
«ایرلندی» به کارگردانی صدرا عیسیپور، برداشتی فرمی از نمایشنامه «ملکه زیبایی لینین» اثر «مارتین مکدونا» ست که تلاش میکند از قراردادهای رئالیستی و ناتورالیستی فاصله بگیرد و جهان اثر را از مسیر بدن، حرکت، موسیقی، نور و خشونت بازتعریف کند. در این اجرا، روایت دیگر تنها از طریق دیالوگ و کنشهای روانشناختی شخصیتها پیش نمیرود، بلکه بدن بازیگر و عناصر بصری صحنه به بخش مهمی از زبان نمایش تبدیل میشوند. نتیجه، اجرایی است که بیش از آنکه در پی بازسازی جهان واقعگرایانه مکدونا باشد، به دنبال ساختن جهانی آشفته، اغراقشده و گاه سورئال است.
یکی از مهمترین ویژگیهای این اجرا، طراحی صحنه است. تقسیم صحنه به دو بخش و قرار گرفتن مَگ در یک سو و مورین در سوی دیگر، در کنار میز و دو دستکش بوکس در مرکز، بیش از آنکه صرفاً یک انتخاب دکوراتیو باشد، مناسبات میان شخصیتها را به تصویری از یک میدان مبارزه تبدیل میکند. خانه، که در متن اصلی محل وقوع بخش عمدهای از درگیریهای مادر و دختر است، در اینجا به نوعی رینگ تبدیل میشود؛ فضایی که هر گفتوگو میتواند آغاز یک مبارزه و هر حرکت، شکلی از خشونت باشد. به این ترتیب، طراحی صحنه پیش از آنکه اطلاعات داستانی ارائه کند، رابطه قدرت میان شخصیتها را به مخاطب منتقل میکند.
گریم و طراحی لباس نیز در امتداد همین نگاه فرمی قرار دارند. اغراق در ظاهر بدن مگ، لباس غیرواقعی او و جزئیاتی که تداعیکننده اندامهای داخلی بدن هستند، شخصیت را از یک انسان صرفاً سالخورده و بیمار به تصویری از فرسودگی جسمانی تبدیل میکنند. در مقابل، قلب طراحیشده روی لباس مورین میتواند نشانهای از میل، عاطفه و نیاز او به ارتباط باشد؛ عناصری که در طول نمایش دائماً در معرض خشونت و سرکوب قرار میگیرند. در چنین شرایطی، بدن دیگر تنها بدن شخصیت نیست، بلکه به یک نشانه بصری تبدیل میشود.
این رویکرد در بازی بازیگران نیز دیده میشود. بهویژه مگ و مورین بیش از آنکه با الگوی شخصیتپردازی روانشناختی و رئالیستی ساخته شوند، به واسطه بدن، حرکت، صدا و کنشهای فیزیکی تعریف میشوند. بنابراین بخش مهمی از آنچه در یک اجرای رئالیستی از طریق پیشینه شخصیت، جزئیات روانی و روابط علت و معلولی منتقل میشود، در اینجا به زبان بدن سپرده شده است. این انتخاب با ساختار کلی اجرا هماهنگ است، اما در عین حال باعث میشود شخصیتپردازی مگ و مورین به اندازه ظرفیت نمایشنامه گسترش پیدا نکند. در نتیجه، شخصیتها گاهی بیشتر به حاملان یک وضعیت، یک مفهوم یا یک تنش تبدیل میشوند تا انسانهایی با لایههای روانی کاملاً مستقل.
با این حال، همین فاصله گرفتن از شخصیتپردازی رئالیستی را میتوان از زاویه دیگری نیز خواند. با توجه به پیشینه روانی مورین و آشفتگی ذهنی او، جهان غیرواقعی و اغراقشدهای که نمایش میسازد میتواند نه صرفاً جهان بیرونی، بلکه نوعی بازنمایی از جهان ذهنی او باشد. در این خوانش، بسیاری از آنچه روی صحنه دیده میشود ممکن است همانگونه که واقعاً اتفاق افتاده نباشد، بلکه شکلی باشد که مورین در ذهن خود از جهان، مادرش و رابطه میان آن دو ساخته است.
این زاویه دید، فرم اجرایی «ایرلندی» را از یک انتخاب صرفاً زیباییشناختی فراتر میبرد. بدن اغراقشده مگ، خشونت افراطی، طراحی غیرواقعی صحنه، حضور یک شخصیتی در بالای صحنه و حتی کیفیت کابوسوار برخی از تصاویر را میتوان به عنوان اجزای ذهن مورین در نظر گرفت. انگار مخاطب به جای آنکه صرفاً شاهد زندگی مورین باشد، برای مدتی وارد ذهن او میشود و جهان را از فیلتر ادراک او میبیند. در چنین خوانشی، حتی میتوان این احتمال را مطرح کرد که تصویری که از مگ در طول اجرا ارائه میشود، تصویری باشد که مورین از مادرش در ذهن ساخته است؛ مادری که در ذهن او به موجودی فرسوده، آزارگر و تهدیدکننده تبدیل شده و در نهایت باید از میان برداشته شود.
از همین منظر، قتل مگ نیز معنای متفاوتی پیدا میکند. صحنه قتل را میتوان نه فقط بازنمایی یک قتل فیزیکی، بلکه تجسم بیرونی یک فروپاشی روانی دانست. سوزاندن دست، تلاش برای خفه کردن و بریدن رگهای مگ، همراه با جیغ، موسیقی و شدت حرکات، میتواند شکل تصویری و فیزیکی همان خشمی باشد که در ذهن مورین انباشته شده است. بنابراین این امکان مطرح میشود که آنچه مخاطب میبیند، بازسازی دقیق یک واقعیت بیرونی نباشد؛ بلکه ورود به ذهن شخصیتی باشد که واقعیت را از خلال ترس، نفرت، تنهایی و اختلال ادراک میکند.
در چنین شرایطی، آن شخصیتی که در قسمت بالایی صحنه قرار دارد (علی زهان) نیز معنای بیشتری پیدا میکند. قرار گرفتن او در ارتفاع، بسته بودن دستها با زنجیر و طراحی دوگانه چهره که یک سوی آن زنانه و سوی دیگر مردانه است، از همان ابتدا او را از یک شخصیت رئالیستی جدا میکند. استفاده از بیسیم و بیان دیالوگهای مربوط به ری نیز نشان میدهد که این شخصیت قرار نیست صرفاً جایگزینی ساده برای ری باشد. میتوان او را به عنوان نوعی صدای درونی یا تجسم ذهنی مورین در نظر گرفت؛ صدایی که اطلاعات مربوط به جهان بیرونی را نیز از درون فضای ذهنی او منتقل میکند. اگر این شخصیت را بخشی از ذهن مورین بدانیم، زنجیرها و دوگانگی ظاهری او نیز میتوانند نشانهای از گرفتار بودن مورین در ذهن و هویت متزلزل او باشند.
از این زاویه، حتی پایان نمایش نیز قابلیت خوانش متفاوتی پیدا میکند. خبر رفتن پاتو و نامزدی او، که از طریق همین شخصیت منتقل میشود، میتواند صرفاً ادامه روایت نمایشنامه باشد، اما در یک خوانش ذهنیتر، شبیه ورود دوباره واقعیت بیرونی به ذهن مورین است؛ واقعیتی که با شکست عاطفی و تنهایی او همراه میشود. به این ترتیب، شخصیتها و اتفاقات نمایش دائماً میان «واقعیت» و «ادراک مورین از واقعیت» در نوسان قرار میگیرند.
ریتم نمایش نیز یکی از عناصر اصلی این زبان اجرایی است. سرعت بالای اجرا، تغییرات سریع، قطع و وصل شدن دیالوگها و گاه کامل ادا نشدن جملات، فضای ناآرام و متشنج اثر را تشدید میکند. این ریتم را میتوان بازتابی از آشفتگی ذهنی شخصیتها و بهخصوص مورین دانست؛ ذهنی که فرصت مکث و نظم دادن به وقایع را ندارد. با این حال، همین انتخاب در بعضی لحظات به قیمت از دست رفتن بخشی از وضوح دیالوگ و روایت تمام میشود. اگرچه میتوان این مسئله را بخشی از زبان فرمی اجرا دانست، اما در برخی صحنهها فاصله میان «ریتم آگاهانه» و «کاهش وضوح» بسیار کم میشود. به همین دلیل، مخاطبی که با متن اصلی آشنایی ندارد ممکن است در دنبال کردن روابط و اتفاقات نمایش با دشواری بیشتری مواجه شود.
موسیقی و نور نیز در این اجرا صرفاً نقش تزئینی ندارند. استفاده مداوم از موسیقی و تغییرات شدید نور، همراه با حرکات بدنی بازیگران، تلاش میکند پیش از آنکه مخاطب یک موقعیت را به شکل عقلانی تحلیل کند، آن را به صورت حسی تجربه کند. این مسئله خصوصاً در صحنههای خشونت به اوج میرسد. خشونت در «ایرلندی» تنها یک اتفاق داستانی نیست، بلکه به یک تجربه بصری و جسمانی تبدیل میشود.
صحنه قتل مگ یکی از نمونههای شاخص این رویکرد است. سوزاندن دست، تلاش برای خفه کردن و در نهایت بریدن رگهای هر دو دست مگ، در کنار جیغهای او، موسیقی تند و طراحی حرکتی بازیگران، خشونت را از سطح روایت فراتر میبرد. در نتیجه، مرگ مگ صرفاً به عنوان نقطهای از داستان نمایش داده نمیشود؛ بلکه بدن قربانی و بدن قاتل به مرکز اصلی صحنه تبدیل میشوند. جهان نمایش ممکن است غیرواقعی و اغراقآمیز باشد، اما خشونتی که بر بدن اعمال میشود کاملاً محسوس و واقعی به نظر میرسد. همین تضاد میان جهان سورئال و درد جسمانی واقعی، یکی از مؤثرترین ویژگیهای اجرایی نمایش است.
در میان بازیها، پاتو (حسین عباسپور) جایگاه متفاوتی پیدا میکند. در اجرایی که زبان غالب آن مبتنی بر اغراق و فرم است، پاتو حضوری ملموستر و انسانیتر دارد. صداسازی، نحوه حرکت، مستی و کیفیت حضور او باعث میشود شخصیت در مقایسه با سایر عناصر اجرایی، ارتباط مستقیمتری با مخاطب برقرار کند. حتی صحنه اروتیک مربوط به او نیز به دلیل همین حضور بدنی و باورپذیری اجرا، از حالت صرفاً فرمی فاصله میگیرد و به یکی از معدود لحظاتی تبدیل میشود که ارتباط میان بدن و احساس، همزمان قابل دریافت است.
در نهایت، «ایرلندی» اجرایی است که بیش از آنکه بخواهد داستان «ملکه زیبایی لینین» را بازسازی کند، به دنبال استخراج خشونت، آشفتگی و فروپاشی روانی پنهان در آن و تبدیلشان به یک زبان اجرایی مستقل است. مهمترین امکان تفسیری اثر، همین پیوند میان فرم و ذهن مورین است: جهانی که روی صحنه ساخته میشود را میتوان جهانی دید که از فیلتر ذهن آشفته او عبور کرده است. در این صورت، مخاطب نه فقط شاهد داستان مورین، بلکه وارد ذهن او میشود؛ جایی که مرز میان واقعیت، خاطره، خیال و خشونت از بین میرود.
در این خوانش، خانه دیگر صرفاً خانه نیست، رینگ است؛ مگ دیگر صرفاً مادر نیست، تصویری است که مورین از مادرش ساخته؛ ری میتواند به صدایی درونی تبدیل شود و قتل مگ نیز میتواند بیش از یک کنش روایی، تجسم یک فروپاشی روانی باشد. شاید مهمترین دستاورد فرم اجرایی «ایرلندی» نیز همین باشد: تبدیل کردن جهان ذهنی یک شخصیت به جهانی عینی روی صحنه؛ جهانی که ممکن است واقعی نباشد، اما احساس و خشونت آن کاملاً واقعی تجربه میشود.
پ.ن: این نمایش، ممکن است برای برخی آزاردهنده باشد.