https://virgool.ir/feed/@Soha.Negahbanifa2026-11-11 14:43:51https://virgool.ir/images/default-avatar.jpghttps://virgool.ir/@Soha.Negahbanihttps://virgool.ir/@Soha.Negahbani/کاتارسیس-و-تهدید-در-نمایشنامه-مده-آ-dpoerkema68fارسطو در فن شعر آورده است:«پس تراژدی تقلید است از کار و کرداری شگرف و تمام دارای درازی و اندازه ای معین، به وسیله کلامی به انواع زینت ها آراسته و آن زینت ها نیز هر یک به حسب اختلاف اجزای مختلف، و این تقلید به وسیله کردار اشخاص تمام می گردد، نه این که به واسطه نقل و روایت انجام پذیرد و شفقت و هراس را برانگیزد تا سبب تزکیه نفس انسان از این عواطف و انفعالات گردد.» تزکیه در این متن برای لفظ کاتارسیس آمده است. به این معنا که نفس از آنچه در آن مایه فساد و زیان است پاک می شود. او همچنین تاکید می کند تالیف افسانه باید به گونه ای باشد که حتی شنیدن آن انسان را به لرزه درآورد.معنی لغوی تهدید، ترساندن و بیم دادن است و معمولا از سمت نیرویی قدرتمند به کار بسته می شود تا طرف ضعیف تر را از انجام کاری باز دارد یا به آن وادار کند.با کمی درنگ و تامل در معنای کاتارسیس می توان مفهوم خرد تر تهدید را از آن برگرفت. ارسطو درباره وحشت نهفته در کردار کاراکتر ها سخن بسیار به میان آورده است اما آن چه مورد بررسی این نوشتار است زمینه سازی کلام برای امر مهیب است. برای اختصار و جا گرفتن مبحث در حوصله این جستار، به مطالعه موردی نمایشنامه مده آ اثر اوریپید پرداخته می شود و فضای بیمناک منتهی به کاتارسیس در ساحت سخن و تهدید های کلامی بررسی می شود.داستان از این قرار است که ازدواج همسر مده آ با شاهزاده ای خشم بی حد او را بر می انگیزد. او که برای جیسون، همسر خود، به خانواده و سرزمین خود خیانت کرده است و او را از مرگ نجات داده است، این حق نشناسی را تاب نمی آورد و در پی انتقامی هولناک جان شاه، شاهزاده و هر دو فرزند خود که حاصل ازدواج با جیسون هستند را می گیرد و متواری می شود.در این نمایشنامه اوریپید در واقع، سویه هدف گیری گفتمانی(یا به تعبیری ضدگفتمانی) خویش را از آسمان ها به زمین آورده و به نقد گفتمان غالب قدرت می پردازد. نقد زن به گفتمان غالب و در پایان نیز هم اوست که صاحب قدرت می گردد.(2)فضای نمایش از ابتدا توسط سولی لوگ دایه هشداردهنده و تهدیدآمیز است:دایه:...آن گاه که به او زخم زنند از آن آسان نمی گذرد.هر که با او در افتد، آسان کامیاب نگردد...و در جایی دیگر:خوب می دانم تا برق خشمش کسی را خاکستر نکند، آتش خشمش فرو نمی نشیند.آه کودکان برای شما ترس به جانم افتاده است. روان های خاندان شاهی کینه توزند.مده آ، تنها کاراکتری است که با تمامی کاراکتر های دیگر دیالوگ برقرار می کند با این حال تنها یک بار به تهدید مستقیم جیسون می پردازد:مده آ: شما پیوندی می بندید که آرزو می کنید کاش نمی بستید.و در دیگر سخنان خود گفتار او اگرچه تهدید آمیز و پر شرارت است اما به نوعی، بیان نقشه هایش است و کسی را آماج سخنان خود قرار نمی دهد.مده آ: ...برای آن تازه عروس و تازه داماد و آن کس که دست آن ها را در دست هم گذاشته، چیز هایی در آستین دارم...من در این یک روز سه دشمن خویش، آن پدر و دختر و شویم را هلاک خواهم ساخت...گویی چنین سخنانی از سمت مده آ، دایه و همسرایان، تهدیدی برای تماشاگران محسوب می شود که آن ها را به تزکیه نفس نزدیک تر می کند که پس از شرح و تفصیلی طولانی بر وضعیت رنج آور مده آ بیان می شوند وشفقت را پیش زمینه وحشت قرار می دهند.همچنین بسیار معدود نیز پیش می آید که همسرایان و سرآهنگ عقوبتی سخت را به مده آ هشدار دهند.همسرایان: ...پس چگونه آن سرزمین رود های مقدس، آن سرزمین میهمان نواز، تو کشنده فرزندان خویش را پذیرا خواهد شد؟ بیندیش به زخمی که به فرزندانت می زنی...سرآهنگ: ...تو با این کار خود را تیره بخت ترین زنان جهان می کنی...جیسون و کرئون با اینکه قدرت برتر هستند اما به تهدید مده آ نمی پردازند. آن چه کرئون در صدد آن است، راندن مده آ است زیرا همانطورکه اقرار می کند از او هراسان است.جیسون گرچه به اندازه مده آ هوشمند و زیرک نیست، اما ویژگی هایش چنان است که نیروی همسنگ مده آ برشمرده شود. در او از بزدلی و ترس نشانی نیست. جاه طلبی هایش او را به خیانت به مده آ واداشته و نه ضعف یا عشق جدید.(3)نکته قابل توجه این است که نه اعمال کرئون و نه اخطار های همسرایان، مده آ را از مقصود خود باز نمی دارد. مده آ غالبا خاموش است اما لحن تهدیدآمیز و ترسان اطرافیان او(حتی پادشاه) به طور پیوسته نمودی از قدرت اوست و در نهایت مده آ-زنی خارجی که حتی به واسطه زن بودنش فرودست محسوب می شود- است که دشمنان خود را به هلاکت می رساند.تهدید کلامی مستقیم در نمایشنامه مده آ بسیار نادر است. سخنان کاراکتر ها سراسر حکایت از جفایی که متوجه مده آ شده و سپس توضیح این مهم است که چرا باید از او ترسید. مده آ از سمتی دیگر برای اعمال قدرت نیازی به گفتار ندارد و وجود او مایه هراس قدرت های والا تر است.منابع:1.فن شعر ارسطو، ترجمه عبدالحسین زرین کوب2.نوری پرتو، امیررضا، مواجهه نظام دانایی ایرانی-یونانی در روایت های مده آ و سهراب با تکیه بر گفتمان قدرت میشل فوکو3.نعمت طاووسی، مریم، شخصیت پردازی در مده آ(اوریپید) و مده(کرنی)سها نگهبانیسها نگهبانیFri, 07 Feb 2025 00:08:23 +0330