https://virgool.ir/feed/@Hashemisanijکارشناسی و کارشناسی ارشد معماری. دکتری شهرسازی فعال در حوزه صنعت ساختمان و دانشگاهfa2026-11-11 00:39:38https://files.virgool.ir/upload/users/3020336/avatar/EIg6hO.jpghttps://virgool.ir/@Hashemisanijhttps://virgool.ir/@Hashemisanij/فراتحلیل-پژوهش-های-علمی-در-ارتباط-با-عوامل-موثر-بر-شبکه-حمل-و-نقل-شهری-ekr4ncwperrwچکیدهتغییرات تراکمی تأثیرات عمده ای بر شبکه حمل و نقل و ترافیک و الگوی تولید و جذب سفرها دارد، به صورتی که هرگونه تغییری در ضریب سطح اشغال بنا، اعم از افزایش یا کاهش تأثیر مستقیمی بر میزان جمعیت ساکن در شهر و به تبع آن عوامل، عوامل مؤثر دیگر از جمله جمعیت شاغل، تعداد دانش آموزان و دانشجویان ساکن، تعداد واحدهای کسب و ... دارد. به عبارت دیگر، افزایش تراکم ساختمانی باعث افزایش جمعیت ساکن در محله می­گردد. به تبع تغییرات صورت گرفته در مورد جمعیت ساکن، عوامل مؤثر دیگر که تابعی از میزان جمعیت ساکن در محله هستند نیز تغییر یافته و این امر موجب تغییر در تولید و جذب سفرها یا اهداف مختلف در سطح محلات خواهد شد. هدف از این پژوهش بررسي تأثيرات افزايش تراکم ساختماني بر شبکه حمل ونقل شهری است. روش پژوهش از نوع فراتحلیل بوده و بااستفاده از یافته های کیفی و کمی مطالعات پیشین انجام گرفته در زمینه موضوع پژوهش، انجام پذیرفت و تعداد 30 مقاله علمی پژوهشی به عنوان جامعه آماری برای دستیابی به اطلاعات لازم مورد بررسی قرار گرفت. براساس نتایج به دست آمده عوامل تراکم کل مسکونی با مقدار بتا 0.741، تراکم خیابان با مقدار بتا 0.723 و تراکم ساختمانی با مقدار بتا 0.720 بیشترین تاثیر را بر دسترسی به شبکه حمل و نقل شهری دارند. این عوامل با تاکید بر مدیریت شهری صحیح می تواند زمینه افزایش دسترسی به شبکه حمل و نقل شهری را فراهم آورند. لازم به ذکر است که بدون توجه به برنامه ریزی صحیح شهری و بهره گیری از آن این  عوامل می توانند به عنوان معضل نیز مطرح شوند. بنابراین با برنامه ریزی در راستای ارتقاء این مولفه­ها می­توان شبکه حمل و نقل شهری به ویژه حمل و نقل عمومی را ارتقاء بخشید.کلیدواژه: تراکم شهری، شبکه حمل و نقل شهری، فراتحلیل، حمل و نقل عمومی مقدمهتغییرات تراکمی تأثیرات عمده ای بر شبکه حمل و نقل و ترافیک و الگوی تولید و جذب سفرها دارد، به صورتی که هرگونه تغییری در ضریب سطح اشغال بنا، اعم از افزایش یا کاهش تأثیر مستقیمی بر میزان جمعیت ساکن در شهر و به تبع آن عوامل، عوامل مؤثر دیگر از جمله جمعیت شاغل، تعداد دانش آموزان و دانشجویان ساکن، تعداد واحدهای کسب و ... دارد. به عبارت دیگر، افزایش تراکم ساختمانی باعث افزایش جمعیت ساکن در محله می­گردد. به تبع تغییرات صورت گرفته در مورد جمعیت ساکن، عوامل مؤثر دیگر که تابعی از میزان جمعیت ساکن در محله هستند نیز تغییر یافته و این امر موجب تغییر در تولید و جذب سفرها یا اهداف مختلف در سطح محلات خواهد شد. به عبارت دیگر هرچه تراکم ساختمانی و به تبع آن تراکم جمعیتی در یک مکان افزایش یابد، تولید و تقاضای سفر نیز زیاد خواهد شد(میزبان شاکر، 1389 :25). این مسئله ناهماهنگی بین سیستم حمل ونقل و سایر زیرساخت­ها یا فرآیند متراکم سازی را به دنبال دارد و تداوم این روند موجب بروز پیچیدگی­ها و مشکلات عدیده ای خواهد شد که ازدحام تر افیک در معابر شهری از نمودهای اولیه آن است که در  اکثر شهرهای بزرگ کشور، اشتباه بودن نگرش تک بعدی به مقوله تراکم را در زمانی کوتاه عیان ساخته است. در سال های اخیر پدیده فروش تراکم و افزایش تراکم ساختمانی در شهرها اگرچه تا حدودی توانسته پاسخگوی بخشی از مسائل شهری نظیر کمبود زمین و مسکن باشد، ولی به دلیل جدایی از برنامه­ریزی حمل ونقل شهری مسائلی از قبیل تأخیر در رسیدن به مقصد، آلودگی­های زیست­محیطی، بالا بودن هزینه انجام سفر، پایین بودن ضریب ایمنی و .. را به دنبال داشته است(قربانی و جعفری، 1394: 269).تراکم نخستين خصوصيت فضاي شهري است و بدون داشتن حداقل تـراکم، فضـاي شـهري وجـود نـدارد(پـور محمـدي و قربـاني، ۱۳۸۲: ۸۵). امـا تـراکم ساختماني مفهومي کيفي بوده داراي درجات و ميزان­هاي متعددي مي­باشد، به گونه­اي که مي­توان آن را همچون يـک طيـف تصـور کـرد(کريمي نيا، ۱۳۸۱: ۱۰۹). در ادبيات شهرسازي متداول کشور، نسبت بين سطح زير بناي ساختمان به مساحت قطعه زمين را تراکم ساختماني گويند(عزيزي، ۱۳۸۲:۲۳). رشد سريع جمعيت شهري در جهان، موضوع سکونت استقرار جوامع انساني را با مسائل پيچيدگي­هاي تازه اي مواجه ساخته است؛ پيچيدگي­هايي که از مرز مسائل اقتصادي عبور کرد و بعد اجتماعي- زيست محيطي يافته است. بر اساس بر آوردهاي سازمان ملل در ۵۰ سال ما بين ۱۹۷۵- ۲۰۲۵ نسبت شهر نشيني در جهان از 7/۳۷ بـه 2/۶۱ درصد افزايش مي­يابـد(برگس[1]، 2000: 11). با وجود اين ميانگين رشـد جمعيـت شـهري در کشورهاي در حال توسعه (از جمله ايران) سريعتر خواهد بود. بدنبال اين روند از نيمه دوم قرن نوزدهم به بعد که استفاده از سـاختمان­هاي بلند در شهرهاي جهان متداول گرديد، گسترش يافت؛ بلند مرتبه سازي همواره به عنوان يک پديده مهم اساسي مورد بحث بوده است. در واقع، ايـن پديـده از سويي ميتواند به بسياري از مسائل شهري مانند کمبـود زمـين، مسـکن، بهينـه نمودن هزينه تأسيسات شهري، جلوگيري از رشد افقي شهرها ... پاسـخ داده از سوي ديگر خود پديد آورنده مشکلات نارسـائي­هـايي ماننـد افـزايش تـراکم جمعيتي ساختماني، اختلال در تأسيسـات زيـر بنـايي خـدمات شـهري. (از جمله ترافيک شهري) تأثيرات نامطلوب کالبدي و زيست محيطي ... در فضاي شهري باشد(فرهودي و محمدي، ۱۳۸۰: ۷۲). بديهي اسـت افـزايش تـراکم بـي رويه در کاربري ها، مسائل مشکلات بسياري در مقياس­هاي مختلف در سـطح شهر ايجاد مي­نمايد. آنچه بيش از همه بـر ايـن گونـه سـاخت و سـازهاي بـدون برنامه تأثير منفي مي­ گذارد، عـدم ملاحظـه نسـبت بـه موقعيـت يـا ويژگـي مکانهايي است که تقاضاي افزايش تراکم يا تغييـر کـاربري بـراي آنهـا صـورت مي­گيرد. از جمله اين مکانها بافت قـديم مرکـزي بيشـتر شـهرهاي بـزرگ تاريخي کشورمان است.در مناطق متراکم شهری، سیستم حمل و نقل عمومی همانند، قطار شهری، اتوبوس های تندرو و... باید به گونه ای برنامه ریزی و طراحی شوند که امکان ایجاد فرصت­های رشد آتی شهر در آنها دیده شود. شرایط مطلوب سرویس های خدماتی مانند وجود ایستگاه­های قابل دسترس، پایانه های حمل و نقل و قیمت مناسب، موجب تمایل بیشتر مردم به استفاده از حمل و نقل عمومی است. یکی از مواردی که به بحران ترافیک در شهرهای بزرگ کمک می کند اسـتفاده از وسایل حمل و نقل عمومی است. حمل و نقل عمومی شامل قطار شهری (مترو)، اتوبوس­های BRT، اتوبوس­ها و مینی بوس­های شهری، تاکسی­ها و موتورسیکلت­ها شهری(پیک موتوری) می­باشد.این پژوهش در صدد آن است که با بررسی فراتحلیل مقالات علمی و پژوهشی انجام گرفته طی بازه زمانی ده سال به سوال­های مطرح شده پاسخ دهند. این پرسش ها عبارتند از:1-      محققان حوزه شهرسازی و حمل ونقل شهری چه ابعادی را در زمینه ارتباط میان این دو حوزه مورد بررسی قرار داده اند؟2-      پژوهش­های بررسی شده در زمینه ارتباط میان مولفه های شهری موثر بر شبکه حمل و نقل شهری در بازه زمانی 1389 تا 1399 عمدتا به چه نتایجی دست یافته اند؟3-      میزان تاثیر هر یک از مولفه های شهری بر شبکه حمل و نقل شهری بر اساس نتایج مطالعات بررسی شده چگونه است؟بنابراین هدف از انجام این مطالعه بررسی ارتباط بین مولفه های شهری با شبکه حمل و نقل است که در اين پژوهش سعي شده تا با با بهره گیری از روش فراتحلیل و بررسی مولفه های کمی و کیفی موثر بر شبکه حمل و نقل شهری، ارتباط بین تراکم شهری و شبکه های حمل و نقل با استناد به یافته های مطالعات انجام گرفته طی ده سال اخیر در این زمینه تحلیل گردد. روش پژوهشپژوهش حاضر از نوع فراتحلیل(Meta Analysis) بوده و براساس یافته­های کمی و کیفی مطالعات پیشین در زمینه موضوع پژوهش انجام گرفته است. در روش فراتحلیل یافته های پژوهشی انجام گرفته در حوزه­ ای خاص جمع آوری می شود و محقق درصدد ترکیب و یکپارچه سازی آن­ها بر می آید تا از این طریق بتواند به یافته های جدیدی دست یابد. فراتحیل روشی آماری است برای ترکیب نتایج حاصل از مطالعات پژوهشی مختلف در باب یک مسئله پژوهشی ویژه برای حصول به نتیجه ای کلی و مستلزم تلفیق کمی )آماری و ریاضیاتی(یافته های حاصل از مطالعات مختلف است و امکان حصول به یافته های دقیق را در پرتو تلفیق ریاضیاتی فراهم می­کند. مراحل انجام فراتحلیل از نظر پژوهشگران مختلف تقریبا یکسان و دارای سیر مشخصی است. پژوهش حاضر در گروه پژوهش های کاربردی قرار می گیرد و قلمرو پژوهش کنونی، پژوهش های تدوین شده در قالب مقالات علمی پژوهشی در حوزه مولفه های شهری موثر بر شبکه حمل و نقل شهری است. این مطالعه از نوع توصیفی – تحلیلی و بر پایه پژوهش های نظری و مطالعات تحلیلی صورت گرفته در زمینه مولفه های شهری موثر بر شبکه حمل و نقل شهری انجام گرفته است. برای دستیابی به منابع مطالعاتی و مقالات معتبر داخلی و خارجی در راستای جمع آوری اطلاعات مورد نیاز برای نگارش این پژوهش، از پایگاه­های داده، موتورهای جست و جو و سایت­های اینترنتی معتبر استفاده شد. موتور جست و جوی گوگل اسکولار(Google Scholar) و پایگاه­های داده ساینس دایرکت(Science Direct) و اسکوپوس (SCOPUS) برای دسترسی به مقالات منتشر شده توسط مجلات علمی و معتبر خارجی و پایگاه­های داده جهاد دانشگاهی(SID)، ایران داک(Iran Doc)، مگ ایران(Magiran) و ... برای دسترسی به مقالات علمی و پژوهشی منتشر شده در مجلات معتبر داخل ایران استفاده شد. جست و جوی مقالات بر اساس عبارات کلیدی " شبکه حمل و نقل شهری"، "سیستم های حمل و نقل"، " تراکم شهری"، "تراکم فضایی"  انجام شد. سپس با مطالعه و بررسی مقالات به دست آمده، بر اساس میزان تشابه با موضوع پژوهش و همچنین سال انتشار پژوهش(ده سال­ اخیر) ارزیابی مجدد صورت گرفت و تعداد 30 عنوان از مقالات به عنوان نمونه پژوهشی انتخاب و مجددا بررسی شد. در نهایت شاخص­ها و مولفه های شهری مهم و موثر در شبکه حمل و نقل شهری از هر یک از مقالات منتخب جمع آوری و یافته­ها در نرم افزار SPSS  و با استفاده از رگرسیون چندگانه مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. پیشینه پژوهشدر این بخش تعدادی از مطالعات انجام گرفته در زمینه شاخص های موثر بر شبکه حمل و نقل شهری در طی ده سال اخیر موردبررسی قرار گرفت که از جمله مطالعات انجام گرفته در داخل کشور می توان به پژوهش های  حسن پور و مینایی(1399) با عنوان بررسی عوامل موثر بر حمل و نقل پایدار شهری با تاکید بر شبکه معابر شهری (مطالعه موردی: شهر کانی دینار)، پیران و همکاران(1398) با عنوان تبیین شاخص های حمل و نقل پایدار شهری با بهره‌گیری از معادلات ساختاری (مورد پژوهی: خطوط 1 و 2 متروی تهران)، کرمی و رستمی(1398) با عنوان تحلیل توزیع تراکم ساختمانی تحت تأثیر عوامل حمل و نقل شهری (مطالعه موردی: بافت مرکزی شهر ایلام)، گوهر ریزی و همکاران(1398) با عنوان بهینه سازی یکپارچه تخصیص تراکم و کاربری زمین و طراحی شبکه حمل و نقل عمومی- موردپژوهی: منطقه 22 تهران، قربانی و رسول زاده(1397) با عنوان امکان سنجی افزایش تراکم ساختمانی با توجه به ظرفیت شبکه معابر مطالعه موردی: محله بهار کلانشهر تبریز، نیک پور و همکاران(1396) با عنوان تحلیل رابطه میان فرم شهر و شاخص دسترسی (مورد مطالعه: شهر بابلسر)، آشنایی و همکاران(1396) با عنوان بررسی اثرات متقابل بین حمل ونقل شهری (مترو، بی آرتی) و تراکم شهری بر مبنای شاخص های زمین و مسکن با استفاده از GIS  (مطالعه موردی:منطقه 8 تهران)، رجبی و ملکی نظام آباد(1394) با عنوان تحلیل توزیع فضائی کاربری مسکونی از طریق بررسی تراکم های شهری و نقش آن در توسعه پایدار شهر (مطالعه موردی: شهر میاندوآب)، حسن زاده و همکاران(1394) با عنوان تأثیر فناوري حمل و نقل شهري بر شكل و فعالیت در بافت هاي تاريخی متراكم با تأكید بر پیاده مداري، جعفری و قربانی(1394) با عنوان تحلیل و مدل سازی تراکم ساختمانی (FAR) در محله­های مسکونی با رویکرد توسعه پایدار محله ای مطالعه موردی: محله گلباد و میدان قطب شهر تبریز، قلندریان گل خطمی(1393) با عنوان تأثیر برنامه ریزی کاربری اراضی بر حمل و نقل شهری، حسینی و همکاران (1392) با عنوان ارائه روشی برای تعیین حداکثر تراکم ساختمانی در مقیاس قطعات مسکونی، حسینی و بهرامی(1392) تحلیل تأثیر سازمان فضایی شهر بر نظام حمل ونقل درون شهری مطالعه موردی: شهر رشت، خواجه وند بدیعی(1392) با عنوان بررسی میزان تأثیر افزایش تراکم ساختمانی بر ترافیک شهری مطالعه موردی شهر ساری، عباس زادگان و همکاران(1390)  با عنوان بررسي مفهوم توسعه مبتني بر حمل و نقل همگاني و جايگاه مترو شهري تهران در آن، سرور و همکاران(1389) بررسی تأثیرات افزایش تراکم ساختمانی بر شبکه حمل ونقل بافت قدیم شهر تبریز، سلطانی و همکاران(1389) با عنوان نقش تراکم شهری در وابستگی به اتومبیل، مطالعه موردی سه ناحیه مسکونی در منطقه یک شهر شیراز اشاره کرد. تعدادی از مطالعات انجام گرفته در خارج از کشور نیز شامل پژوهش های چن و همکاران(2022) با عنوان ارزیابی انعطاف پذیری استاتیک و پویا برای سیستم های حمل و نقل شهری پایدار: مطالعه موردی شیان، چین، مادینا و همکاران(2020) با عنوان مدل سازی شبکه های حمل و نقل عمومی برای یک شهر دایره ای: نقش مراکز فرعی شهری و تراکم تحرک، ما و همکاران(2018) با عنوان مدل سازی تخصیص کاربری و تراکم در شبکه حمل و نقل شهری، لی و مودن(2016) با عنوان اندازه گیري كاربري زمین و شكل شهري همبستگی هاي آن با پیاده روي، ارگاس و همکاران(2016) با عنوان تراکم شهری و دسترسی متابولیک مناطق شهری: تجزیه و تحلیل پانلی از انتشار سرانه حمل و نقل در سطح شهرستان، بوهلر و گاتچی(2016) با عنوان حركت به سوي حمل و نقل فعال: چگونه سیاست ها می­­توانند پیاده روي و دوچرخه سواري را تشويق كنند؟، لی و همکاران(2016) با عنوان مدل سازی تراکم بهینه در سیستم حمل و نقل عمومی، میشالانی(2014) با عنوان مدل سازی روابط بین انتشار دی اکسید کربن در سفرهای شهری، تقاضا و عرضه حمل و نقل، تراکم جمعیت و متغیرهای سیاست پروکسی، لیتمن و همکاران(2013) باعنوان اثرات استفاده از زمین در حمل و نقل، وانگ و همکاران(2013) با عنوان بررسی تراکم شهری در شنزن، ارتباط بین مورفولوژی، تراکم ساختمانی و کاربری، چن و همکاران(2012) با عنوان بررسی تراکم شهری در شنزن، ارتباط بین مورفولوژی، تراکم ساختمانی و کاربری، بایز و میلر(2011) با عنوان مفهوم سازی راحتی: شیوه های حمل و نقل و درک ساکنان تراکم بالا درون شهری در بریزبن، استرالیا، بریگان و همکاران(2010) با عنوان ارتباط بین اتصال خیابان و حمل و نقل فعال می باشند.یافته های پژوهشاز مجموع 30 مقاله بررسی شده 56 درصد مقالات از مجلات معتبر داخلی و 44 درصد از آن­ها از مجلات معتبر خارج از ایران گردآوری شدند. در این پژوهش اطلاعات کلی از نظر نوع و روش پژوهش در جدول 1 بیان شده است.[1] Burgessسید محسن هاشمی سانیجسید محسن هاشمی سانیجWed, 22 Jul 2026 13:43:13 +0330