
(بخشی از جستار واقع گرایی شهودی)
از کودکی به ما آموختهاند که هر چه در این جهان رخ میدهد، دلیلی دارد. اگر عزیزی را از دست دادی، حتماً خواست خدا بوده یا حکمتی در آن نهفته است. اگر در بیابان گم شدی، حتماً قرار بوده مسیر جدیدی پیدا کنی. این آموزهها، قرصهای مسکن روح ما هستند. اما تسکین موقت، بوی عفونت زخم را از بین نمیبرد.
حقیقت واقعگرایانه این است که جهان هستی، یک قرارداد اجتماعی با ما امضا نکرده است. جهان، نه مهربان است، نه ظالم. نه معنادار است، نه بیمعنا. جهان، خنثی است. این خنثی بودن، شاید وحشتناکترین و در عین حال، آزادکنندهترین کشف انسان باشد.
من بارها این خنثی بودن را حس کردهام. در کویر سبزوار، وقتی باد میآید و شنها را جابهجا میکند، هیچ قصهای پشت آن نیست. در تهران، وقتی ماشینی بیدلیل بوق میزند و عابری بیدلیل عصبانی است، هیچ نظم پنهانی وجود ندارد. فقط اتفاق است. و من، مثل خیلی از ما، سالها تلاش کردم برای همین اتفاقها دلیلی پیدا کنم که آرامم کند. اما پیدا نشد. و وقتی دست برداشتم، چیز عجیبی رخ داد: آرامش.
البته این آرامش را با احتیاط میگویم. چون راستش، این آرامش، آرامشی نسبی است که هر لحظه ممکن است از بین برود.
ما عاشق الگوها هستیم. ذهن ما طوری تکامل یافته که در هر آشفتگیای، یک خط، یک تصویر یا یک معنا ببیند. این همان چیزی است که کارل یونگ آن را آپوفنیا میخواند. گرایش ذاتی انسان به دیدن ارتباطات معنادار در چیزهایی که اساساً بیارتباطاند. ما در چینش برگهای ریخته روی زمین، سرنوشت خود را میجوییم و در پرواز یک کلاغ، نشانه شومی یا خوشیمنی میبینیم.
اما واقعگرایی شهودی از ما میخواهد با این توهم صادقانه روبرو شویم. بپذیریم که گاهی انتخابهای کور و احتمالات ریاضی مسیر زندگی ما را تعیین میکنند، نه قوانین اساطیری تقدیر. آیا اینکه درست در همان لحظه که از خیابان عبور میکنیم، رانندهای خوابآلود با موبایلش سرگرم است و به ما میزند، معنایی دارد؟ آیا اینکه زلزلهای خانه ما را ویران کند اما خانه همسایه را نه، نشانه لطف او و قهر ماست؟
جهان، ماشین عظیمی نیست که با چرخدندههای دقیق دلیل و حکمت کار کند. جهان، بیشتر شبیه تاسهایی است که در یک کاسه میریزند. گاهی جفت شش میآید و همه چیز عالی میشود و گاهی جفت یک، و زندگی میبازد. حافظ، این حکیم واقعبین رند، قرنها پیش این حقیقت را با زبان طنز و تلخی هشدار داده است: «غافل مشو که چرخ، نه بر وفقِ مرادِ توست / این گوی، گاه بر لبِ گود است و گاه در چاه».
چرخ گردون، وفق مراد هیچکس نیست. این بدبینی نیست. این نهایت واقعبینی است. پذیرش این حقیقت، ما را از شر یک بار طاقتفرسا رها میکند. بار «من باید بفهمم چرا این اتفاق افتاد». تو نباید بفهمی، چون چرایی وجود ندارد. تصادف، بهانه نمیخواهد.
ما با وعده رستگاری به این دنیا آمدیم، اما در میدان، زخم دیدیم. این زخمها نتیجه گناه ما نیستند. نتیجه چرخش بیدلیل تاسها هستند. و تا وقتی این را نپذیریم، هر زخمی را با سؤال «چرا من؟» عمیقتر میکنیم. و وضعیت را برای خود دشوارتر.
مدرنترین دروغ روانشناختی رایج این است: رنج بکش تا رشد کنی. هر دردی، درمانی است. بدبختیها تو را قویتر میکنند. این جملهها برای تسلی دادن آدمها ساخته شدهاند، اما در برابر رنجهای عمیق و مزمن، بیاثر و حتی توهینآمیزند.
آیا رنج یک کودک مبتلا به سرطان استخوان، برای رشد اوست؟ آیا رنج مادری که در یک لحظه، تمام خانوادهاش را در آتش میبیند، قرار است به او کمکی بکند؟ پاسخ واقعگرایانه، نه است. برخی رنجها، بیهوده، بیمزد و بیمعنا هستند. آنها هیچ دری را به روی ما باز نمیکنند، هیچ نوری با خود نمیآورند و فقط زخماند. زخمهایی که شاید هرگز خوب نشوند.
خیام، که در اوج واقعگرایی ایستاده، این بیمیلی جهان نسبت به رنج انسان را با صراحت بیان میکند: «معلوم نشد که در طربخانهی خاک / نقاشِ ازل بهر چه آراست مرا». او نمیفهمد چرا به این خاک آمده است. رنج او از ندانستن است، نه از بد دانستن. و این، نگاه واقعگرای شهودی است. ما نمیدانیم چرا رنج میکشیم. و لازم نیست بدانیم. اصرار به دانستن دلیل رنج، خودش یک رنج مضاعف است. بپذیریم که رنج، اغلب یک واقعیت تحمیلی است، نه یک امتحان الهی با پاسخنامه مخفی.
وقتی دست از جستوجوی اجباری معنا در رنج برداریم، به آرامش عجیبی میرسیم. دیگر از خودمان نمیپرسیم «چرا من؟» چون میدانیم چرایی در کار نیست. من به خاطر احتمال ژنتیکی یا اجتماعی، بلیت این صندلی را گرفتهام. این پذیرش، به معنی تسلیم منفعلانه نیست. به معنی صرفهجویی در انرژی روانی است. انرژی که میتوانیم صرف التیام زخم کنیم، نه سرزنش خودمان برای نفهمیدن حکمت آن.
یکی دیگر از ستونهای سنگین فلسفههای انگیزشی، اختیار مطلق است. به ما میگویند تو تنها معمار سرنوشت خودت هستی. اما واقعگرایی، پرده را کنار میزند. ما تا چه حد معماریم؟
ما انتخاب نکردیم در کدام جغرافیا به دنیا بیاییم، با چه ژنی، در چه دوره تاریخی، با چه والدینی و در چه طبقه اقتصادیای. وقتی پای انتخاب کور در میان است، اراده ما رنگ میبازد. نورولوژی مدرن به ما میگوید بسیاری از تصمیمات ما، میلیثانیهها قبل از آنکه ما فکر کنیم انتخاب کردیم، در ناخودآگاه ما گرفته شدهاند. پس چه بر سر این «من» که فکر میکند همهکاره است؟
«ز خواب نیستی برجستهام از شورش هستی / ز دست من بغیر از چشم مالیدن نمیآید» — مولانای جان
خیام میگوید: «من می نه ز بهر آنکه کم میخورم / یا از پیِ آنکه باده را غم میخورم / می میخورم از برایِ آن تا ز وجود / یک لحظه رها شوم و در خود گم شوم». او از وجود و خود فرار میکند. از این «منِ» مدعی که گمان میکند اختیار مطلق دارد. اما اینجا ما تفاوتی با خیام داریم. ما نمیخواهیم در خود گم شویم، میخواهیم با خودمان صلح کنیم.
بیاختیاری، اگر به درستی فهمیده شود، نه یک زندان، که یک مرخصی بزرگ است. اگر بپذیریم بخش عظیمی از جهان از کنترل ما خارج است، دیگر هنگام وقوع فاجعه، خودمان را به خاطر انتخابهای اشتباه شلاق نمیزنیم. ما در میان جریانهای عظیم تاریخ، اقتصاد و ژنتیک شنا میکنیم. گاهی موج، ما را به ساحل میبرد و گاهی به صخره میکوبد. ما موج را انتخاب نکردهایم. ما فقط میتوانیم شنا بلد باشیم یا نباشیم. و خیلیها که بر روی صخرهها نابود شدند، شناگران ماهری هم بودند. چون گاهی موج، از توان هر شناگری عظیمتر است
تا اینجا، از واقعیت گفتم. بینظمی، بی معنایی رنج و بی اختیاری. حالا سؤال اصلی. پس چرا بلند شویم و زندگی کنیم؟ اینجا دقیقاً جایی است که واقع گرایی شهودی، بر پوچ گرایی محض پیروز میشود.واقع گرایی محض، بعد از دیدن این حقایق، روی تخت دراز میکشد و میگوید: خب، دنیا بیهوده است، هیچ کاری بیفایده است، پس هیچ کاری نمیکنم. این، تسلیم شدن در برابر بیهودگی است. اما واقع گرایی شهودی میگوید: بله، جهان معنای ذاتی ندارد. این یک واقعیت است. اما من این توانایی شهودی را دارم که روی این بوم سفید بیمعنا، یک طرح بکشم. طرحی که فقط برای خودم زیباست.شهود، یعنی توانایی دیدن چیزی که هنوز وجود ندارد. خلق معنا از دل نیستی. جهان به ما یک نت موسیقی نداده است، اما به ما ذهنی داده که میتواند از سکوت، آهنگ بسازد. این دیوانگی زیبای انسانی است.ما دنبال معنای زندگی میگردیم، انگار که یک شیء گمشده است که باید زیر سنگها آن را پیدا کنیم. اما از نگاه واقعگرایی شهودی، معنا یک کشف نیست، یک اختراع است. .سعدی در گلستان، پیرمردی ضعیف با عشق درختی میکارد. به او میگویندتو خواهی مرد و این درختان به بار نخواهند نشست. میگوید: دیگران کاشتند و ما خوردیم، ما میکاریم و دیگران خواهند خورد. او میداند ثمره کارش را نمیبیند، اما با شهود زیباییشناسانه خود، کاشت برای آیندگان را به عنوان معنای شخصیاش برگزیده است.صبر، یعنی پذیرش واقعیت تلخ. و نسیان، یعنی فراموشی آنچه نمیتوان تغییر داد. این دو، ابزارهای شهودی ما هستند برای آنکه از دل بیهودگی، لحظه ای بسازیم که قابل تحمل باشد.اگر جهان صلب و دارای یک قانون آهنین و یک معنا بود، ما برده آن معنا بودیم. بیهودگی جهان، در واقع یک فضای خالی بینهایت است. این فضا، وهمناک است، اما در همان حال، تنها جایی است که میتوانیم در آن بازی کنیم. و نباید انتظار پیروزی و برد از این بازی داشته باشیم همیشه، چرا که معتقدم:در این صحرا که میبینم به هر بادی که میآید / سرِ سرگشتگانِ عالم خاکی به بازی هاست. به این جمله فکر کن. چون قرار نیست هیچ چیز درست شود. وقتی گاهی تلاش بیفایده است، پس شکست هم معنایی ندارد. اگر هیچ داستان از پیش نوشته شده ای برای ما وجود ندارد، پس هیچکس نمیتواند به ما نمره صفر بدهد. ما در یک کلاس بدون معلم و بدون امتحان نشسته ایم.
این آزادی مطلق، اگرچه سرگیجه میآورد، اما به ما اجازه میدهد بدون ترس از قضاوت کیهان، زندگی را امتحان کنیم.ما بیاختیاریم در برابر تصادف، اما در واکنش به این تصادف، ما مختاریم. ماشینی به ما زد؟ واقعیت است. پول را از ما دزدیدند؟ واقعیت است. عزیزمان مُرد؟ واقعیت است. اما اینکه بعد از این، بنشینیم و تا ابد عزاداری کنیم یا زخم را پانسمان کنیم و به دنبال یک لبخند کوچک بگردیم، انتخاب ماست. این انتخاب کوچک انسانی، شاید تنها نقطه نورانی در این بیهودگی بزرگ کیهانی باشد.واقعگرایی شهودی به ما میگوید: دروغ نگو که دنیا قشنگ است، چون نیست. اما انکار نکن که گاهی میشود در همین دنیای زشت، زیر باران سرد، طعم یک چای داغ را چشید و گفت: حالا این لحظه، برای من قابل تحمل است.دنیا نه با ما دشمن است و نه با ما دوست. دنیا اصلاً ما را نمیبیند. این دیده نشدن، دردناک است، اما خب.. حقیقت دارد. رنجهای ما، فریادهای شبانه ما، حسرتهای ما، همگی در خلأ بیتفاوت کهکشانها محو میشوند. پذیرش این بیتفاوتی، گرچه ابتدا یک شوک سرد است، اما پس از چند نفس عمیق، به یک آرامش عجیب بدل میشود. آرامش کسی که دیگر لازم نیست دائم از خودش بپرسد: این اتفاق برای چه بود؟ پاسخ این سؤال، در بیشتر مواقع، هیچ است. برای هیچ. و این اشکالی ندارد.به قول صائب: «نیست در دیدهی ما منزلتی دنیا را».واقعگرایی، به ما شجاعت دیدن این هیچ را میدهد و شهود، به ما این توانایی را که با دستهای خودمان، از دل هیچ، یک چیز بسازیم. یک موسیقی، یک نقاشی، یک نوازش، یک کار ساده و درست. ما بیهودگی جهان را انکار نمیکنیم. ما با آن مدارا میکنیم. ما با آگاهی از اینکه در نهایت فراموش خواهیم شد، همین امروز برای گربه خیابان آب میگذاریم. این کار، دنیا را نجات نمیدهد، رنجهایمان را مداوا نمیکند. اما شاید فقط برای چند دقیقه، این جهان بیمعنا، در چشمهای آن گربه، کمی قابل تحملتر شود.و آیا این، به تنهایی، معنای کافی برای یک لحظه زیستن نیست؟من فکر میکنم اگر ضرورت باشد که برای دنیا معنایی در نظر بگیریم، بیمعنایی دنیا، خودش همان معنای دنیاست. نمیشود از همه چیز معنا ساخت. دنیا گاهی بیتدبیر و کور است و نمیشود هیچ معنایی ازش ساخت. بعضی اتفاقها، فقط اتفاقاند. بدون معنا، بدون درس، بدون هدف یا دلیلی ارزشمند. ولی در نهایت میتوانیم برای راحتتر شدن زندگی و دلگرمی بیشتر، معنای شخصی بسازیم. معنای شخصی از چیزی برای خودمان. که این معنا شخصی است و برای همه کاربرد ندارد. و ممکن است برای بعضی اصلاً معنای خوب و دلگرمکنندهای نباشد. من فکر میکنم اختیار اندکی که داریم، همین است.جناب صائب عزیز:
گرچه در ظاهر عنان اختیارم دادهاند
حیرتی دارم که جبر و اختیار من یکی است.
به به بنازم.
(میبخشید متن اینجا کمی به هم ریخت، در نوت گوشیم مشکلی نداشت اما در اینجا و لینکدین همین مشکل رو دارم.)
ممنون از توجهتون
متن کامل جستار واقع گرایی شهودی
روزگار خوش
جستار_هستی #فلسفه #واقعیت_حقیقت #هستی_شناسی

#واقعیت_حقیقت #هستی_شناسی