ماتریس RACI که گاهی به عنوان ماتریس تخصیص مسئولیت (RAM) یا مدل RACI هم شناخته میشود، ابزار سادهای برای مشخص کردن نقشها و مسئولیتها در طول یک پروژه، برنامه یا به طور کلی در هر سازمانی است.
به طور خاص این ماتریس در دورههای ITIL تدریس میشود جایی که قرار هست مسئولیتها و نقشها برای پروژههای بین بخشی یا درون سازمانی مشخص شود.

عبارت RACI سرواژه کلمات Responsible, Accountable, Consulted, Informed است. ماتریس RACI به شما این توانایی را میدهد تا تشخیص دهید که چه کسی مسئول، پاسخگو، مشاور، یا مطلع است. در واقع برای هر کاری که در یک پروژه باید انجام شود این چهار نقش وجود دارند و این ماتریس به شما نشان میدهد که برای هر کار خاص هر فرد چه نقشی دارد.
در ادامه به جزییات بیشتری در مورد هر یک از کلمات تشکیلدهنده RACI پرداختهایم.
نکته مهم: برای جلوگیری از هرگونه سردرگمی در مورد اینکه چه کسی چه کاری را انجام میدهد، باید فقط یک نوع مشارکت (مسئول، پاسخگو، مشاور و یا مطلع) برای هر کار (وظیفه) در ماتریس RACI به یک فرد اختصاص داده شود. فقط یک مورد استثنا وجود دارد و آن هم اینکه در برخی موارد ممکن است Accountable شخص Responsible نیز باشد یعنی مسئول انجام کار پاسخگو هم باشد و در هیچ حالت دیگری نباید یک فرد دو مشارکت را در یک وظیفه داشته باشد.
نمونهای از ماتریس RACI در زیر نشان داده شده است:

تعدادی قانون وجود دارد که باید هنگام ایجاد ماتریس RACI در نظر داشته باشید:
برای درک دقیقتر از ماتریس RACI به مثال زیر توجه کنید.

شما هم میتوانید با دانلود این قالب ماتریس RACI دلخواه خود را ایجاد کنید. همانطور که مشاهده میکنید این یک ماتریس بسیار ساده است که در عین حال برای مشخص کردن مسئولیتهای هر وظیفه و هر فرد بسیار قدرتمند است.
همانطور که میدانید وقتی شما قصد انجام یک پروژه متوسط یا بزرگ را دارید، تنظیم دقیق وظایف کار سادهای نیست. اما وقتی کارهایی که باید در پروژه انجام شود لیست شد (شکست کار یا WBS) سپس نوبت به مشخص کردن نقش هر فرد نسبت به هر کار مشخص است.
ماتریس RACI به شما کمک میکند که بتوانید وظایف افراد تیم را مشخص کنید و شکافهای احتمالی را بررسی و پوشش دهید.
بد نیست یکبار دیگر به هرم RACI نگاه کنیم. هرمی که در آن مشخص شده است هر نقش مشارکتی چه تعداد و چگونه میتواند در نظر گرفته شود.

آنچه این تجسم نشان میدهد این است که فقط یک فرد پاسخگو (که نتیجه کار را امضا میکند)، بیش از یک فرد مسئول (کار را انجام میدهد)، به طور بالقوه چندین نفر در حال مشاوره (ارائه ورودی) و به طور بالقوه افراد زیادی که نیاز به اطلاع دارند وجود دارد. در واقع کسی که پاسخگوست باید نتیجه نهایی را تایید کند، اما فردی که مسئول است میتواند تیم خاصی داشته باشد و در نهایت یکی از این افراد مسئولیت را قبول کنند. اما تعداد افراد مشاور و مطلع پروژه میتوانند هر تعدادی باشند.
نکته حرفه ای: در تصویر میتوانید ببینید که یک R به صورت پررنگ است. گاهی اوقات میتواند ایده خوبی باشد که برای برجسته کردن این واقعیت که یک فرد مسئول جمعآوری تمام افرادی است که برای تکمیل کار مورد نیاز هستند، استفاده کنید و مطمئن شوید که آنها کار خود را انجام میدهند. به این ترتیب کار از بین نمیرود و در نهایت ناقص یا با تأخیر تمام نمیشود.
عملکرد اصلی یک ماتریس RACI اتصال افراد به وظایف است. بهطورکلی، یک ماتریس RACI به همه افراد درگیر در یک پروژه یا مدیران سازمانی اجازه میدهد تا بدانند بهطوردقیق چه انتظاراتی از افراد درگیر در پروژه میرود، و وقتی مردم بدانند چه انتظاراتی از آنها میرود، به احتمال زیاد روی کارهای درست کار کرده و به موقع آنها را انجام خواهند داد. بنابراین، ماتریس RACI یک ابزار عالی برای مدیریت یک پروژه است، به ویژه در جایی که جزییات هر کدام از کارها مشخص شده است. اگر مدیر پروژه یا مدیر محصول هستید، منطقی است که این سند را به عنوان بخشی از برنامه ارتباطی پروژه خود نگه دارید. در واقع این سند به شما کمک میکند که مسئولیتها را مشخص کنید و در صورتی که نیاز به گزارش داشتید میتوانید افراد مسئول و پاسخگو را خطاب قرار دهید.
هر مدلی مزایا و معایبی دارد که در این بخش به مزایای ماتریس RACI اشاره میکنیم.
به همان اندازه که استفاده از یک ابزار یا مدل میتواند مزایایی را به همراه داشته باشد میتواند معایب خاصی هم داشته باشد. در ادامه به برخی از معایب ماتریس RACI میپردازیم.
مراحلی که برای ایجاد یک ماتریس RACI باید طی کنید به شرح زیر است. توصیه میشود این کار را به صورت گروهی انجام دهید تا در مورد وظایف و مسئولیتها توافق حاصل شود.
کسانی که بالاتر از شما هستند - کمیته راهبری، حامی پروژه و... .
کسانی که در تیم پروژه فوری شما هستند.
کسانی که در داخل برای تیم پروژه کار میکنند.
ذینفعان علاقهمند از سازمان گستردهتر.
ذینفعان خارجی مرتبط و اشخاص ثالث.
افرادی را که پاسخگو انجام کار هستند علامتگذاری کنید (A).
یک نفر مسئول بسازید (R).
افرادی را که در انجام کارها مشورت میدهند علامت گذاری کنید (C).
افرادی را که نیاز به اطلاع دارند علامت بزنید (I).
اگر قصد دارید ماتریس RACI که ایجاد کردهاید را تکمیل کنید بد نیست که به موارد زیر دقت کنید:
با استفاده از این راهکارها میتوانید ماتریس خود را تکمیل کنید.
در حال حاضر شما باید درک بسیار خوبی از نحوه استفاده از ماتریس تخصیص مسئولیت داشته باشید. در واقع تغییرات زیادی در ماتریس RACI وجود دارد (از جمله PACSI، RASI، RAPID و RATSI). محبوب ترین ماتریس RASCI است.
همانطور که قبلا ذکر شد، یک مشکل بزرگ با ماتریس RACI این است که شما نمیتوانید تعیین کنید که چه کسی مسئولیت کلی انجام یک کار را بر عهده دارد، زیرا یک کار میتواند تعداد زیادی R داشته باشد. یک ماتریس RASCI این مشکل را به روشی بسیار ساده حل میکند.

همانطور که توانستیم از یک هرم برای یادآوری نحوه استفاده از ماتریس RACI استفاده کنیم، میتوانیم از هرم مشابهی استفاده کنیم تا نحوه استفاده از ماتریس RASCI را به ما نشان دهد.
در انتها امیدوارم که این مطلب برای شما خواننده گرامی مناسب بوده باشد. با انتشار این مطلب برای علاقهمندان به نشر بهتر آن کمک کنید.