
چطور میتوان با تحلیل دادههای یک کسبوکار، وضعیت کلی رشد و عملکرد آن را تنها در یک مدل نشان داد؟ شاید این هیجان برانگیزترین چالشی بوده که به عنوان یک تحلیلگر دادههای کسبوکار تا به حال با آن مواجه شدهام. چرا میگویم هیجانبرانگیزترین؟ به چند دلیل.
اول سلامتی یک کسبوکار دقیقا مانند سلامتی یک انسان مؤلفههای مختلفی دارد. پاسخ دادن به این پرسش نیازمند تسلط به تمام این حوزههاست. حوزههایی مانند مدلکسبوکار، محصول، بازاریابی، طراحی و ... .
دوم پاسخ صحیح به این پرسش از مسیر تحلیل دادهها میگذرد. دادهها تنها حقایق قابل اتکایی هستند که ما از یک کسبوکار دریافت میکنیم. با نگاه کردن به یک کسبوکار نمیتوان وضعیت آن را سنجید. همانطور که هیچ دکتری با نگاه کردن به بیمار نمیتواند تشخیص و درمان دهد. دادهها نه تنها داراییهای یک کسبوکار که مهمترین علائم حیاتی آن هستند.
سوم این مسئله از جنس سادهسازی یک سیستم پیچیدهست و من عاشق این نوع مسئلهها هستم. سادهسازی منتهی علیه خبرگیست. کنار زدن پیچیدگیها، حذف زواید پیدا و کشف فواید پنهان. این کار نه تنها نیازمند یک نگاه دقیق که بلکه نیازمند مهارت و ابزار است.
Simplicity is ultimate sophistication, ~Leonardo da Vinci
چهارم حل این مسئله نیازمند مهارت و ابزار است. مهارتِ تحلیل و شناخت کسبوکار و ابزارهای توسعه فنی برای مدلسازی و پیادهسازی راهحل. مهارتِ استفاده از ابزارها یعنی قدرت پیادهسازی ایدههایی که در ذهن داریم. تا دست به آچار نبریم هیچ پیچی باز نمیشود و تا یاد نگیریم که چگونه با آچار کار کنیم هیچ وقت دست به آن نمیزنیم.
پنجم هیجانبرانگیزتر از موارد بالا اینکه با وجود تلاشهای بسیار، هنوز مطمئن نیستم که راهحلِ جامعی برای این مسئله پیدا کرده باشم. در این نوشته، آخرین تلاشم و به زعم خودم بهترین راهحلی را که تا به حال پیدا کردهام، شرح میدهم. یک مدل دیگری هم هست که در پستی دیگر توضیح خواهم داد.
تلاش من برای حل هیجانبرانگیزترین سوالی که تا به حال در طی تحلیل رفتار مشتریان کسبوکارهای مختلف با آن مواجه شدهام، منتهی به خلق سه مدل کلی ارزیابی عملکرد و رشد یک کسب وکار شده است که در این نوشته آنها را با شما به اشتراک میگذارم.
وقتی در مورد میزان رشد و ارزیابی عملکرد یک استارتاپ یا کسبوکار در طول زمان سوال میپرسیم، معمولا با پاسخهایی کیفی یا سنجههای کمّی (KPIها) مواجه میشویم که هر دو ناقص هستند. پاسخهای کیفی بسیار گمراهکننده و KPIها معمولا تنها یک جنبه از کسبوکار را نمایش میدهند.
یک مدل مناسب برای ارزیابی کلی رشد و عملکرد، علاوه بر جامعیت، دقت و صحت، باید سه ویژگی اساسی داشته باشد:
در طی تلاشهایی که برای حل این چالش تحلیلی کسبوکارهای آنلاین داشتم، سه مدل کلی برای ارزیابی کل وضعیت یک کسبوکار طراحی کردهام که در ادامه به معرفی آنها میپردازم.
این مدلها همچنان نمیتوانند در یک کلام وضعیت کلی رشد یک استارتاپ را بیان کنند ولی با ترکیب مهمترین سنجهها و بصریسازی آنها به سادهترین روش ممکن سعی کردهام یک تصویر کلی، دقیق و کمّی از روند رشد و سلامت کسبوکار ارائه دهم. این سه مدل به سه حوزه «عملکرد مالی و سهم بازار»، «عملکرد مشتریان» و «موتور کارایی» تقسیم میشوند.
هر یک از این سه مدل شامل دو سنجه اصلی و یک سنجه فرعی میشود. دو سنجه اصلی یک ماتریس دوبعدی ایجاد میکنند. هر بعد از یک نقطه به عنوان بنچمارک آن سنجه به دو قسمت تقسیم میشود که در کل یک ماتریس ۲×۲ و ۴ حالت ممکن به وجود میآورند. مقدار هر سنجه در ۱۲ ماه گذشته یک نقطه روی این ماتریس را مشخص میکند که در یکی از ۴ ناحیه قرار گرفته است. سنجه سوم (فرعی) اندازه هر نقطه را مشخص میکند.

روند زمانی را با شدت رنگ دایرهها میتوان فهمید. هر چه روشنتر باشند قدیمیتر هستند. سه ماه آخر با رنگهای تیرهتر مشخص شدهاند. این نقاط باید در ناحیههای بهتری قرار گرفته باشند و اندازه دایره بزرگتر باشد تا به معنای روند رشد مثبت تلقی شود. در برخی از نمودارها، برای بصریسازی بهتر از لگارتیم مقادیر سنجهها استفاده شده است.
میخواهیم ببینیم طی سال گذشته عملکرد یک کسبوکار در مالی و سهم بازار چگونه بوده است. سه سنجه مهم در این حوزه وجود دارد که در این مدل از آنها استفاده شده است. محور افقی نشاندهنده رشد ماه به ماه تعداد کاربران است و نمودار عمودی نرخ رشد ماهبهماه کل فروش را نشان میدهد. اندازه هر نقطه بیانگر میانگین درآمد از هر کاربر (ARPU) در هر ماه است.

در این مدل با استفاده از سه عنصر رشد کاربران، رشد فروش و میانگین درآمد از هر کاربر روند کلی سرویس را در حوزه مالی و سهم بازار ارزیابی، مقایسه و تحلیل میشود.
افزایش یا کاهش ARPU همیشه لزوما به معنای خوب یا بد نیست. استراتژیهای قیمتگذاری، توسعه محصول یا هدفگذاری بخش مشتریان میتواند تاثیرات منفی یا مثبت روی ARPU بگذارد ولی به طور کلی در اغلب موارد افزایش ARPU به معنای افزایش ارزش طول عمر مشتری بوده و یک رشد مثبت محسوب میشود.
به طور کلی، مشتری کاربری است که اقدام نهایی سرویس را انجام داده است. اقدامی که به طور مستقیم برای کسبوکار ارزش (معمولا درآمد) خلق میکند. در این مدل میخواهیم بدانیم عملکرد سرویس در خلق و نگهداری مشتری با کیفیت (سودآور) چگونه است. محور افقی نشاندهنده رشد ماهبهماه مشتری جدید است و نمودار عمودی رشد ماهبهماه مشتری بازگشتی. اندازه هر دایره، ارزش طول عمر مشتری (CLTV) را در آن ماه نشان میدهد.

در این تحلیل با استفاده از سنجههای اصلی رشد مشتریان (رشد ماهبهماه مشتری جدید و بازگشتی و ارزش طول عمر مشتری) میتوان روند رشد مشتریان را ماه به ماه ارزیابی و با هم مقایسه کرد.
ارزش طول عمر مشتری (CLTV)، یکی از مهمترین شاخصهای یک مدل کسبوکار پایدار است. اهمیت این سنجه آنقدر بالاست که معمولا یکی از اصلیترین KPIهای مطرح در فرایند جذب سرمایه است. هر چه ارزش طول عمر مشتری بیشتر باشد، کسبوکار شما سودآورتر، پایدارتر و برای سرمایهگذاری جذابتر است.
سنجههای مرتبط با کارایی مستقل از حجم هستند. یعنی شما چه ۱۰ کاربر داشته باشید و چه ۱۰ میلیون کاربر، سنجههایی که کارایی داخلی سرویستان را نشان میدهند ممکن است تغییر چندانی نکنند (مگر آنکه حجم روی کارایی داخلی سرویس تاثیر شبکهای بگذارد). بنابراین این سنجهها بهترین ابزار برای درک موفقیت یک تیم در پیادهسازی یک مدل کسبوکار با مزیت رقابتی بالا هستند. محور افقی نشاندهنده نرخ ریزش مشتریان (churn rate) است و محور عمودی نرخ تبدیل کاربر به مشتری (Conversion rate) را در هر ماه نشان میدهد. اندازه هر نقطه بیانگر چسبندگی کاربران فعال (Stickiness) در هر ماه است.

در این تحلیل با استفاده از سه عنصر اصلی کارایی (نرخ ریزش، نرخ تبدیل و چسبندگی) میتوان روند کارایی سرویس را ماه به ماه ارزیابی و با هم مقایسه کرد.
چسبندگی (Stickiness) بهترین شاخص کارایی داخلی سرویس شماست. این سنجه نشان میدهد شما چقدر در فعال نگهداشتن کاربرانتان موفق بودهاید. برای محاسبه آن معمولا از فرمول ساده DAU/MAU استفاده میکنند. افزایش یا کاهش چسبندگی ممکن است دلایلی مرتبط با فیچرهای محصول، UX/UI و یا فعالیتهای رقبا داشته باشد.
راه ساده: خودتان انجام دهید
محاسبه و بصریسازی هر یک از مدلهای فوق با استفاده از دادههای بسیار اولیهای از رفتار مشتریان قابل انجام است. هیچکدام از سنجههای فوق محاسبات پیچیده و پردازش سنگینی نیاز ندارد. کافیست بتوانید تعریف درست و دقیق از این سنجهها را شناسایی و بر آن اساس محاسبات خود را انجام دهید.
در مورد تعاریف و نحوه محاسبه هر کدام از سنجههای فوق در آینده مطالبی خواهم نوشت. ولی موقتاً با یک جستجوی ساده گوگل میتوانید در مورد هر کدام از آنها صدها مطلب مفید پیدا کنید.
راه سخت: من برایتان انجام میدهم
اگر دوست داشتید من برایتان این کار را انجام دهم کافیست به من ایمیل ([email protected]) بزنید. در اسرع وقت جزئیات بیشتری را با شما در میان خواهم گذاشت.
Photo by Jeremy Thomas, on Unsplash