https://virgool.ir/feed/@abdulkhabirbaqioghliسوانح‌ام مردی آزاد و سرگردان در پی کسب دانش و معرفت و دارای زندگی وقف شده در راه حق‌گویی و روشن‌گری!fa2026-11-11 18:10:33https://files.virgool.ir/upload/users/3571641/avatar/1y3MRM.jpghttps://virgool.ir/@abdulkhabirbaqioghlihttps://virgool.ir/@abdulkhabirbaqioghli/ابوریحان-بیرونی-دانشمند-بزرگ-دنیای-ترک-bygekqxqcyyhابوریحان بیرونی دانشمند، ریاضی دان، ستاره شناس، تاریخ نگار، گاه نگار، طبیعی دان و دانشمند بزرگی که در سده ی چهارم و پنجم هجری می زیست و به عنوان یکی از بزرگترین دانشمندان جهان شناخته می شود. او به زبانهای مختلف زمان خود از جمله: عربی، فارسی، ترکی، سریانی، یونانی، سانسکریت، عبری و غیره آشنایی و تسلط داشت. ابوریحان در بسیاری از علوم دارای درجه ی بالایی از علم بوده و اختراعات، اکتشافات و تالیفات پر مایه ای داشته است. ابوریجان هیچ چیزی را بدون چون و چرا نمی پذیرفت. وی عاشق و دلباخته ی تحقیق و کشف مجهولات بود و تن به آزمایشهای حتی خطرناک هم می داد. همو بود که لحظه ی مرگ نیز از آموختن علم دست برنداشت. این مثل معروف از اوست: آیا چیزی را دانسته از دنیا برویم بهتر از آن نیست که جاهل باشیم؟ این سخن ابوریحان را فقیه بزرگ ابوالحسن علی ابن عیسی ولوالجی روایت کرده است.ابوریحان اکتشافات و اختراعات بزرگی در زمینه های مختلف علم به سرانجام رسانده که هنوز در تاریخ علم از تاثیر فوق العاده ای برخوردارند. او دانشمندی است که متعلق به کل بشریت است و نقش وی در توسعه ی علم در دوران بعد از خود نیز انکار ناپذیر است.ابوریحان محمد بن احمد در حومه ی (بیرون) شهر کاث، مرکز امارت خوارزم، متولد شد و بدین سبب، او را “بیرونی” لقب دادند (التفهیم، ص 29). بیرون کلمه ای تُرکی است که اصل آن بورون - برون است و این کلمه وارد فارسی نیز شده است.غضنفر تبریزی که علاقه ی زیادی به بیرونی داشت، تاریخ تولد او را را ۳۶۲ قمری، در حومه کاث، پایتخت امارت آل آفریغ در خوارزم گزارش کرده استبیرونی با آل آفریغ – سلسله امرای خوارزم که در سال ۳۸۵ از قدرت خلع شدند، نسبت خانوادگی داشته‌است. بیرونی با سامانیان نیز رابطه ی خوبی داشت و به خدمت دربار امیر منصور ثانی (387 – 389) رفت. سپس به دربار امیر قابوس ابن وشمگیر از آل زیار رفت. اولین اثر مهم ابوریحان بیرونی به نام “آثار الباقیه عن القرون الخالیه” را به تاریخ ۳۹۰ هجری قمری تألیف و به قابوس تقدیم کرد. امرای آل بویه از او حمایت نکردند.بیرونی بیرونی علاقه‌ای به این نوع فعالیت‌های سیاسی نداشته‌است زیرا مانع از خدمات او به علم می شد. وی دو خسوف در سالهای ۳۹۳ و ۳۹۴ را رصد کرد؛ و کتابی در این باره نوشت و به امیر خوارزمشاه تقدیم کرد. ابوریحان هفت سال به عنوان ندیم و مشاور در دربار خوارزمشاهیان خدمت کرد و حتی به ماموریت‌های سیاسی فرستاده ‌شد.به همراه سلطان محمود غزنوی در لشکرکشی راهی هند شد و از هر فرصتی برای کشف و شهود استفاده کرد و دهها کتاب نوشت و موفق به اختراع دهها ابزار علمی شد. بعد از ۴۰ سال جستجو، موفق به یافتن جُنگی از آثار مانویت شده‌است. او از حمایت دربار غزنوی برخوردار بود. چند کتاب را به سلاطین عزنوی تقدیم کرده‌است.آثار ابوریحان بیرونیآثار الباقیه عن القرون الخالیه (اثرهای مانده از قرن‌های گذشته)تحقیق ماللهندالتفهیم لاوایل صناعة التنجیمقانون مسعودیالصیدنة فی الطبکتاب المسامرة فی اخبار الخوارزمرسالات و مقالات زیادی هم نگاشته است مانند: در باب آثار زکریای رازی / رساله استخراج الاوتار / تحدید نهایات الاماکن / رساله فی استخراج قدرالارض برصد انحطاط الافق عن قلل الجباب و . . .علاوه بر تالیف کتب، می توان کارهای برجسته یا اختراعات و اکتشافات بیرونی را به شرح زیر جمع بندی کرد:قاعده تسطیح کره ی زمین و ترسیم نقشه های جغرافیایی، بررسی چاه آرتزین، ترازوی ابوریحان، محاسبه ی مساحت، محیط و قطر کره ی زمین، تعیین طول و عرض جغرافیایی شهرها، خلاء، خسوف و کسوف، اختراع و ساخت آلات رصد: حلقه ی یمینی / حلقه ی شاهی و . . .ادیبان فارس ادعا دارند ابوریحان میانه ی خوشی با سلاطین غزنوی نداشته است و نوشته اند ابوریحان به سبب احکام نجومی مورد خشم سلطان محمود واقع شد و به حبس افتاد (جلال همایی، التفهیم، ص 53). این نوشته صرفا داستان پردازی است تا سلاطین غزنوی را بد جلوه دهند. در حالی که می دانیم سلطان محمود و سلطان مسعود هدایای گرانبهایی بدو داده اند. سلطان مسعود به پاداش کتاب “قانون مسعودی” فیلواره ای برای ابوریحان فرستاد، اما او به عذر اینکه نگاهداری مال او را از کارهای علمی باز می دارد عدم نیاز خود را مطرح کرد.بیرونی به سلطان محمود نزدیکی داشت و در دربار سلطان محمود دیدارهای علمی – سیاسی با سفیران کشورهای مختلف نیز داشته است. یکی از دیدارهای علمی – سیاسی بیرونی، در ۴۱۵ هجری قمری اتفاق افتاد. بیرونی در غزنه با سفیران خان ترکانِ ولگا (بلغارها) دیدار کرد و ابوریحان نیز حضور داشت. آنان به سلطان محمود می-گفتند که در شمال (نواحی قطب) خورشید روزهای پی‌ در پی غروب نمی‌کند. سلطان محمود این حرف را طبق اعتقادات مذهبی کفرآمیز می دانست. اما بیرونی به او توضیح داد که سفیر درست می‌گوید و این امر طبیعی است. و برای ارضاء سلطان به شرح مسایل جغرافیایی کره ی زمین می پردازد و سلطان می پذیرد. لذا می بینیم سلطان محمود اعتماد کامل به بیرونی داشته است و سخنان منطقی و علمی را می پذیرفته است و هیچ دشمنی بین سلطان و ابوریحان وجود نداشته است. سلطان محمود با هیئت‌هایی که از چین و ترکان اویغور به دربار محمود می آمدند ابوریحان حضور داشت و با آنان دیدار می کرد.سلطان محمود پادشاهی بود که علاقه به علوم داشته و عالمان را گرامی می داشت. او زبان عربی و فارسی را نیز در حد بسیار عالی یاد گرفته بود. در باره ی دانش سلطان محمود در زمان سلطان محمود و فرزندانش در رفاه زیست و از صله ها و انعام های آنان برخوردار گردید. (سید حسن نصر، ص 56) .غزنویان سبب گسترش زبان و ادبیات فارسی در بخش بزرگی از قلمرو امپراتوری خود شدند و زبان فارسی مدیون تلاش های اوست. اما دیگر امپراتوری ترک، قاراخانیان بودند که زبان ترکی را حمایت می کردند و سبب نگارش دهها کتاب بزرگ و باشکوه مانند: قوتادغو بیلیک، عتبه الحقایق، دیوان لغات التورک، دیوان حکمت و بویژه ترجمه و شرحهای مختلف از قرآن شدند و زبان و ادبیات ترکی را چنان رونق دادند که علیرغم رقابت این دو سلسله ترک (قاراخانیان و غزنویان) این کتابها به قلمرو غزنویان می رسید.اما زبان فارسی در آثار ابوریحان چه جایگاهی دارد؟ استاد همایی می نویسد زبان فارسی زبان ملی ابوریحان است(؟!). این گفته ادعایی بیش نیست. برای این امر نگاهی به کتاب صیدنه فی الطب می اندازیم که بیشتر به مساله ی زبان ها پرداخته است.ابوریحان بیرونی زبان خوارزمی که زبان خویش می شمارد و بسیار دوست دارد. او در کتاب “الصیدنه” می‌نویسد: “چنان‌که علمی به زبان خوارزمی که مطلوب من است جاودانه شود، بی‌همتا خواهد بود”. این عالی ترین تعریفی است که از زبان مادری خود به عمل می آورد. (الصیدنه، ص 165) و این زبان ترکی است. چرا که خوارزمشاهیانِ مأمونی ترک زبان بودند، همچنین در ترک زبان بودن غزنویان نیز شکی نیست و او 50 سال در دربار این دو سلسله بوده است. ضمنا هیچگاه از آموختن زبان ترکی سخن نگفته و وقتی را صرف آن نکرده است و خود را تازه وارد در زبان ترکی ندانسته است؛ در حالیکه برای زبان فارسی از همین عبارات استفاده کرده است (الصیدنه، صص 165 – 172).او می نویسد: “پس به زبان‌های عربی و فارسی پرداختم، در هریک از آن‌ها تازه واردم (الصیدنه، ص 168)، به زحمت آن‌ها را آموختم، اما نزد من دشنام دادن به زبان عربی خوش تر از ستایش به زبان فارسی است، درستی سخنانم را کسی در می‌یابد که یک کتاب علمی نقل شده به فارسی را بررسی کند، همین که زرق و برقش ناپدید شد معنایش در سایه قرار می‌گیرد، سیمایش تار می‌شود واستفاده از آن از میان می‌رود زیرا این گویش فقط برای داستان‌های خسروانی و قصه‌های شب مناسب است”. (الصیدنه، ص 170 - 171)حال ببینیم زبان ملی (؟!) او فارسی بوده است؟ مشاهده می شود که برخورد بیرونی با زبان فارسی کاملا منفی است و آن را برای ایجاد آثار علمی – ادبی مناسب نمی داند. اگر او فارس بود اولا فارسی را می دانست و نیازی به آموختن نداشت در ثانی از آن چنین بد نمی گفت. چگونه زبان مادری و ملی اوست که برای آموختن آن سالها وقت صرف کرده است! آنگاه مگر زبان ملی در آن دوره معنی داشته است؟ این آقایان می گویند بیرونی التفهیم را نخست به فارسی نوشته و بعد به عربی ترجمه کرده است! اینها ادعاهای بی-سند و اصولا تبلیغی است و نه چیز دیگر.اما تاریخ و علم نشان می دهد که زبان ابوریحان ترکی بوده است به چند سند معتبر: می دانیم خوارزمشاهیان در خوارزم حکومت می کردند که ترک زبان بودند. اینان خوارزمشاهیانِ مأمونی بودند و ابوریحان در کنار آنان. بیرونی به زبان و زادگاه خود علاقه ای وافر نشان می دهد. درباره ی تاریخ زادگاه خود، کتاب “المسامرة فی أخبار خوارزم” را، از منبعی بنام تاریخِ آل سبکتگین، استفاده کرد. بیرونی هفت سال به عنوان ندیم و رایزن و گاهی برای اجرای مأموریت‌های سیاسیِ حسّاس، در خدمت خوارزمشاه ابوالعباس مأمون بن مأمون (۳۹۹ ـ ۴۰۷) بود. او حتی در مورد جنگ دو طایفه ی ترک زبان برای کسب سلطنت، آنان را مذمت می کند و بعنوان جنگ دو هموطن و همزبان تقبیح می کند.بیرونی فارسی نمی دانست و مدتها وقت صرف کرد و فارسی آموخت؛ بیرونی از مراسم جشن سده ی ایرانیان (منظور فارس هاست) که آتشبازی با طیور و وحوش است سخت برمی آشوبد و چنین نفرین می کند: “انتقم الله من کل متلذذ بایلام غیره من الخاسین غیرالمضرین” (التفهیم، ص 70). ابوریحان سرسختانه با خرافات مبارزه می کند و با هر نژاد و کسی که خلاف عقل ببیند می ستیزد. او آنچه را که کرامت و خارقه می نامیدند به تبیین علمی آن می پرداخت و خرافه ها را کنار می زد. علت طبیعی بسیاری از حوادث و اتفاقات طبیعی را که مردم معجزه تلقی می کردند می یافت. و هیچگونه کرامت و اعجازی را نمی پذیرفت (کتاب الجماهیر). بیرونی در دو کتاب الآثار الباقیة و ماللهند آن دسته از روایات را که با عقل سلیم و اصول روشن علمی سازگار نباشد، به یک‌ سو می‌نهد.ابوریحان زبان عربی را زبانی توانمند، علمی و برای نگارش آثار علمی مفید و لازم می شمارد. جلال الدین همایی نیز در مقدمه التفهیم اعتراف می کند بیرونی زبان عربی را برای تالیف کتب علمی و بیان مسائل علمی برمی گزیند و در این جهت آن را بر فارسی ترجیح می دهد (ص 67). از خطوط متداول زمان نیز تنها خط سریانی و یونانی را می پسندید (ص 67).بیرونی عربی را که زبان علمی جهان اسلام بود، برای نگارش بیش‌تر آثار خود بر فارسی ترجیح داد. بیرونی در ارتباط با زبان عربی و دین اسلام و معترضان به آن در کتاب خود الصیدنه فی الطب می‌نویسد: “یک یونانی به ولایت ما گذر کرد و من پیش او می‌رفتم و نام‌های میوه‌ها، تخم‌ها، گیاه‌ها و دانه‌ها را به زبان یونانی می‌پرسیدم و می‌نوشتم؛ ولی خط عربی آفت بزرگی دارد و آن همانندی واجها به همدیگر و ضرورت تمایز با نقطه و اعراب و علامات است که اگر آن‌ها را ننویسند، معنی مبهم می‌شود. اگر این آفت نبود، کتاب‌های ترجمه شده به عربی از قبیل دیسقوریدس و جالینوس و غیره کافی بود؛ ولی اکنون اعتمادی بر آن‌ها نیست” (الصیدنه، ص 170 و 171).در اینجا در اثبات اینکه زبان خوارزم ترکی بوده است کافیست به عالم دیگری از شهر و دیار وی که اندکی بعد از ابوریحان نشو و نمو یافته و آثاری نوشته است توجه کنیم. این عالم کسی جز علامه زمخشری نیست.زمخشری در سال 467 بدنیا آمده و در 531 فوت کرده است. اما ابوریحان بیرونی متولد 362 و فوتش بسال 442 قمری بوده است. بعبارت دیگر ابوریحان در 442 فوت کرده و در 467 علامه زمخشری بدنیا آمده است. یعنی 25 سال بعد از فوت ابوریحان علامه زمخشری بدنیا آمده است. مسلم است که هر دو اهل یک شهر یا یک ولایتند. عرض 25 سال هم زبان هیچ دیاری تغییر نمی کند. اما علامه زمخشری به سه زبان شعر و کتاب نوشته است. از زمخشری علاوه بر یک دیوان بزرگ بزبان تورکی، کتاب بزرگ مقدمه الادب را هم داریم که در طول هزار سال گذشته کتاب درسی مکتب خانه ها بوده است. مقدمه الادب فرهنگ لغتی است که به سه زبان عربی، فارسی و ترکی است و تمام لغات مندرج در آن را – چه فارسی و چه ترکی – در مسیر حرکت خود بسوی مکه، در فاصله ی استرآباد تا شوشتر گردآوری کرده است. در این فرهنگ لغا بیش از 18500 واژه ترکی و کمتر از 8000 واژه فارسی وجود دارد. زمخشری در دیگر کتابهایش نیز از زبان ترکی سخن رانده و اصطلاعات، ضرب المثلها و عبارات زیبای ترکی را آورده است. دیوان ترکی علامه زمخشری بسیار حجیم است. (مجله هنر و جامعه، شماره 4، 1400) برای نمونه چند بیتی از دیوان بزرگ تورکی ایشان می آورم. دقت بفرمایید که با زبان امروزین مردم آذربایجان بسیار نزدیک است:سن ارجلیک بیلن کؤنگولون پاکلاگناه گپنگیندن اؤزونگو ساپلایوخسا گناه گپنگینه بولاشیبکان عذاب چکرسنگ درده اولاشیبسن سایه تاپمازسن گناه چؤلوندهاودلارا کؤیَرسن محشر گونوندهگناهین چؤلوندن توبه بیرلن چیقتوبه دن دانماسین یوللارین آچیقنفس ایرمزدن طاعت آزلیغینفس دورور یا بوزاقلار آزلیغیتقوالیقدان یاخشی خُلق یوقدور ای جانبزق لیق دان خیر یوقدور ای انسانیاخشی زادلاردان قالدی تقوالیقیاخشی اخلاقلاردا بولونمز رسوالیق...زمخشری رو به خداوندگار کرده و طلب زیارت خانه خدا را بر زبان می آورد و با این زبان چنین بیان می کند:منه مکّه، جلگه سنه ای تنگریمیئتیرگیل کان گلیب قیلیبان تعظیمتنگریم سنسن بیزه یاخشیلیق وئره گمقونشونام قونشو لرینه ائیله گیل کرمو یا:وصفین ائدیبن اؤز بنده نه برو بارامیددن محروم ائیله مه زینهارشاعر، نه تنها برای خویشتن، بلکه کمک خدا را برای همه انسانها طلب می کند و می گوید:سنی دئییب یولا چیخان بنده نه سن دهمقصدینه یئتیر، شاد بولسون بندهسن اونون بوینوندا دولان دونیچؤزمگه قووت وئر اینجلسین گونیعالم روی بسوی خدا کرده و شادکامی مردمان را خواستار است و از خدا برای همگان شادی می طلبد:ای تنگریم قویما حسرت دردیندهاورک لری شاد ائیله گیل هر دمدهدر دیوان ترکی زمخشری موضوعات مهمی به میان آمده است از آن جمله او خود را اهل خراسان می شمارد و به تعریف سرزمین مادری خویش زبان می گشاید و عدالت را در وطن خویش می بیند و چنین بیان می کند:عدالتین مکانی دیر خراسانعدالت ایزلری بوردا گؤر انسانخوارزم را جزوی از خراسان می شناسد و اشاره ها دارد به خوارزم:ای تنگرین بختی یارلیق شعله سین ساچ غیلرحمت ائت خوارزمین بختینی آچ غیل.زمخشری، عالمی انساندوست، خیرخواه و یک فقیه و دانشمند الهی است. به همین دلیل هم زبان به نصیحت مردم می گشاید و ضمن آنکه از خداوند برای کمک به مردم دعا می کند خودِ مردم را نیز پند و اندرز می دهد و آنان را به راه راست و نزدیکی به پروردگار دعوت می کند:تانری نین خدمتینه دورسان اگراول سانا دونیانی خدمتکار ائدرالبته گاهی در میان مردم سیماهای خطرناکتر از شیطان را نیز مشاهده کرده و به انتقاد از چنین چهره هایی نیز می پردازد. او گاهی حاجیان و روندگان به حج را مورد نقد قرار می دهد:حاجیلار شیطاندان اولور شیطانقاچیارلار آجییارلار آرانی خایدانبنابراین اعتماد داریم که زبان مردم خوارزم در زمان ابوریحان بیرونی صد در صد ترکی بوده است و منظور ابوریحان از زبان خوارزم، همان زبان ترکی است. هرچند که بسیاری از ادیبان فارس تلاش دارند زبان خوارزم را گونه ای فارسی قلمداد کنند و این نظریه را در زمانی که زبان ترکی ممنوع بوده و دانشمندان آذربایجان حق بیان و دفاع از زبان ترکی را نداشتند آنقدر دروغ گفتند که حتا خودشان هم باورشان شد. اما امروز با دسترسی به منابع درجه یک ترکی این دروغها برملا می شود.ابوریحان از دولت، دین و زبان عربی حمایت می کند و می نویسد: “دین ما و دولت به لحاظ گذشته خود عربی است. آنها توأمان اند که بر فراز یکی از آنها نیروی الهی در اهتزاز است و بر فراز دیگری دست آسمانی. بارها طوایف گوناگون از زیردستان گرد هم آمدند تا جامه ی توحش به دولت بپوشند اما آرزوی آنها برآورده نشد. روزانه پنج بار تا اذان در گوش‌هایشان به صدا در می‌آید، صف اندر صف پشت سر امامان به نماز می‌ایستند و قرآن عربی مبین را می‌خوانند. ریسمان اسلام پاره نشود و دژ آن ویران نگردد”.بیرونی، به تاریخ شهر و موطن خود نیز می پردازد. کتاب المسامرة فی اخبار الخوارزم ابوریحان به سبب جایگاه ویژۀ ابوریحان در دربار فرمانروایان گرگانج از اهمیت و اعتباری بسزا برخوردار است. ابوالفضل بیهقی در تاریخ خود ضمن ستایش بسیار از بیرونی و درستی نوشته‌های او، باب خوارزم کتاب خود را به تمامی از روی دست‌نویس این کتاب که به خط خود بیرونی بوده، نوشته است. (بیهقی، ص 423 و توضیحات سعید نفیسی در خاتمه جلد سوم).الصیدنه فی الطب کتابی است درباره ی گیاهان دارویی که با تصحیح دکتر عباس زریاب خوی و باقر مظفرزاده نشر یافته است. بیرونی حدود ۴۵۰۰ نام گیاه، حیوان، ماده معدنی و فراورده‌های آن‌ها را به زبان‌های عربی، یونانی، خوارزمی، ترکی آذربایجانی، سریانی، هندی، سغدی، فارسی و . . . گرد آورده و توضیح داده‌است و بدین ترتیب گام جدیدی در راه تنظیم و ترتیب اصطلاحات دارویی زمان خود برداشته‌ است. این نام‌های مترادف برای پژوهشگران امروزی نیز اهمیت دارد و تعریف دقیق بسیاری از گیاهان دارویی و دیگر مواد را امکان‌پذیر می‌سازد.عیبی که بیرونی در زبان عربی دیده است نارسایی خطّ آن برای ضبط نام‌های داروهاست. او بصراحت می نویسد: “اما نوشتار به زبان عربی را آفتی بزرگ است که همانا تشابه شکل های حروف هم جفت در آن و لزوم تمایز نقطه ها و نشانه های تصریف آنها که اگر در نظر گرفته نشود معنای خود را از دست می دهد (الصیدنه، ص 170). بیرونی دو شکایت دیگر هم دارد: یکی از بی‌دقتی کاتبان در استنساخ و غفلت از مقابله ی نسخه‌ها؛ و دیگری ازکم دقتی مترجمان کتاب‌های یونانی، که معمولاً آوانگاری یونانی گیاهان بسنده کرده‌اند، در حالی که بعضی از آنها که در بلاد ما می‌رویند خود نامی دارند.به نوشته ی مترجم فارسی 9 مورد به زبان ترکی آمده است (مظفرزاده، مقدمه، ص 57) که ما این موارد را بیش از 50 مورد دیدیم. 9 مورد که اظهر من الشمس است. نکته ی جالب اینکه ایشان زبان ترکی را جزو زبانهای سامی شمرده اند!؟ (همان، ص 57) و آنگاه زبانهای بخارایی، سمرقندی، خوارزمی، بلخی و . . . را جزو زبان فارسی می دانند و همین نشان می دهد که دانشِ نامبرده از زبانها تا چه اندازه است!؟ به عینه هم مشاهده می کنیم آنچه به سمرقندی و بخارایی و خوارزمی هم آورده شده اکثرا جز زبان ترکی نیستند که لازم است به تعدادی از آنها اشاره شود. برخی اسامی ترکی بکار رفته در این کتاب آورده می شود تا وسعت این زبان و تسلط ابوریحان بدان معلوم گردد:اجاص – مورد 17 نام فارسی آن آلو شهرت دارد. / طرقا - بید بلخی - مورد 32 / قرنفل - میخک سیاه – موردهای 22، 39، 820 و . . . / ارطمیسیا یا بویمادره ن - بوی مادران – مورد 33 / شناغار – مورد 34 در خوارزم در کنار یونجه در می آید / قرقور – از درخت ساچ / عقاقیر – داروی ساده – آنرا اقاقیر بنویسید / باشاق / شاماما – شماهی / ارسلان - مورد 48 / قارا اوت – مورد 202 / تریاق - مورد 206 / قاق – مورد 809 / قاقل یا قاقلا – 796 / قرمز – مورد 836 / قرمیس به فارسی کرمیس / مِسک – 992 / قتایی – ختایی (جالب است که مترجم آن را چینی دانسته است!؟) / سغدو – مورد 1089 / اسارون - گویند در کوههای همدان بسیار است. اسارون را از سرزمین های ترک می آورند و در بلخ نیز بسیار است. آنرا قرنقول کوهی نیز گویند / وسمه – مورد 1079 به زبان ازبکی اوسمه گویند / مسک را به ترکی ایپار گویند و به خوارزمی اکت بَنجَل / لُبان را به ترکی کوجی گویند –مورد 937 / اشتاروک خوارزمی به هلو گویند – مورد 372 / بَنجَک یا بَقّم عربی به خوارزمی است – مورد164 / افسنتین – مورد 76 / طُبُزقاق – مورد 538 که اضافه می کند ترکان آنرا بسیار دوست دارند. محمود کاشغری آن را تُبُلغان نوشته است و در فرهنگ قدیمی ص 575 به صورت توپولیاق آمده است. در ترجمه فارسی کاشانی آمده است: به ترکی طبرغاق گویند و گویند طبلاخ. در ترکی امروز طوپلاق و توپلاق نویسند. (منجاب الدینوف، شماره 172) به ترکمنی تُپَلُک (فرهنگ ترکمنی – روسی، ص )639. و . . .بیرونی دقت بسیار بالایی در اندازه گیری ها و محاسبات خود داشته است. در اندیشه های وی در مورد مسایلی که بدانها پرداخته است می توان عمق دانش و بینش عمیق وی را دریافت. دیدگاههای او نسبت به زمان خود بسیار مترقی بوده و ارزش علمی خود را حفظ کرده است.نتیجه گیری:ابوریجان بیرونی دانشمند سرشناس و ترک زبان سرزمین خوارزم و مایه ی افتخار است که هنوز اکتشافات وی ارزش علمی خود را حفظ کرده اند و یافته هایش برای اهل علم امروزی مفید است. او بسیاری از مجهولات علم را در گذشته حل کرده و راه را برای توسعه ی علوم مختلف گشوده است. برخی نظرات وی هنوز هم پیشرفته تر از زمان ماست و نگاه تیزبین او گره مشکلات آینده ی جامعه ی بشری را گشوده است. او نگاه و دیدی صحیح به اهل علم نشان داده و علم را از خرافه ها حفظ کرده است. او 5 قرن جلوتر از دانشمندان اروپایی به کشف برخی پدیده ها نایل شده است. تفکرات راستین او در پژوهشهای علمی هنوز هم راهگشاری توسعه است.ابوریحان دانشمندی فرهیخته و انساندوست بود که با اندیشه های انسانیش به بشریت تعلق دارد و هر آنکس که راه او را بپیماید بیشتر و بهتر به سعادت انسانها کمک خواهد کرد. لزوم ترجمه ی آثار او هر روز بیشتر حس می گردد زیرا این امر می تواند در پیشرفت علم در بین اهل جهان یار و مددکار انسانها باشد. نظرهای غلط و نژادپرستانه ی برخی از هموطنان ایرانی ما در محدود کردن نابجا به یک زبان و نژاد، نه تنها ما را یاری نمی کند بلکه سبب رنجش این بزرگمرد تاریخ انسانیت هم خواهد بود. او همواره طرفدار دانایی بوده و ما را بسوی دانایی و نه تحدید انسانیت و جدا کردن انسانها تحت مسائلی همچون زبان و قبیله (که برخی آنرا مترادف نژاد می پندارند) خیانت امروزین چنین کسان به انسانیت است.***منابع:ابوالفضل محمد ابن حسین کاتب بیهقی، تاریخ بیهقی، تصحیح: سعید نفیسی، تهران، کتابخانه سنائی، بی تا.اذکایی، پرویز، ابوریحان بیرونی، تهران، ۱۳۷۴.الباقیه، ترجمه ترکی، صالح زکی، استانبول، 1329 قمریالصیدنه، ترجمه ترکی، آنکارا، 1937.الصیدنه فی الطب، ترجمه باقر مظفرزاده، ترجمه به فارسی از روی ترجمه روسی کریموف، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، 1383.بیرونی، ابوریحان، الصیدنة فی الطب، به کوشش عباس زریاب، تهران، ۱۳۷۰.بیرونی، ابوریحان، التفهیم لاوائل صناعة التنجیم، روایت فارسی، به کوشش جلال‌الدین همایی، تهران، ۱۳۵2.بیرونی، ابوریحان، ماللهند، ترجمه اکبر دانا سرشت، تهران، انتشارات ابن سینا، 1352.مجله هنر و جامعه، تبریز، شماره 4، زمستان 1400.مجتبی مینوی، ابوریحان بیرونی، بررسی‌هایی درباره ابوریحان بیرونی به مناسبت هزاره ولادت او، تهران، ۱۳۵۲.همایی، جلال الدین، اختراعات و اکتشافات ابوریحان بیرونی، تهران، کتابخانه طهوری، 1353.نصر، سیدحسن، علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، 1386.Boilot, D J, Al-Birūni, (Bērūni) , Abū ‘I-Rayhān Muhammad ibn Ahmad, EI۲, vol I.نویسنده عبدالخبیر باقی اوغلی ABDUL KHABIR BAQIOGHLIABDUL KHABIR BAQIOGHLIFri, 10 Jan 2025 02:31:17 +0330https://virgool.ir/@abdulkhabirbaqioghli/طاهر-بدخشی-یکی-از-روشنفکران-نویسندگان-و-سیاست-مداران-برجسته-ترکتبار-افغانستان-بود-rtz2jzjensjzطاهر بدخشی یکی از روشنفکران، نویسندگان، و سیاست‌مداران برجسته ترکتبار افغانستان بودطاهر بدخشی یکی از روشنفکران، نویسندگان، و سیاست‌مداران برجسته ترکتبار افغانستان بود که به دلیل دیدگاه‌های پیشرو و فعالیت‌های سیاسی‌اش شهرت دارد. او در سال 1927 در ولسوالی یفتل ولایت بدخشان به دنیا آمد و تحصیلات ابتدایی خود را در همان ولایت و سپس در کابل ادامه داد.نقش‌ها و فعالیت‌ها:1. بنیان‌گذار جنبش روشنفکری:طاهر بدخشی به عنوان بنیان‌گذار جنبش "سازمان مترقی جوانان افغانستان" شناخته می‌شود که بر برابری اجتماعی و عدالت تأکید داشت. او از پیشگامان اندیشه‌های چپ‌گرایانه در افغانستان بود و برای حقوق اقوام محروم به‌ویژه ، اوزبیک ها ، هزاره‌ها تاجک و دیگر گروه‌ها تلاش کرد.2. اندیشه‌های وحدت ملی:بدخشی یکی از نخستین روشنفکرانی بود که به نابرابری‌های قومی و طبقاتی در افغانستان اشاره کرد. او خواهان ایجاد عدالت اجتماعی و مشارکت برابر تمامی اقوام در ساختار قدرت افغانستان بود.3. زندگی سیاسی پرچالش:به دلیل دیدگاه‌های سیاسی و فعالیت‌های اجتماعی، طاهر بدخشی بارها از سوی حکومت‌های وقت تحت تعقیب قرار گرفت. در دهه 1970، او زندانی شد و در زمان حکومت خلقی‌ها (1978-1979)، به شکل مرموزی در زندان پلچرخی به قتل رسید.میراث طاهر بدخشی: اندیشه‌ها و مبارزات او تأثیر عمیقی بر جریان‌های عدالت‌خواهانه و حرکت‌های روشنفکری در افغانستان گذاشته است. بسیاری از فعالان اجتماعی و سیاسی، او را به‌عنوان یکی از قهرمانان مبارزه برای عدالت و برابری می‌شناسند.عبدالخبیر باقی اوغلی ABDUL KHABIR BAQIOGHLIABDUL KHABIR BAQIOGHLISun, 15 Dec 2024 01:00:34 +0330https://virgool.ir/@abdulkhabirbaqioghli/كلاه-اوزبيكى-سرپلى-qgxxlffbf477ما افتخار ميكنيم كه امروز كلاه اوزبيكى سرپلى به نماد آزادى ومبارزه در پاكستان مبدل شده استكلاه اوزبيكى سرپلى؛ اوزبيك ها و توركمن هاى افغانستان ميراث دار فرهنگ و عنعنات عظيم اند.از ٣٣٠ آثار تاريخى در ولايات مختلف كشور گرفته تا انواع غذا هاى متنوع، از قالين، گليم، چپن و انواع لباس هاى فاخر وزيبا گرفته تا كلاه قره قل كرزى و كلاه منظور پشتين همه متعلق به قوم اوزبيك و توركمن افغانستان است.حامدكرزى با حفظ امانت دارى و با تمثيل تنوع فرهنگى وقومى در افغانستان، چپن وكلاه قره قل را سر كرد.اگر منظور پشتين و حاميان او با حفظ امانت و بخاطر مدنى جلوه نمودن شان از كلاه توركان افغانستان استفاده نمايند، ما به آن افتخار ميكنيم.واگر بى خبر از تاريخ به اين فكر باشند كه اين كلاه كدام ربطى به تاريخ، قوميت وفرهنگ پاكستان دارد اشتباه ميكنند.در شمال افغانستان اين كلاه را بنام ( كلاه اوزبيكى سرپلى ) ياد ميكنند كه محصول دست دوزى مادران اوزبيك است.مردم قشلاق بگونه دايمى و يا در مراسم خوشى اين كلاه را به سر ميكنند.من خودم در زمان مكتب چندين سال از كلاه اوزبيكى سرپلى استفاده كرده ام.ما افتخار ميكنيم كه امروز كلاه اوزبيكى سرپلى به نماد آزادى ومبارزه در پاكستان مبدل شده است.ABDUL KHABIR BAQIOGHLIABDUL KHABIR BAQIOGHLITue, 15 Oct 2024 20:13:23 +0330