یکی از رایجترین فرهنگهای رفتاری ما انسانها «قربانی گری» یا «قربانی دانستن» و گریز از مسئولیتپذیری در برابر وضعیتهای مختلف زندگی است. این گرایش در تمام سطوح اجتماعی، خانوادگی و فردی به خوبی دیده میشود. اگر خوب به اطراف خود نگاه کنیم، افراد بسیاری را مییابیم که شاکی و ناراحت هستند و دیگران را سرزنش میکنند؛ اما در روانشناسی قربانی گری، سرزنشگری و مسئولیت گریزی نوعی سبک زندگی و رفتار کلی است که از چهار بخش فکر، عمل، احساس و حالت بدنی خاص تشکیل میشود. افراد این سبک رفتاری را انتخاب میکنند و بابت آن هزینههای زیادی میپردازند و البته اگر آگاهانه جایگزین بهتر و مفیدتری برای آن بیابند، میتوانند الگوی رفتاری کارآمدتر و مؤثرتری انتخاب کنند.
در سال ۱۹۶۰ استفن کارپمن مثلثی را به عنوان مثلث کارپمن ابداع کرده که در آن به توضیح نقش افراد و نوع رفتارهای آن پرداخت که درگیر روابط مخرب و آزاردهنده شده اند و علت حضور و تداوم این رفتارها را مورد بررسی قرار داده است. استفن مثلث کارپمن را به سه دسته:
تقسیم میکند که در این مثلث افراد ناجی و آزاردهنده در قسمت بالای مثلث و قربانی در سمت پایین قرار گرفته است.

حال با این پیشزمینه ذهنی درمورد نقش قربانی به توضیح قربانی گری میپردازیم. با ما همراه باشید.
از نظر آلبرت الیس یکی از مخربترین دلمشغولیهای انسان بروز رفتار قربانی گری است. این بازی باعث به وجود آمدن وقایع و درگیریهای بزرگی است؛ همانند جنگها، تنشها و منازعات و همچنین عدم توفیق در روابط بین فردی که بخش قابلتوجهی از ناکامیها در زندگی را شامل میشوند. بازی سرزنش معمولاً به صورت شماتت کردن یا مقصر قلمداد کردن دیگران در ازای رفتاری است که به نظر ما ناخوشایند میآید نمایان میشود که در این حالت به جای ایجاد تغییرات یا انجام اقدامی مفید در جهت بهبود شرایط، بر مقصر دانستن عوامل بیرونی تأکید داریم.
در بحث قربانی گری، ۴ باور غیرمنطقی به عنوان نیروی محرکه وجود دارد که در ادامه به شرح مختصری از هر باور خواهیم پرداخت:
1) باور اول: همواره فرد دیگری غیر از خود من مقصر است و باید سرزنش شود.
این باور بهطور کل نادرست است. در بسیاری از موارد، یک رویداد یا اتفاق منفی ناخواسته رخ میدهد که واقعاً در وقوع آن کسی مقصر نیست؛ مانند زمانی که فردی دچار سکته قلبی و سرطان شود و شخص ریشههای این ناگواری را در جایی خارج از سبک زندگی یا عملکرد خود می داند؛ یا اختلاف نظری که ممکن است افراد با هم داشته باشند و از دیدگاه یکدیگر خوششان نیاید؛ در این حالت، انگشت انتقاد به سوی هم نشانه میروند و نمیتوانند با هم به خوبی کنار بیایند.
2) باور دوم: فرد مقصر سزاوار بیحرمتی است.
این باور غیرعقلایی است و افراد بین خطا و خطاکار تفاوت قائل نمیشوند. در این باور نمیگویند کاری که کردی اشتباه بوده بلکه میگویند به خاطر اشتباه و خطایی که مرتکب شدی ارزش و احترام کمتری داری؛ تو مقصر و سزاوار سرزنشی، پس کمتر هم قابلاحترامی! این نوع استدلال قاعده اصلی بازی سرزنشگری یا قربانی گری است؛ اما باورها همیشه واقعگرایانه نیستند! حتی اگر فردی کاری را به اشتباه انجام داد به این معنا نیست که او انسان بدی است یا سزاوار احترام کمتری است. اگر این چنین بود، همه ما باید شأن و احترام خود را از دست میدادیم، چون همه انسانها در طول زندگی کموبیش خطا و اشتباه و انتخابهای نادرست انجام دادهاند.
3) باور سوم: آموختن و درس دادن به انسانها به شیوه بیحرمتی کردن به آنها ضروری است.
استفاده از قهر، فحاشی، اتهام زدن و بیادبی یا استفاده از زور و اجبار بدنی همهی روشهای سنتی برای قطع رابطه انسانی و بستن راه و گفتوگوی سازنده است. آن هم در جایی که اختلافنظرها و تفاوتها را میتوان بهطور عقلانی بررسی کرد. قربانی گری در پی حل مسالمتآمیز و سازنده اختلافها نیست بلکه هدفش بهطور مبهم و غیر سازنده این است که افراد خاطی مجازاتی که سزاوار آن هستند را دریافت کنند.
4) باور چهارم: هیچ تقصیری متوجه من نیست.
بیشتر نارضایتی افراد به دلیل عدم پذیرش مسئولیت شخصی در مسیر ارضای نیازها و خواستههایشان است. عدم پذیرش مسئولیت شخصی اعمال و کردار، راه مؤثر تغییر را میبندد. مسئولیت گریزی یا امتناع از پذیرش مسئولیت در تمام تعاملات و اقدامات بر اساس باوری است که میگوید به هیچوجه اشتباه کردن مجاز نیست و دیگران نباید درباره من اشتباهی بکنند. پس، آسانتر و بهتر است که به جای پذیرفتن خطا بودن کار خود و اصلاح آن، دیگران را مورد سرزنش قرار دهیم. از این رو، اشتباه و خطا کردن به منزله داشتن عیب و نقص است و متقابلاً این بدان معنا است که در صورت بروز خطا از طرف ما، ارزش دریافت احترام را نداریم! اما موضوع اینجاست که نقص و عیب واقعی همین «توقع کامل و بینقص بودن» است.

اگرچه افراد بینقص نیستند، میتوانند از اشتباهات خود بیاموزند؛ به شرطی که خطا و اشتباه خود را بپذیرند و رفتار خود را در آینده تغییر دهند؛ اما متأسفانه افرادی که قربانی گری میکنند، همواره در محیط و عوامل بیرون از خود به دنبال مقصر میگردند تا اشتباه را به گردن آن بیندازند و آن را به عنوان عامل اصلی سرزنش کنند. برای آنکه بتوانیم بازی سرزنشگری را متوقف کنیم، لازم است صادقانه به ارزیابی خود بپردازیم.
اگر همیشه اطرافیان - مثل فرزندان، خواهر، برادر، همسر، کارکنان و دوستان - هستند که باعث عصبانیت و ناکامی شما میشوند و این موضوع به دفعات در زندگیتان رخ میدهد، مثلاً بیشتر از یکی دو بار در هفته، آنگاه تقریباً میتوانید مطمئن باشید که شما هم بازیگر صحنه قربانی گری و سرزنشگری هستید و برای آنکه خوشنودی زندگی را تجربه کنید، باید کارهایی متفاوت انجام دهید:

خلاصی از قربانیگری یک فرایند پیچیده است و به تنهایی میتواند چالشبرانگیز باشد. اما با استفاده از روشهای کوچینگ، میتوانید به تدریج از این الگوی ذهنی خلاص شوید. در زیر، سه بند کوچینگ را برای خلاصی از قربانیگری شرح میدهم:
مهم است بدانید که خلاصی از قربانیگری یک فرایند طولانی است و نیازمند صبر و پشتکار است. در نهایت، همکاری با یک کوچ ماهر و متخصص در این حوزه، میتواند به شما در این مسیر کمک کند.