درود
ما آدمهای عصر اطلاعات، در قفس نامرئی دوگانهای گیر کردیم. از یک طرف ، علم تجربی و واقعگرایی اثبات گرایانه میگوید جهان چیزی جز اتمها، نیروها و اعداد نیست. ماکس وبر اسم این وضعیت را افسونزدایی گذاشت. همهچیز توضیح داده شده، اما هیچچیز معنا ندارد. از سوی دیگر، وقتی به سراغ عرفان یا هنر محض میرویم، گاهی در چنان ابرهای انتزاعی گم میشویم که پاهایمان زمین را حس نمیکند.
واقعگرایی شهودی فریاد اعتراض من به این دوقطبی مرگبار است. این نه یک مکتب لوکس آکادمیک، که یک ضرورت حیاتی است برای بازگرداندن جان به تن بیروح واقعیت.
سالها بین این دو قطب سرگردان بودهام. در کویر سبزوار، جایی که زمین و آسمان بیواسطه به هم میرسند، حس میکردم واقعیت و حقیقت یکی میشوند. در تهران، میان برجها و بیلبوردها، این دو از هم جدا میشدند: واقعیت، ترافیک و اجارهخانه بود و حقیقت، چیزی گمشده در شلوغی. بعدها فهمیدم مسئله، انتخاب یکی از این دو نیست. مسئله این است که آدمی چطور میتواند هر دو را با هم ببیند و درعینحال گیج نشود.
بگذار از جایی شروع کنم که همهچیز خراب میشود: از واقعگرایی.
واقعگرایی مثل یک تیغ جراحی است. تیز، دقیق، ضروری. در فلسفه، واقعگراها معتقدند جهان بیرون وجود دارد و مستقل از ذهن ما عمل میکند. مشکل از جایی شروع میشود که واقعگرایی به مادیگرایی خام تبدیل میشود.
در این دیدگاه، اگر چیزی قابل اندازهگیری نباشد، وجود ندارد.یعنی نمیبینم پس نیست. عشق، تنها ترشح دوپامین است. رنج، فقط اختلال نورونی. مرگ، تنها پایان یک سیستم بیولوژیک. این همان چیزی است که هایدگر به آن میتاخت. او معتقد بود نگاه تکنولوژیک، جهان را به ذخیرهای از منابع تبدیل کرده. در این جهان، درخت دیگر سایه نیست، چوب است. انسان دیگر بودن نیست، نیروی کار است. واقعگرایی افراطی، جهان را به یک ماشین ساعتوار تبدیل کرده (یاد چارلی چاپلین افتادم تو اون فیلم معروفش) که ما در آن فقط چرخدندهایم. این نگاه، ما را به پوچی میرساند. چون ماشینی که فقط کار میکند، دلیلی برای چرا زیستن ندارد.و درست همینجا، در سوی دیگر، عرفان و شهودگرایی کلاسیک کمین کرده. از نظر عارفانی چون مولانا، جهان آیت یا نشانه است. برای آنها، جهان ماده حجابِ حقیقت است. این نگاه بسیار زیبا و تخدیرکننده است. اما خطر بزرگش کجاست؟ انکار ضرورت ماده.
وقتی انسان مدرنی که با نان و اجارهخانه و سیاست درگیر است، بخواهد صرفاً با شهود عرفانی زندگی کند، به نوعی فرار از هستی دچار میشود. روانشناسی تحلیلی کارل یونگ هشدار میدهد که غرق شدن در ناخودآگاه جمعی و نمادها بدون پیوند با ایگو و واقعیت روزمره، میتواند به گسست روانی منجر شود. شهود بدون واقعیت، تنها خیالبافی ست. مثل ساختمانی زیبا که هیچ ستونی ندارد و با کوچکترین نسیم واقعیت، فرو میریزه.
پس چه؟ نه این، نه آن.
از نگاه من، واقعگرایی شهودی یک سنتز است، اما این یک ادعای مطلق نیست. فقط بهترین چیزی است که تا حالا پیدا کردهام. نه تز (ماده) و نه آنتیتز (معنا)، بلکه ترکیبی از هر دو. ما کانت را قبول داریم که میگفت هرگز به « شیء فینفسه » دسترسی نداریم و فقط پدیدارها را میبینیم. اما میگوییم: بسیار خب، پس بیایید با شهود، از سد پدیدارها عبور کنیم.
فرض کن به یک خیابان نگاه میکنی. واقعگرای صرف ترافیک و آلودگی و آسفالت و هزینه ساخت رو میبینه. شهودگرای صرف رقص سایهها و جریان بیهوده زندگی و هیچ. اما واقعگرای شهودی میبیند که آسفالت خیابان، محصول سختکوشی هزاران انسان است. او تاریخ را در سنگفرشها حس میکند. میبیند که ترافیک، همزمان هم نشانه جنگ برای بقاست و هم نیاز انسانها به پیوند. او در دل شلوغی خیابان، حقیقت هستی را میبیند.همیشه تو یک سری موقعیت ها و خیالات، با خودم فکر میکنم مثلا پونصد سال پیش، هزارسال پیش یک نفر زیر همین درخت نشسته بوده. یا میگم وای، جایی که دارم قدم میزنم یک زمانی دوتا لشکر باهم جنگیدن و.... بگذریم.
این نگاه، به ما عمق میدهد. ما دیگر جهان را تفسیر نمیکنیم. ما جهان را تجربه میکنیم.
حالا چرا الان؟ چرا این حرفها را حالا میزنم و نه ده سال پیش؟ اول اینکه ده سال پیش نادان تر از الان و البته افسرده ای بیش نبودم و اینکه چون ما در عصری زندگی میکنیم که آلن دو باتن آن را عصر اضطراب مینامد. واقعیت سخت زندگی (سرمایهداری، تکنولوژی، سرعت) با نیاز عمیق انسان به معنا در تضاد است. یک وقتایی ما خودمان نمیفهمیم یا دیر میفهمیم که چه میخوایم و چه نیازمونه.
واقعگرایی شهودی به ما کمک میکند مسئولیت زندگیمان را بپذیریم (واقعگرایی) و همزمان لذت آن را درک کنیم (شهود). وقتی یک روانشناس اگزیستانسیالیست مثل ویکتور فرانکل میگوید انسان حتی در رنج هم میتواند معنا بیابد، او دقیقاً دارد از واقعگرایی شهودی حرف میزند: پذیرش واقعیت سخت (رنج)، اما کشف شهودی معنا در همان رنج.(فرانکل را مثال زدم، اما به تمام نظریهاش قائل نیستم. چون معنا همیشه و همیشگی نیست. اصل نیست. چهبسا اتفاقاتی که فاقد معنا هستند..بگذریم.)( یک نگاه هست که میگه حقیقت رو میشه ساخت چون حقیقت تفسیره. دکتر فرانکل معتقده معنا را باید کشف کرد که البته من با ایشون مخالفم.گاهی نمیشه کشف کرد و گاهی میشه معنا را ساخت. و این ساخت معنا جعل و فریب نیست اون هم تو دنیایی که سراسر فریبنده ست و اصلا واقعیت هم حتی برای همه یکسان نیست ).: تو جستاری که در اینده منتشر میکنم از این موضوع خواهم نوشت.
اما بیاین یک لحظه صادق باشیم. بعضیها میگویند چرا راه میانه؟ شاید افراط بهتر باشد. من نمیخواهم اینجا استدلال کنم که راه میانه برتر است. فقط میتوانم از تجربه خودم بگویم.
من در زندگی، هر بار که به یک افراط چسبیدم، شکست خوردم. یک دوره سعی کردم فقط واقعگرا باشم. همهچیز را با عدد و محاسبه دیدم. نتیجهاش این بود که بعد از مدتی، دیگر نمیفهمیدم چرا صبح از خواب بیدار میشوم. یک دوره هم سعی کردم فقط شهودی زندگی کنم. غرق در شعر و خیال. نتیجهاش این بود که از زندگی روزمره عقب افتادم و...... .هر دو افراط، مرا به جایی رساند که حالا با پشیمانی به آن نگاه میکنم. حالا میگذرم از حس پوچی و افسردگی عمیقی که داشتم.
اینکه میگم واقعگرایی شهودی بهتره، یک ادعای فلسفی نیست. یک نتیجه زیسته است. من این را با پوست و استخوان حس کردهام.
یک مثال. یک پزشک که فقط واقعگراست، بیمار را یک مورد بالینی میبیند و درمانش میکند، اما از رنج روانی و معنوی او غافل است. اگر فقط شهودگرا باشد، ممکن است برای بیمار دعا کند اما دارو تجویز نکند. پزشک واقعگرای شهودی، هم دارو میدهد و هم با بیمار همدلی عمیق میکند. این پزشک بهتر درمان میکند، چون بیمار را انسان کامل میبیند، نه فقط جسم.
این حرفها تازه نیست. من کشفشان نکردهام. اینها را در سنت خودمان بارها گفتهاند.
خواجه نصیرالدین طوسی هم رصدخانه مراغه را ساخت و جدولهای نجومی نوشت، هم اخلاق ناصری و اوصاف الاشراف را. او وزارت هلاکوخان را پذیرفت تا از دانشمندان و کتابها محافظت کند: واقعگرایی شهودی در عمل
سعدی نه صوفی گوشهنشین بود و نه سیاستمدار بیاخلاق.
در گلستان، از تدبیر مُلک و عدالت پادشاه و اقتصاد خانواده سخن گفت و در همان حال، در پایان هر حکایت، به یک لطیفه عرفانی میرسید. حکایت «بنیآدم اعضای یک پیکرند» هم دستورالعملی اجتماعی و واقعبینانه است، هم شهودی از یگانگی انسانها.
ملاصدرا با نظریه حرکت جوهری نشان داد که جهان مادی، نه سایهای بیارزش، بلکه ساحت تدریجی تکامل وجود است. اما در همان حال تأکید میکرد که رسیدن به این حقیقت، نیازمند مکاشفه و شهود قلبی است.
سهروردی با نقد عقلگرایی محض نشان داد که استدلال منطقی مثل چراغی است که فقط اطراف را روشن میکند، اما خورشید شهود همهجا را. پس ببین چقدر مسیر روشن تر شد برامون و هموارتر..
گاهی که در این مورد فکر میکنم میبینم این حرفها رو من فقط نزدم. من اینارو از نو زندگی کردهام. و این، تفاوت بین دانستن و چشیدنه. انقدر تو گرگ و میش هوا بیدار شدم و سعی کردم شاهد باشم که الان میتونم این ادعارو بکنم. هرچند هنوز خیلی مونده....
خب تا اینجا گفتم که واقعگرایی شهودی چیست و چرا برای من کارآمد بوده. اما هنوز به سؤال اصلی نرسیدهام. این نگاه، چه جهانی را نشان میدهد؟
( عذر میخوام من با کیبورد گوشیم واقعا مشکل دارم و نمیتونم درست تایپ کنم و بعضی کلمات پیشنهاده کیبورده هرچند درسته،اما نوشتن رو برام سخت و ناپسندٍ خودم میکنه)
اگر با لنز واقع گرایی شهودی ببینیم، جهان دیگر آن کره خاکی بیتفاوت نیست. پدیدار شناسی هوسرل یادمان داد برای دیدن جهان باید پیشفرضهایمان را کنار بگذاریم و فقط نگاه کنیم.
وقتی این کار را میکنید، جهان پر از معنا میشود. پر از معنا، پر از ارجاع، پر از نماد. در جهان یک انسان معمولی، یک صندلی فقط وسیلهای برای نشستنه. در جهان انسانی که با واقعگرایی شهودی میبیند، آن صندلی تاریخ نجاری است، امتداد درختی است که سالها زیر باران ایستاده، و جایی است که پدرش روی آن مینشسته و داستان میگفته .به قول خیام این کوزه چو من عاشق زاری....
یونگ در بحث همزمانی معتقده جهان ماده و جهان معنا جدا از هم نیستند. برای چنین انسانی، تصادف وجود ندارد. اتفاقات، گرههایی هستند که داستان زندگی او را میسازند. این جهان، جهانی خاکستری و سرد نیست. جهانی تپنده و پویاست.
خب. حالا باید از یک چیز تلخ حرف بزنم. و راستش، نمیخواهم. اما اگر نگویم، این جستار دروغ است.
واقعگرایی شهودی، اگر صادق باشد، باید بپذیرد که جهان هستی قراردادی با ما امضا نکرده. نه مهربان است، نه ظالم. نه معنادار است، نه بیمعنا. جهان خنثی است. و این خنثی بودن، شاید وحشتناکترین و در عین حال، آزادکنندهترین کشف انسان باشد.البته بستگی داره. شاید بعضیا ناامید یا وحشت زده بشن.
از کودکی به ما آموختند که هر چه در این جهان رخ میدهد، دلیلی دارد. اگر عزیزی را از دست دادی، حتماً خواست خدا بوده یا حکمتی در آن نهفته است. این آموزهها، قرصهای مسکن روح ما هستند. اما تسکین موقت، بوی عفونت زخم را از بین نمیبرد.
مدرنترین دروغ روانشناختی این است: رنج بکش تا رشد کنی. هر دردی، درمانی است. بدبختیها تو را قویتر میکنند. این جملهها برای تسلی دادن آدمها ساخته شدهاند، اما در برابر رنجهای عمیق و مزمن، بیاثرند. حتی توهینآمیزند( بنظرم اینجور جملات زرد روانشناسی تا حدودی از دکتر ویکتور فرانکل و نظریه شون نشأت میگیرند و به همین خاطر گفتم به نظرشون ارادت صددرصد ندارم).
آیا رنج یک کودک مبتلا به سرطان استخوان، برای رشد اوست؟ آیا رنج مادری که در یک لحظه تمام خانوادهاش را در آتش میبیند، قرار است به او کمکی بکند؟ پاسخ واقعگرایانه، نه است. برخی رنجها، بیهوده، بیمزد و بیمعنا هستند.
خیام، که در اوج واقعگرایی ایستاده، این بیمیلی جهان نسبت به رنج انسان را با صراحت میگوید. «معلوم نشد که در طربخانهی خاک / نقاش ازل بهر چه آراست مرا». او نمیفهمد چرا به این خاک آمده است. رنج او از ندانستن است، نه از بد دانستن.
و این، نگاه واقعگرای شهودی است. ما نمیدانیم چرا رنج میکشیم. و لازم نیست بدانیم.
اما همینجا، یک چرخش هست. نه اینکه بگوییم رنج معنا داشت. نه. بلکه بگوییم حالا که رنج هست، من میتوانم کنارش چیزی بکارم که کمی سبکترش کند. معنا را در رنج نمیجوییم. کنارش میسازیم.
پس چرا بلند شویم و زندگی کنیم؟ اینجا دقیقاً جایی است که واقعگرایی شهودی بر پوچگرایی محض پیروز میشود.
واقعگرای محض، بعد از دیدن این حقایق، روی تخت دراز میکشد و میگوید دنیا بیهوده است، پس هیچ کاری نمیکنم. اما واقعگرای شهودی میگوید: بله، جهان معنای ذاتی ندارد. این یک واقعیت است. اما من این توانایی شهودی را دارم که روی این بوم سفید بیمعنا، یک طرح بکشم. طرحی که فقط برای خودم زیباست.( معنای شخصی)
ما دنبال معنای زندگی میگردیم، انگار که یک شیء گمشده است که باید زیر سنگها آن را پیدا کنیم. اما معنا، یک کشف نیست، یک اختراع است.
سعدی در گلستان، پیرمردی ضعیف را نشان میدهد که با عشق درخت میکارد. به او میگویند تو خواهی مرد و این درختان به بار نخواهند نشست. او میگوید: دیگران کاشتند و ما خوردیم، ما میکاریم و دیگران خواهند خورد. این، اوج خلق معنا در مواجهه با بیهودگی قطعی مرگ است.
شهود، یعنی توانایی دیدن چیزی که هنوز وجود ندارد. خلق معنا از دل نیستی.
(هر چه از این دار اضداد آرزو کردم بشد جمع محال
ای دریغا خود شکار و طعمه ام در چنگک صیاد بود
_بیفیض)
جهان سرشار از تضادهاست. اما ما میتوانیم در همین اضداد، راهی بگشاییم که نه فرار از واقعیت باشد و نه غرق شدن در آن. رقصیدن بر لبه تیغ.
حالا برسیم به بحثی که همیشه منو معطل میکند: اختیار. جبر. اینکه ما بازیگریم یا نویسنده.
از نگاه واقعگرایانه، ما پرتابشدگانی به هستی هستیم. اصطلاحی که هایدگر به کار میبرد. ما ژنتیک خود را انتخاب نکردیم، در خانواده و جامعهای به دنیا آمدیم که انتخاب ما نبود، و در مختصات جغرافیایی و تاریخیای ایستادهایم که پیش از ما چیده شده است.و صد حیف. بجز جبر مکانی، جبر زمانی رو هم اضافه کنیم خوبه.
اما شهود درونی، حقیقت دیگری را نشان میدهد. ویکتور فرانکل در «انسان در جستجوی معنا» ثابت کرد که حتی در سیاهچالهای آشویتس، آزادی نهایی انسان از او گرفته نشد: آزادی انتخاب نگرش در هر شرایطی. ما شاید نتوانیم موقعیت را تغییر دهیم، اما نسبت خود را با موقعیت در هر ثانیه بازتعریف میکنیم.( در ذهن ارامش پیدا میکنیم اما در عمل همچنان تو سیاهچالیم).( بحثی از واقعیت و حقیقت هست که در جستاری دیگه نوشتم که واقعیت رو ذهن ما میسازه)
پس شهود واقعیت رو میتونه قابل تحمل تر کنه.تا اینجا.
در عرفان اسلامی، این مفهوم در آموزه امرٌ بینالامرین متجلی است. ما مجبور نیستیم، اما مختار مطلق هم نیستیم. ما آزاد در چارچوب هستیم. مثل بازیگر یک نمایش بداهه. صحنه و نقش (واقعیت) توسط کارگردان تعیین شده، اما دیالوگها و احساسات (شهود) از آنِ ماست.
من این را در زندگی خودم تجربه کردهام. وقتی از تهران به سبزوار برگشتم، واقعیت این بود که انتخاب من نبود. مجبور بودم. اما در همان چارچوب تحمیلی، توانستم معنایی برای خودم بسازم. و همین، تفاوت بین برده بودن و آزاد بودن است.
(مرز باریکی بین این که گغتم و فریب دادن خودمون هست که نباید غافل بشیم ازش).
و طبیعت.
ما با طبیعت وارد یک جنگ سرد شدیم. تمدن مدرن بر پایه این فرض بنا شده که طبیعت، مادهای برای بهرهکشی است. ماکس وبر معتقد بود مدرنیته، جهان را به قفس آهنین تبدیل کرده است. در این قفس، طبیعت دیگر مادر یا خاستگاه نیست، منبع استخراج است.. تو بحث تکامل خوندیم که طبیعت از ما فقط یک چیز میخواد، به قول دکتر حامد وحدتى نسب طبیعت فقط از ما میخواد که زیاد شیم، زیاد شیم... همون استخراج. بهره کشی.
واقعگرایی شهودی، ما را به بازنگری در این رابطه دعوت میکند. واقعگرایی میگوید ما زیستمندیم و برای بقا گریزی از تعامل با طبیعت نداریم. اما شهود میگوید این نیاز به معنای سلطه نیست. در وحدت وجود عرفانی، هستی یک کل یکپارچه است. اگر دستی به طبیعت آسیب بزند، در واقع به کالبد خودش ضربه زده.
هایدگر مفهوم ساکن بودن را مطرح میکند. یعنی ما باید روی زمین سکونت کنیم، نه اینکه به آن تجاوز کنیم. طبیعت دشمن ما نیست. آینهی ماست.
و یک چیز آخر. یک هشدار. یک خط قرمز.
واقعگرایی شهودی، دعوتی به خرافات نیست و انکار فیزیک هم نیست. قوانین جهان را انکار نمیکند. رنج، مرگ، فیزیک و ضرورتهای مادی را میبینه و میپذیره. از آنها فرار نمیکنه. عقل و حس، پایههای شناختاند، اما سقف آن شهود است. شهود بدون ترازوی واقعیت و عقل سلیم، به نسبیگرایی خطرناک میانجامه. جایی که هر توهمی نام الهام میگیرد و هر هوسی عشق الهی خوانده میشه. منِ واقع گرای شهودی از رنج فرار نمیکنم. رنج را میبینم، میپذیریم و در کنارش معنا میسازم، نه در دلش. البته اگر قابل معناسازی بود وگرنه که فقط یا سعی میکنم حذفش کنم یا بپذیرم. و این، نظر منه.، من فکر میکنم دنیا فاقد معنای خاصی ست و اگر ضرورت باشه که برای دنیا معنایی در نظر بگیریم، بیمعنایی دنیا، خودش همان معنای دنیاست.
واقعگرایی شهودی، یک مکتب نیست. یک هنر زیستن است. این است که وقتی قلم به دست میگیری، بدانی جوهر از کجا آمده (واقعیت) و بدانی کلمه از کجا میجوشد (شهود).
ما دنیا رو اشتباه و متوقعانه پردازشش میکنیم گاهی.
جناب صائب:
چرخ را ارامگاه عافیت پنداشتم
آشیان کردم تصور خانه ی صیاد را
اگر بپذیریم که دنیا با ما قرارداد لطف و همکاری نبسته خب انتظاری هم نداریم که متعاقبا ازش رنجور بشیم.
بابا انتخاب طبیعی خودش مور و بر پایه اتفاق و شاید ازمون و خطا عمل میکرده، دیگه ما چه انتظاری میتونیم داشته باشیم.
ما باید به جهان برگردیم. نه آنطور که دیگران میگویند، بلکه آنطور که خودمان میبینیم.
واقعگرایی و شهود، دو دشمن مقابل هم نیستند. دو عضو از یک بدن واحدند. واقعگرایی بدون شهود، کالبد بیروح و شهود بدون واقعگرایی، روحی بدون کالبد. واقعگرایی شهودی، یعنی دیدن حقیقت از درون واقعیت.
پس بیایید هر دو چشم را باز کنیم. هر دو پنجره ی عقل و شهود. یکی به زمین، برای دیدن رنجها و فرصتها. و دیگری هم به رنج ها و فرصت ها اما عمیق تر، به پشت رنج، به دلیلش و به هر نتیجه ای رسیدیم برای کسب ارامش بپذیریم.
منظورم چیزهایی ست که تغییرش از توان ما خارجه.
این بخش اول از مجموعه جستارهای واقع گرایی شهودی بود که در اینده ادامه رو خواهم گذاشت.
عنوان ها و کلیدواژه هایی در این جستار بود که در مورد هرکدام مطالبی مفصل نوشتم که در قالب پست حتما منتشر میکنم.
امیدوارم بنده رو بخاطر اشکالات احتمالی در ویرایش و بیان معنی و مطلب و کوتاهی بخاطر کم حوصلگی در نوشتن ببخشید.
چند سخن از چند شاعر عزیز تقدیم شما
ز خواب نیستی برجسته ام از شورش هستی
ز دست من بغیر از چشم مالیدن نمی آید
-مولوی
اسرار ازل را نه تو دانی و نه من
وین حرف معما، نه تو خوانی و نه من
هست از پس پرده گفتگوی من و تو
چون پرده در افتد، نه تو مانی و نه من
_خیام
روزگارتون خوش
