهیم از این طرف کهکشان برویم آن طرف، از 120 تا 200 هزار سال باید با سرعت نور حرکت بکنیم. بعضی جاها فاصله کمتر و بعضی جاها فاصله بیشتر است؛ چون مقداری، بیضی شکل است. و ضخامت این کهکشان را 10 تا 15 هزار سال نوری بیان کرده‌اند.این مجموعه چقدر بزرگ است! وقتی فاصله تا ماه با سرعت نور، یک ثانیه است و حدود هشت دقیقه تا خورشید است، برای رفتن از این طرف کهکشان تا آن طرف کهکشان، حداقل 120 هزار سال باید با این سرعت حرکت بکنیم!این ستاره ها در این کهکشان هیچ کدام ثابت نیستند. همه ستاره‌ها هم حرکت وضعی دارند و هم حرکت انتقالی. همه در حول محور کهکشان حرکت می‌کنند. خورشید هم در این کهکشان در حال حرکت است و همراه با سیاراتش دور کهکشان می‌چرخد. سرعت حرکت منظومه شمسی در این کهکشان، 220 کیلومتر در ثانیه است؛ حدود 792000 کیلومتر در ساعت. یعنی، ما با این سرعت در کهکشان در حال حرکت هستیم.زمین، غیر از حرکت وضعی خودش که شب و روز را پدید می‌آورد، و غیر از حرکت انتقالی خودش که موجب پدید آمدن سال می‌شود، و غیر از حرکت تقویمی خودش که موجب پدید آمدن فصول می‌شود، حرکتی هم با خورشید به دور کهکشان دارد. خورشید، 250 میلیون سال طول می‌کشد که با سرعت فعلی‌اش - که 220 کیلومتر در ثانیه، یا 792000 کیلومتر در ساعت، یعنی هزار برابر سرعت هواپیماهای مسافربری فعلی است - یک دور، دور کهکشان بزند؛ ببینید این کهکشان چقدر بزرگ است. این عظمت کهکشان راه شیری است.شگفت انگیزتر، این است که بر اساس برآورد دانشمندان، صدها میلیارد کهکشان دیگر در کنار کهکشان راه شیری وجود دارد که به مراتب از کهکشان راه شیری بزرگترند. نزدیکترین این کهکشان‌ها به زمین، تنها کهکشانی است که با چشم غیرمسلح می شود آن را دید؛ و اندازه اش، دو برابر کهکشان راه شیری است؛ و حدود 800 میلیارد ستاره دارد. این کهکشان، 2 میلیون و 500 هزار سال نوری با کهکشان ما فاصله دارد؛ یعنی نوری که در یک ثانیه از کره ماه به ما می‌رسد، دو میلیون و 500 هزار سال طول می‌کشد تا از آن کهکشان به ما برسد.دورترین کهکشانی هم که بشر توانسته رصد کند، گفته می‌شد 2/13 میلیارد سال نوری با ما فاصله دارد؛ ولی اخیراً در برخی سایت‌ها ذکر شده که دانشمندان توانسته‌اند تا 30 میلیارد سال نوری نیز کهکشان‌هایی را رصد کنند.کهکشان‌ها در آسمان، مثل خوشه‌های انگور، خوشه خوشه هستند و به آنها خوشه‌های کهکشانی می‌گویند؛ و در یک خوشه از دو هزار، سه هزار، ده هزار، صد هزار و بالاتر، کهکشان وجود دارد. مجموع این خوشه‌ها و ابرخوشه‌ها روی هم، شبکه کیهانی را شکل می‌دهند.این شبکه کیهانی، چیزی است که تازه دانشمندان به آن رسیده‌اند؛ ولی قرآن کریم در 1400 سال پیش، به این شبکه کیهانی قسم خورده و فرموده: «وَ السَّماءِ ذاتِ الحُبُکِ (ذاریات:7)»؛ یعنی، قسم به آسمانی که مُشَبَّک است؛ یعنی کیهان با کهکشان‌ها مثل یک لباس بافتنی که از تار و پودهای نخ بافته شده، آسمان هم بوسیله کهکشان‌ها و خوشه‌های کهکشانی به هم بافته شده است.حالا در این شبکه کیهانی به جایگاه زمین نگاه کنیم، چه می‌بینیم؟ تقریباً هیچ. به همین دلیل، امیر مؤمنان حضرت علی (علیه‌السلام) به مالک اشتر نوشتند: مالک، هر گاه غرور ریاست تو را گرفت، به آسمان نگاه کن (تا کوچکی و حقارت خود را ببینی و باد غرور از دماغت خارج شود). و به همین دلیل است که قرآن کریم از انسان‌های مغرور سؤال می‌کند: «أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقًا أَمِ السَّمَاءُ بَنَاهَا (نازعات:27)»؛ ای انسان، فکر نکن حالا که قدّت بلندتر است یا ماشینت بلندتر است یا آپارتمانت بلندتر است یا شغلت بالاتر است یا محله‌ات بالاتر است، پس خیلی بزرگی و کسی هستی. اشتباه می‌کنی، خیلی چیزهای بزرگتر از تو هم وجود دارد که اصلاً تو در برابر آنها هیچ هم نیستی. زمین و تمام منظومه شمسی در برابر عظمتش هیچ است؛ چه رسد به تو و ماشین و خانه تو.از این جایگاه که به عالم نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که جهان هستی چقدر بزرگ و عظیم است، و آن وقت است که به عظمت خالق جهان پی ببریم. برای همین است که همه معصومین (علیهم‌السلام)، سیره مستمرشان این بوده که قبل از اینکه نیمه شب مشغول تهجّد و نماز و مناجات با خدا بشوند، اول در زیر آسمان می‌آمدند، آسمان را با دقت نگاه می‌کردند و تفکر می‌کردند و آیات 190 و 191 سوره آل عمران را می‌خواندند که می‌فرماید:«إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِأُولِي الْأَلْبَابِ؛ الَّذِينَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ قِيَامًا وَقُعُودًا وَعَلَى جُنُوبِهِمْ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلًا سُبْحَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ»؛یقیناً در آفرینش آسمان‌ها و زمین، و آمد و رفت شب و روز، نشانه‌هایی [بر توحید، ربوبیّت و قدرت خدا] برای خردمندان است؛ آنان که همواره خدا را ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده یاد می‌کنند، و پیوسته در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند، [و از عمق قلب همراه با زبان می‌گویند:] پروردگارا! این [جهان با عظمت] را بیهوده نیافریدی، تو از هر عیب و نقصی منزّه و پاکی؛ پس ما را از عذاب آتش نگاه‌دار.و به ما هم توصیه نموده‌اند. اگر این کار را بکنیم، درک‌مان از عظمت خدا، خیلی بیشتر می‌شود.علی سعیدی | Ali Saeidiعلی سعیدی | Ali SaeidiThu, 07 Aug 2025 18:48:24 +0330https://virgool.ir/tarikh-e-bashar/فلسفه-آفرینش-انسان-از-دیدگاه-قرآن-کریم-hu80el3hkhpkپس از ارائه بیانی ساده و خلاصه‌وار از علّت و غایت خلقت انسان (در مطلب قبلی)، حال ببینیم هدف از خلقتِ انسان از دیدگاه قرآن کریم چیست؟«أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنا لاتُرْجَعُونَ (مؤمنون:115)»؛ آیا می‌پندارید که شما را بیهوده آفریده‌ایم و به سوی ما باز نمی‌گردید؟مطابق آیات قرآن، آفرینش این جهان بزرگ و خلقت موجود عظیمی به نام انسان، نمی‌تواند بدون هدف و باطل باشد؛ و لذا قرآن کریم با بینشی عمیق، در آیات متعدّد به این امر مهم پرداخته و با تعبیرهاى مختلفى، هدف آفرینش انسان را متذکّر شده است.اندکى تأمل در مفهوم این آیات، نشان مى‌دهد که هیچ تضاد و اختلافى در میان آنها نیست؛ بلکه بعضی از آنها، ابزار و وسیله‌ی رسیدن به هدف هستند، بعضى هدف مقدماتى، بعضى هدف میانی، و بعضى هدف نهایى‌اند، و بعضى نتیجه آن.همانطور که اگر از شخصی که قصد زیارت امام رضا را نموده، بپرسید: کجا می‌روی؟ و او بگوید: ترمینال می‌روم. یا بگوید: با ماشینم به مسافرت می‌روم. یا بگوید: می‌خواهم به مشهد بروم. هیچ کدام از اینها، هدف اصلی نخواهد بود؛ چون هدف نهایی او، زیارت امام رضا (علیه‌السلام) است.1. عبادت: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِیَعْبُدُونِ (ذاریات:56)»؛ من جنّ و انس را نیافریدم جز برای اینکه عبادت کنند (و از این راه، تکامل یابند و خدایی شوند).در این آیه شریفه، از عبادت به عنوان هدف آفرینش انسان و جنّ نام برده شده که آنها بدین‌‌وسیله به قله کمالات راه یابند. عبادت، اگر بعضی خصوصیات را با خودش داشت، راه و وسیله رشد و تکامل انسان، نزدیکى او به خداى تعالی و فلاح و رستگاری است.ابلیس، پس از شش هزار سال عبادت، در برابر امر الهی، طغیان کرد؛ چون انجام اعمال و مناسک خاصی مانند نماز و روزه، انسان را عابد می‌کند، ولی عبد نمی‌کند. راه نزدیک‌شدن به حضرت حقّ و کمال مطلق، فقط یکى است و آن همان صراط مستقیم و طریق عبودیت و بندگى (همراه با معرفت و خلوص در نیت و عمل) است؛ و لذا در طول شبانه روز به پیشگاه حضرت ربوبی - ربّ العالمین - به طور مکرّر عرضه می‌داریم: «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ (فاتحه:5)»؛ پروردگارا، تنها تو را می‌پرستیم و تنها از تو کمک می‌خواهیم.ما انسان‌ها، عاشق كمال هستيم و نيازمند رشد و تربيت؛ و خداوند نيز جامع تمام كمالات و ربّ همه‌ى هستى است. اگر به مهر و محبّت نيازمنديم، او رحمان و رحيم است. و اگر از آينده‌ی دور نگرانيم، او صاحب اختيار و مالك آن روز است؛ لذا عقل حكم مى‌كند كه تنها بايد او را پرستيد و از او كمك خواست.شایان ذکر است، خداوند به عنوان خالق نمی‌تواند هدفی به معنای انگیزه داشته باشد؛ زیرا این، مستلزم نقص در اوست. از این‌رو، غرض از عبادت (در این آیه شریفه)، نفعی است که به خود بندگان خدا بر می‌گردد، نه به خالق. مثل اینکه اگر پدر به فرزندش بگوید: دستت را بده! بچه نباید بگوید: تو چه نیازی به من داری که می‌گویی دستت را بده؟ چون قصد پدر، نجات بچه و یا محفوظ ماندن او از خطر است، نه نیاز خود.2. آزمایش و امتحان: «الَّذِی خَلَقَ الْمَوْتَ وَ الْحَیاةَ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً (ملک:2)»؛ خداوند مرگ و زندگی را آفرید تا شما را بیازماید که کدام یک از شما بهتر عمل می‌کنید.در اینجا، هدف از آفرینش انسان‌ها، آزمایش و امتحان از نظر «حُسن عمل» دانسته شده که برمی‌گردد به ظهور و بروز کمالات انسانی.معیار سنجش و ملاک ارتقاء و عبور از مراحل مختلف عبودیت و بندگى، امتحان و ابتلاء است. عبودیت، داراى مراحل و مراتبى است و تسلیم و انقیاد در برابر قضاى الهى و امتحانات سخت، نشانه مراحل بالاى طاعت و بندگى است. بنابراین، امتحان و ابتلاء هم نمی‌تواند علّت نهایى آفرینش باشد؛ بلکه جزئى از طاعت و محک سنجش و ارتقاى آن است و در حقیقت، مقدمه‌ای است برای اینكه انسان به كمال برسد و در نتیجه‌ی آن، كامل‌ترین انسان‌ها، با بهترین اعمال، پا به عالم ملکوت بگذارند.3. خلافت و جانشینی: «وَ إِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلائکَةِ إِنِّى جَاعِلٌ فِى الْأَرْضِ خَلِیفَةً (بقره:30)»؛ پروردگارت به ملائکه فرمود همانا من در زمین، جانشینى قرار می‌دهم.از آنجا که خداوند متعال، بر همه چیز محیط است و همه جا حضور دارد و نزدیک‌ترین است به ما، بنابر این غیبتى مطرح نیست؛ بلکه مشیّت الهى بر این تعلّق گرفته است، مخلوقى داشته باشد که با اراده و اختیار خود در سایه علم و تعبّد، اسماء و صفات الهى را در خود پیاده نماید و اراده و خواست خود را در اراده حضرت حقّ فانى کند و متّصل به دریاى بی‌کران الهى گردد و کارهاى خدایى کند.خلیفة الله و جانشینان تامّ حضرت حقّ - به معناى واقعى کلمه - حضرات معصومین (علیهم السلام) هستند؛ ولی خدای تعالی اراده فرموده، تمامی انسان‌ها بتوانند به مقام خلیفة اللهی برسند و آنان نیز - به اذن او - کارهای خدایی کنند. در حقیقت، خداى سبحان به مقتضاى کرم و رحمت خود، خواسته از قدرت و کمال بى‌نهایت خود به دیگران نیز عطا فرماید.بنابر این، مقام خلافت، عنایت رحمانى است و بهره‌مندى از آن، در سایه کسب اسماء الهى و تخلّق به صفات حضرت حقّ فراهم می‌باشد و انسان‌ها، به مقدارى که بینش و رفتار و گرایش آنان خدایى شود، به همان مقدار از خلافت الهى بهره‌مند می‌شوند. البته، خلافت الهی از نتایج و اثرات عبودیت و گامى در جهت تکامل، و مرتبه برترى از سلوک است، نه هدف و غایت نهایى.4. برخورداری و دریافت رحمت الهی: «وَ لَوْ شاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً واحِدَةً وَ لا یَزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ (هود:119)»؛ اگر پروردگارت می‌خواست، همه مردم را یک امت قرار می‌داد؛ ولی آنها همواره مختلف‌اند، مگر کسی که مورد رحمت الهی قرار گیرد، و برای همین رحمت الهی است که خداوند آنها را آفرید. این آیه شریفه، سبب خلقت انسان را رحمتِ بی‌پایانِ الهی می‌داند.هر چه انسان در طریق بندگى و تقرّب به خداى سبحان قدم بر می‌دارد، استعداد بیشترى براى کسب رحمت و فیض الهى پیدا می‌کند و افاضه فیض و عنایت رحمت، مقتضاى صفات کمالى ذاتى الهى است و در واقع، علّت و راز هستى به خود خداى متعال بر می‌گردد؛ لذا در آیات متعدّد می‌فرماید: «وَ أَنَّ إِلَى‏ رَبِّکَ الْمُنتَهَى‏ (نجم:42)»، «وَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُور (بقره:210)»، «وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّه (هود:123)»، «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (بقره:156)».5. معرفت: امام صادق (علیه‌السلام) در تفسیر آیه شریفه «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِیَعْبُدُونِ» می‌فرماید: «أَی لِیَعرِفون». این معنایش این نیست که عبادت به معنای معرفت است، نه؛ بلکه به معنای این است که عبادت بدون معرفت معنا ندارد، امکان ندارد، عبادت نیست. عبادت نیاز به علم و شناخت دارد.در حدیثی از امام حسین (علیه‌السلام) می‌خوانیم: «اِنَّ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ ما خَلَقَ الْعِبادَ اِلاّ لِیَعْرِفُوهُ، فَاِذا عَرَفُوهُ عَبَدُوهُ، فَاِذا عَبَدُوهُ اِسْتَغْنُوا بِعِبادَتِهِ عَنْ عِبادَةِ مَنْ سِواهُ»؛ خداوند بزرگ بندگان را نیافریده، مگر به خاطر اینکه او را بشناسند؛ هنگامى که او را بشناسند، عبادتش مى‌کنند؛ و هنگامى که بندگى او کنند، از بندگى غیر او بى‌نیاز مى‌شوند. بنابراین، انسانی که به عبودیت خدا می‌رسد، یعنی به معرفت کامل خدا (در اسماء و صفات) می‌رسد، تخلّق به اخلاق‌الله پیدا می‌کند. این، آن نهایتِ کمالِ انسانی است و وسیله و راه، کسبِ اسماء و صفات الهی و تخلّق به اخلاق‌الله و سیر الی الله است.حدیث قدسی معروفی در رابطه با فلسفه آفرینش انسان در اکثر کتب عرفانی شیعه و سنی نقل شده که در این حدیث قدسی، خداوند متعال می‌فرماید: «کُنتُ کَنزاً مَخفِیاً، فأحبَبتُ أن اُعرَف، فَخَلَقتُ الخَلق لِکَی اُعرَف»؛ من (خداوند) گنج مخفی‌یی بودم، دوست داشتم که شناخته شوم؛ بنابر این موجودات را آفریدم تا شناخته شوم.همه‌ی ما از دیدن تابلوی نقاشی که طبیعت زیبایی را به تصویر کشیده باشد، لذّت می‌بریم؛ اما واضح است که حضور در دل طبیعت و مشاهده مناظر زیبای آن لذّت ‌بخش‌تر است و هرچه طبیعت زیباتر باشد، لذّت بیشتری در اثر مشاهده آن برای انسان حاصل می‌شود. حال، در صورتی که انسان موجودی را درک کند که کمالاتش بی‌انتها است و به تعبیر دیگر، بی‌نهایت زیبا است، بر اساس حکم عقل سلیم، لذّتی که از درک چنین موجودی نصیب انسان می‌شود، بی‌نهایت خواهد بود؛ یعنی درک موجودی که زیبایی و کمالش بی‌نهایت است، لذّت بی‌نهایت در پی دارد. و از آن طرف، در عالم وجود، تنها یک موجود بی‌نهایت تحقّق دارد و آن، «الله» است. خدای تعالی، تنها موجودی است که دارای کمالات بی‌نهایت و به اصطلاح، کامل مطلق است.لذا با درک حضرت حقّ - این معدن بی‌نهایتِ بی‌نهایت کمالات که زیباترین و کامل‌ترین موجود است - لذّتی برای انسان حاصل می‌شود که از درک هیچ موجود دیگری چنین لذّتی امکان ندارد حاصل شود. حتّی اگر تمام عالم را با همه مناظر و آبشارها و دختران زیباروی و گنج‌ها و خوراکی‌ها و فلزات گران‌بها و ... ، بی‌مزد و منّت در اختیار یک فرد قرار دهند و او را در استفاده از آنها آزاد بگذارند، باز هم لذّت محدودی در اثر بهره‌مندی از آنها می‌برد؛ چرا که تمام آنها، هرچه باشد، در نهایت محدود است؛ اما خدای تعالی، کامل مطلق می‌باشد و به همین دلیل، درک و ارتباط با او که از آن با عنوان اُنس الهی یاد می‌شود، لذّتی در پی دارد که با هیچ چیز دیگری قابل مقایسه و قیاس نیست.با توجه به نکات یادشده، مقصود خداوند متعال از خلقت موجودی به نام انسان، فراهم کردن زمینه‌ای برای درک بی‌واسطه او توسط انسان بوده تا در اثر این درک، کام انسان به قدری شیرین شود که هیچ موجود دیگری توان درک چنین لذّتی را ندارد و در نتیجه، به این لذّت بی‌نهایت برسد و إلی الأبد از این لذّت بی‌نهایت برخوردار شود.درک مستقیم حضرت حقّ و بهره‌مندی از لذّت بی‌نهایت أنس و قرب الهی که در اثر عبودیت و کسب اسماء و صفات الهی و تخلّق به اخلاق‌الله حاصل می‌شود، بالاترین رحمتی است که خداوند می‌تواند به مخلوقات خود برساند. حدیث قدسی نیز به همین نکته اشاره دارد که خداوند گنج بی‌پایانی بوده که هیچ موجودی او را نمی‌شناخته؛ چرا که اساساً موجودی غیر از خداوند وجود نداشته است. به همین جهت، انسان‌ها را آفرید تا از آن گنج آگاه بشوند و در اثر کسب این مقام، بیشترین رحمت و بالاترین لذّت برای آنها حاصل شود. لذّتی که در اثر مصرف هیچ نوشیدنی و خوردنی، و یا لذّت حاصل از کسب شهرت و مقام و مال و منال، یا هر گونه لذائذ دیگری که عموم مردم به دنبال آنها و مبتلا به آنها هستند، برای انسان حاصل نمی‌شود.با توجه به مطالب یادشده، معلوم می‌شود که این لذّت، یک روی دیگری از رحمت الهی است. بنابر این به جرأت می‌توان گفت هدف از خلقت انسان، دریافت رحمت ابدی از ناحیه خدای تعالی است. خداوند، انسان را به این منظور آفریده که پس از مرگ و انتقال به جهان ابدی و ملکوت، زندگانی ابدی و لذّت ابدی، آن هم در بالاترین حد ممکن، دریافت کند و در یک کلام، برای همیشه از حضور حضرت حقّ و انس با او، کام خود را شیرین کند. از این رو به طور خلاصه، هدف نهایی از آفرینش انسان، رسیدن به رحمت و لذّت ابدی با شناخت خدای تعالی و انس با وی است.لذا داستان خلقت را این گونه باید تعریف کرد:یکی بود یکی نبود، غیر از خدای مهربان هیچ کس نبود. خداوند، معدنِ بی‌نهایت همه‌ی خوبی‌ها و مهربانی‌ها و زیبایی‌ها بود. دید همه چیز دارد، و دید هر چه هم که ببخشد تمام نمی‌شود؛ این جا بود که اراده کرد یک موجودی خلق کند که او را هم (از جهت صفات)، مثل خودش کند که هر چه خودش دارد به او هم بدهد. بعد انسان را خلق کرد. و چون اول اراده فرموده بود که بی‌نهایت را ببخشد، انسان را طوری آفرید که گنجایش بی‌نهایت را داشته باشد.به همین دلیل، انسان، شگفت انگیزترین و برترین مخلوقات است؛ انسان بذرِ بی‌نهایت، برترین تجلّیِ بی‌نهایت و مَثَل اعلای خداوند است؛ یعنی موجودی است که این قابلیت را دارد که خدای تعالی همه‌ی صفاتش را به او بدهد؛ حتّی صفات ذاتش را. همه‌ی صفات انسان نیز مثل خدا می‌شود و انسان، ظرفیتِ این بی‌نهایت را دارد؛ قابلیتی که در وجود سایر موجودات نیست، حتّی ملائکه و جنّیان.لذا در روایت داریم که در عنوان دعوتنامه‌ای که حضرت حقّ در روز قیامت به مؤمنین می‌دهد برای ورود به بهشت، نوشته شده: «مِنَ الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ إلَی الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ». خطاب ملائکه نیز به انسان این است که: «سلامٌ عَلَی الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ مِنَ الْحَيِّ الَّذِي لَا يَمُوتُ».این برترین غایتی است که قابل تصوّر است. عشق و محبّت به حضرت حقّ (جلّ شأنه) نیز از این نقطه آغاز می‌شود که انسان بفهمد، خدای تعالی همان کمالِ بی‌نهایتی است که او را از روی لطف و رحمت آفریده، تا هر چه خودش دارد را به او بدهد. همین شناخت است که انسان را عاشق خدا - آن معدنِ بی‌نهایتِ بی‌نهایت کمالات - می‌کند.علی سعیدی | Ali Saeidiعلی سعیدی | Ali SaeidiSat, 02 Aug 2025 23:59:57 +0330https://virgool.ir/tarikh-e-bashar/علّت-و-غایت-خلقت-انسان-ezxrcrmhvgrxاز بین تمام سؤالات و مجهولات راجع به انسان، شاید مهم‌ترین پرسش، شناخت هدف از خلقت انسان است و اینکه خداوند با آن همه غنایی که دارد، چرا ما را آفریده است؟ به بیان دیگر، اولاً: علت و انگیزه خلقت انسان چیست؟ و ثانیاً: غایت خلقت انسان چیست؟ خدا ما را آفرید تا چه شود؟ ما را می‌خواهد به کجا برساند؟برای پاسخ به سؤال اول و دانستن علت خلقت انسان، باید خالق انسان را بشناسیم و با دقّت در ویژگی‌های او به انگیزه‌اش از خلقت انسان پی ببریم و بدانیم که آفریدگار ما، معدن بی‌نهایت کمالات است. البته مهم است که در پاسخ به این سؤال، نباید جوابی بدهیم که منجر به فرضِ نقص یا فرضِ نیاز درباره خدا شود.برای پاسخ به سؤال دوم و شناخت غایت خلقت انسان، باید انسان را درست بشناسیم و ببینیم انسان چه ویژگی‌هایی و چه استعدادها، امیال و گرایش‌هایی دارد. همانطور که اگر دستگاهی به ما بدهند و بخواهیم بفهمیم که این دستگاه برای چه ساخته شده - با صرف نظر از انگیزه سازنده‌اش - با فهمیدن امکانات و قابلیت هایی که دارد، می‌توانیم بفهمیم برای چه ساخته شده است. لذا باید ببینیم که هویّت واقعی انسان چیست؟ تعریف درست انسان کدام است؟انسان را از روی آرزوها و خواسته‌هایش می‌شود شناخت. هر انسانی، زندگی و حیات جاویدان می‌خواهد. ما میل به همه کمالات داریم؛ آن هم به صورت مطلق. میل به زندگی و حیات جاویدان داریم؛ میل به زیبایی بی‌نهایت؛ قدرت بی‌نهایت؛ ثروت بی‌نهایت؛ آزادی بی‌نهایت؛ مهر و محبّت بی‌نهایت؛ دانایی بی‌نهایت؛ شهرت بی‌نهایت؛ لذّت بی‌نهایت. از همه چیز، بی‌نهایتِ آن را می‌خواهیم. هیچ انسانی به حد محدود قانع نمی‌شود. فطرت هر انسانی، بی‌نهایت طلب است. انسان - برخلاف حیوان - بی‌نهایت خواه آفریده شده و موجودی است که ظرفیتِ بی‌نهایت را دارد؛ موجودی است که قابلیت دریافت صفات بی‌نهایت را دارد.بنابر این می‌توانیم انسان را بر اساس این خواسته‌هایش، این طوری تعریف کنیم که انسان، موجودی است بی‌نهایت خواه؛ کمال مطلق خواه. انسان، از همه کمالات و خوبی‌ها، بی‌نهایت آنها را می‌خواهد. پس خالق انسان، معدنِ بی‌نهایتِ همه‌ی کمالات است و انسان هم موجودی طالب کمالات بی‌نهایت است؛ پس نتیجه می‌گیریم که خدای بی‌نهایت کامل، انسان را «بی‌نهایت خواه» آفریده است.حالا این سؤال مطرح می‌شود که: این معدنِ بی‌نهایتِ همه‌ی کمالات، چرا باید موجود بی‌نهایت کمال خواه آفریده باشد؟ می‌خواهد او را به چه غایتی برساند؟ اینجاست که عقل یک نتیجه بیشتر نمی‌تواند بگیرد و آن این است که این معدن بی‌نهایتِ همه‌ی کمالات، موجود بی‌نهایت کمال خواه را آفریده تا هر چه دارد به او بدهد و او را مثل خودش به آن بی‌نهایت برساند. اگر نمی‌خواست به ما بی‌نهایت بدهد، نباید ما را بی‌نهایت خواه می‌آفرید. چون اینکه بی‌نهایت خواهی به ما بدهد ولی نخواهد پاسخش را بدهد ظلم است که این، از معدنِ بی‌نهایتِ کمالات صادر نمی‌شود.خداوندِ معدنِ بی‌نهایتِ همه‌ی کمالات، انسان را آفریده تا هر چه را دارد به او بدهد. چرا که غایتی بالاتر از خودِ خدا نیست؛ پس خدا همان غایت را برای ما قرار داده و می‌خواهد انسان را به آنجا برساند و «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (بقره:156)» هم یعنی همین.اما چرا خدا می‌خواهد هر چه را دارد به انسان بدهد؟ پاسخ این است که چون معدنِ بی‌نهایتِ رحمت است. قرآن کریم هم به این مطلب صراحت دارد و می‌فرماید: «إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ (هود:119)»؛ تنها به علّت رحمت است که خدای متعال، آنها را آفریده است.هر جواب دیگری غیر از این، در پاسخ به علّت خلقت انسان بدهیم، منجر به فرضِ نقص یا فرضِ نیاز درباره خدا می‌شود. عقل هم فقط همین را می‌پذیرد و هیچ دلیل دیگری غیر از رحمت را نمی‌پذیرد؛ چون اولاً: خداوند معدن بی‌نهایت مهر و محبّت و رحمت است و از چنین کسی جز این انتظار نمی‌رود که هر چه دارد ببخشد؛ و ثانیاً: هر دلیل دیگری غیر از رحمت، منجر به فرض نقص در وجود خدا و در وجود بی‌نهایت می‌شود و بوی نیاز می‌دهد.علی سعیدی | Ali Saeidiعلی سعیدی | Ali SaeidiThu, 17 Jul 2025 00:56:33 +0330https://virgool.ir/tarikh-e-bashar/خلقت-هستی-x094kba9cieaبسم الله الرحمن الرحیمالسلام علیک یا بقیة الله فی أرضه (أرواحنا لک الفداء و عجّل الله تعالی فرجک الشریف)پیدایش جهان هستی و مراحلی که گذرانده است، یکی از پرسش‌های دیرین بشریت بوده و هست.هر گاه انسان به آسمان پر ستاره، کوه‌ها، دریاها و ... خیره می‌شود، با خود می‌اندیشد که چه کسی و چگونه اینها را بوجود آورد و چه دوران‌ها و مراحلی را گذارنده است.بدیهی است که آشنایی با معارف، بایستی از مباحث زیرساختی و شناختی شروع شود؛ آن هم از مسائل مربوط به جهان هستی و از مسائل مربوط به انسان. چون اگر شناخت وجود نداشته باشد، پایبندی به احکام و تکالیف هم هیچ وقت اتفاق نمی‌افتد؛ و اگر هم اتفاق بیفتد، به صورت تقلیدی است و زیربنای محکمی ندارد و با زلزله‌یی کوچک فرو می‌ریزد.انسان راجع به خودش سؤالات و مجهولات زیادی دارد؛ که مهم‌ترین آنها، این سه مسأله است: از کجا آمده‌ام؟ برای چه آمده‌ام؟ و به کجا می‌روم؟لذا از حضرات معصومین (علیهم‌السلام) نقل شده که «رَحِمَ اللهُ اِمْرَءً عَلِمَ مِنْ أَيْنَ وَ فِي أَيْنَ وَ إِلَى أَيْنَ»؛ انسانی که بداند از کجا آمده و در کجا هست و به کجا می‌رود، این شخص همواره مستحق رحمت الهی است.و یا فرموده‌اند: «مَعرِفَةُ النَّفسِ أنفَعُ المَعارِفِ»؛ سودمندترین معرفت‌ها این است که انسان خودش و مسائل مربوط به خودش را بشناسد.علی سعیدی | Ali Saeidiعلی سعیدی | Ali SaeidiThu, 10 Jul 2025 02:45:41 +0330