
شما هم حتما مثل من زیاد شنیدین که کد هایی که می نویسید باید مطابق اصول شی گرایی باشه و اندر مزایای شی گرایی به اندازه موهای سر من نکته و مطلب خوندید. اما شاید شما هم مثل من به محض این که تسکی رو برای انجام برمی دارید انقدر درگیر جزئیات، چگونگی پیاده سازی و … تسک می شید که به کل یادتون میره چیزی به اسم شی گرایی هم وجود داره !!!
خوب حالا باید چی کار کرد : این رو اول بگم که من هم تازه اول کارم و دارم تلاش می کنم تا کد های بهتری بنویسم. با خودم فکر کردم چیکار کنم که این اصول یادم نره، به این نتیجه رسیدم که اون ها رو بنویسم تا اولا با شما به اشترک بذارم و ثانیا همیشه جلو چشمم باشه تا یادم نره و مدام این اصول رو برای خودم تکرار کنم. یادتون هم نره که شما هم می تونید تجربه های خودتون رو با ما به اشتراک بذارید تا همه ی ما به برنامه نویسان خوبی تبدیل شیم. خب مقدمه چینی بسه بریم سراغ اصل مطلب.
یکی از مهم ترین تفاوت های برنامه نویسی شی گرا با برنامه نویسی رویه ای این است که در شی گرایی ما تلاشمی کنیم مسئولیت انجام تسک های گوناگون را به درون کلاس برده تا به این ترتیب هم از تکرار کد جلوگیری نماییمو هم به کلاس این اجازه را دهیم تا خود بر روی رفتارش کنترل داشته باشد و تصمیم گیری در سمت استفاده کننده ازکلاس به حداقل برسد. در مثال زیر ما می خواهیم یک سیستم برای نوشتن و خواندن از یک فایل کانفیگ را که درآن داده ها به صورت key:value قرار دارد شبیه سازی کنیم :
روش رویه ای :
function readParams(string $source): array { $params = []; // read text parameters from $source // require the name of a source file // it attempts to open it, and reads each line, and looking for key/value pairs // it builds up an associative array as it goes return $params; } function writeParams(array $params, string $source) { // write text parameters to $source // accepts an associative array and the path to a source file // it loops through the associative array, writing each key/value pair to the file }
حال فرض کنید یک نیازمندی جدید به سیستم اضافه شده است و از این به بعد سیستم باید بتواند ساختار XML شبیه زیر را نیز پشتیبانی کند :
<params> <param> <key>my key</key> <val>my val</val> </param> </params>
برای تشخیص هم باید از پسوند فایل استفاده کرد و اگر xml بود از فرمت بالا استفاده نمود. حال اینجا در دو راهیای که قبلا گفته شد قرار می گیریم، این که چک کردن پسوند در خود کلاس صورت بگیرد و یا این کار در سمت استفاده کننده از کلاس. ابتدا روش دوم را انتخاب می کنیم و توابع را به صورت زیر بازنویسی می کنیم :
function readParams(string $source): array { $params = []; if (preg_match("/\.xml$/i", $source)) { // read XML parameters from $source } else { // read text parameters from $source } return $params; } function writeParams(array $params, string $source) { if (preg_match("/\.xml$/i", $source)) { // write XML parameters to $source } else { // write text parameters to $source } }
مشکلی که در این جا ایجاد می شود این است که چک کردن پسوند در دو تابع تکرار شده است و برای مثال اگرفرمت جدیدی به نیازمندی ها اضافه شود باید حواسمان باشد تا کد های مربوط به چک کردن آن فرمت جدید را درهر دو تابع اعمال کنیم (دو تابع باید با هم سینک باشند)
روش شی گرا :
در ابتدا یک کلاس abstract برای این کار می نویسیم :
abstract class ParamHandler { protected $source; protected $params = []; public function __construct(string $source) { $this->source = $source; } public function addParam(string $key, string $val) { $this->params[$key] = $val; } public function getAllParams(): array { return $this->params; } public static function getInstance(string $filename): ParamHandler { if (preg_match("/\.xml$/i", $filename)) { return new XmlParamHandler($filename); } return new TextParamHandler($filename); } abstract public function write(): bool; abstract public function read(): bool; }
همان طور که مشاهده می کنید آرایه ای در نظر گرفته شده است که صرف نظر از فرمت نهایی، کلاس با آن کار میکند. نکته بسیار بسیار مهمی که در این کلاس وجود دارد این است که متد استاتیک getInstance درباره فرزنداناین کلاس اطلاع دارد و مشکل از جایی شروع می شود که شما بخواهید فرمت جدید دیگری را پستیبانی کنید کهبرای این منظور باید به سراغ دستکاری کلاس پدر بروید که این کار خود نقض کننده یکی از اصول مهم شی گراییبه نام Open/Close Principle هست. و در بدترین حالت اگر شما مالک این کلاس پدر نباشید و در قالب یکthird party از آن استفاده می کنید که دیگر اوضاع بسیار خراب می شود.
حال به سراغ کلاس های فرزند می رویم :
class XmlParamHandler extends ParamHandler { public function write(): bool { // write XML // using $this->params } public function read(): bool { // read XML // and populate $this->params } } class TextParamHandler extends ParamHandler { public function write(): bool { // write text // using $this->params } public function read(): bool { // read text // and populate $this->params } }
حال استفاده کننده از کلاس می تواند با خیال راحت و بدون هیچ مسئولیت و دانش خاصی از این دو فرمت استفاده کند :
$test = ParamHandler::getInstance(__DIR__ . "/params.xml"); $test->addParam("key1", "val1"); $test->addParam("key2", "val2"); $test->addParam("key3", "val3"); $test->write(); // writing in XML format $test = ParamHandler::getInstance(__DIR__ . "/params.txt"); $test->read(); // reading in text format $params = $test->getAllParams(); print_r($params);
نتایج برنامه نویسی شی گرا :
یکی از روش های یافتن کلاس ها در سیستم می تواند این باشد که ما به دنبال موجودیت هایی که مابه ازای خارجیدارند گشته و بر هر کدام از آن ها یک کلاس تعریف کرده و از طریق متد ها به آن کلاس ها، کاربری اختصاصدهیم. اما اگر با این دیدگاه جلو رویم به تدریج به کلاس هایی خواهیم رسید که تعداد زیادی متد داشته و وظایف زیادیرا انجام می دهند (Single Responsibility Principle).
برای مثال فرض کنید در یک سیستم فروشگاهی ما کلاسی برای محصولات داریم حال می خواهیم مکانیزمی داشتهباشیم تا اطلاعات یک محصول را به صورت خلاصه در اختیار ما قرار دهد. اولین ایده ای که به ذهن می رسد ایناست که خب متدی به نام writeSummary به کلاس اضافه کنیم. حال فرض کنید با گذشت زمان این نیاز ایجاد شدکه ما این خلاصه را در فرمت های HTML و XML ارائه دهیم خب حالا چه باید کرد !!! شاید دو راه به ذهن برسدیکی نوشتن دو متد برای این کار writeHtmlSummary و writeXmlSummary. خب ناگفته پیدا است که دراین دو متد شاهد یک عالمه تکرار کد خواهیم بود. خب به سراغ راه حل دوم برویم که این است که همان متدwriteSummary را با گذاشتن یک ساختار شرطی طوری تغییر دهیم تا بسته به شرایط یا XML بنویسد و یاHTML بنویسد (Single Responsibility Principle کجا رفت !!!). پس هر دو راه بد است و اگر قرار باشد فرمت جدید دیگری نیز اضافه شود که اوضاع بدتر هم می شود.
مشکل کار اینجا است که خانه از پای بست ویران است و ما با قرار دادن writeSummmary در کلاس محصولباعث شدیم این کلاس بیش از حد کار انجام دهد. این نوشتن خلاصه خود یک وظیفه جدید است و باید برای آن کلاسجدیدی نوشته شود. پس در نوشتن کلاس ها دقت کنیم قرار نیست تمام موجودیت های قابل لمس در سیستم فقط کلاسباشند.
پس همان طور که گفتیم کلاس باید یک وظیفه واحد داشته باشد به نحوی که این وظیفه تا جای ممکن یکتا و متمرکزشده باشد. می توان برای تست کردن این اصل وظایف کلاس را در قالب یک پاراگراف نوشت اگر طول اینپاراگراف بیش از ۲۵ کلمه شد، کلی اما و اگر در آن بود و جملات طولانی داشت پس می توان نتیجه گرفت کهکلاس بیش از یک وظیفه و مسئولیت داشته و باید به فکر کلاس و یا کلاس های جدیدی بود.
در مثال بالا این جدا کردن ها مثل یک شمشیر دو لبه است چرا که وقتی ما کلاسیبرای WriteSummary داشته باشیم باید شی ای از کلاس Product را به آن پاسدهیم این کار اولا سبب می شود که جفت شدگی و وابستگی در سیستم افزایشیابد ثانیا دیگر در کلاس WriteSummary ما دسترسی کامل به تمامی متد ها و فیلدهای کلاس Product نداریم (اگر متد writeSummary در خود کلاس Product بود ماآنجا دسترسی کامل به همه چی داشتیم مثلا متد ها و فیلد هایprivate/protected)
همه ما با تعریف و چگونگی کار با ارث بری آشنایی کامل داریم. در این جا قصد دارم نکات ظریفی در باره ارثبری را مطرح کنم :
Gang of Four : Program to an interface, not an implementation