گاهی فکر می‌کنی یک قرن زمان زیادی است تا کشوری در یک صنعت مهم و به‌خصوص چرخ بزند، رشد کند و به جایی برسد، اما به نظر می‌رسد این‌طور نیست. بیش از یک قرن پیش اتومبیل وارد ایران شد؛ درست همان وقتی که جهان در حال کشف و توسعه شگفتی‌های آن بود. امروز اما درحالی‌که آن‌ها برای خودروهای برقی در جدل هستند، ما هنوز در حسرت درست‌شدن بدیهیاتی همچون ثبت‌نام برای دریافت خودروهای خارجی و فعال‌شدن ایربگ خودرو در هنگام تصادف هستیم.
شاید اگر مظفرالدین شاه می‌بود و یک بار دیگر به اروپا سفر می‌کرد، الان کمی جلوتر بودیم. داستان چیست؟
در سال ۱۲۷۹ مظفرالدین‌شاه قاجار به همراه گروهی از مشاوران و ملازمانش راهی اروپا شد. در بلژیک بود که برای نخستین بار با دستگاهی به نام اتومبیل روبه‌رو شد و دل به آن بست. او دل‌دل می‌زد که یکی از آن‌ها را داشته باشد، اما خزانه مملکت خالی بود و دستشان تنگ. شاه کم‌کم داشت از خیال آن می‌گذشت که کورمن، کنت بلژیکی، او را راضی کرد از بانک انگلیس قرض کند.
مظفرالدین‌شاه هم پذیرفت؛ از بانک انگلیس وام گرفت و با مدیرعامل شرکت فرانسوی رنو وارد گفت‌وگو شد. طبق نقل‌قول‌ها، شرکت رنو ۲ اتومبیل به او تقدیم کرد: اولی رایگان و به‌عنوان هدیه و دومی به مبلغ ۱۶ هزار فرانک. درنهایت شاه در آذر همان سال همراه با ۲ اتومبیل رنو و همچنین ۲ راننده و یک تکنسین فرانسوی به ایران بازگشت.
یکی از اتومبیل‌ها همان ابتدای کار در راه تهران و در محدوده رشت-قزوین زمین‌گیر شد و رهایش کردند. آن روزها خبری از جاده‌های استاندارد نبود؛ مسیرها همه سنگلاخی، خاکی و پر از گل بودند. از طرفی، خودروهای آن زمان هم امکانات فعلی را نداشتند که بتوانند از پس شرایط سخت برآیند؛ با هندل روشن می‌شدند، نفت‌سوز بودند، چراغ‌های خودرو به‌صورت دستی روشن می‌شد و حتی توان گذر از شیب‌ها را نداشتند.
اتومبیل دوم اما به سلامت به کاخ گلستان رسید و همین شروع دردسر تازه‌ای بود. مردم مانند هر چیز تازه و ناشناخته‌ای نسبت به آن گارد داشتند. دجال خر، ارابه شیطان یا گردونه زنگی خطابش می‌کردند و در بین آن‌ها چو افتاده بود که هر کس سوار آن شود، مستقیم به قعر جهنم می‌رود. هر بار که مظفرالدین‌شاه سوار بر آن در خیابان حاضر می‌شد، اطرافش هیاهو و همهمه به راه می‌افتاد. برای همین هم او قیدش را زد و دوباره به همان کالسکه قدیمی خود برگشت.
این اتومبیل به فرزندش محمدعلی‌شاه رسید. اما ظاهراً او هم وقتی یک بار شخصی در داخل کابین عطسه کرد، دل‌چرکین شد و دیگر حاضر نشد سوار آن شود. در جریان به توپ بسته شدن مجلس، به خیال اینکه محمدعلی‌شاه سوار بر اتومبیل است، آن را هم هدف قرار دارند. با این اتفاق پرونده هر ۲ اتومبیل برای همیشه بسته شد.
ورود اتومبیل به ایران با ماجراهای درباری مظفرالدین‌شاه شروع شد، اما رسمی‌شدن آن در دوره احمدشاه (فرزند محمدعلی‌شاه) اتفاق افتاد. وثوق‌الدوله، وزیر احمدشاه، نقشی کلیدی دراین‌باره داشت. او بود که ترتیبی داد تا خودرو به‌طور رسمی وارد ایران شود. نخستین محموله‌های وارداتی هم مربوط به خودروهای فورد کروکی بودند؛ خودروهایی که درنهایت می‌توانستند با سرعتی حدود ۴۰ کیلومتر بر ساعت حرکت کنند.
امروز دیگر دیدن خودرو در خیابان‌های تهران اتفاق عجیبی نیست؛ آن‌قدر که گاهی فراموش می‌کنیم همین خیابان‌ها روزگاری با عبور چند اتومبیل تازه‌وارد غریبه بودند. حالا اما با افزایش تعداد خودروها، مسئله فقط رفت‌وآمد نیست؛ محدودیت‌های تردد و استعلام طرح ترافیک هم به بخشی از زندگی روزمره رانندگان تبدیل شده است.
تا زمان رضاشاه پهلوی اغلب طبقه دارا و بانفوذ از عهده خرید اتومبیل برمی‌آمدند یا اساساً به سراغش می‌رفتند. اما در دوره محمدرضا پهلوی اوضاع تغییر کرد؛ چون خود محمدرضاشاه عاشق اتومبیل بود و به خرید و جمع‌آوری برندها و مدل‌های مختلف آن روی آورد؛ طوری که به یکی از بزرگ‌ترین کلکسیون‌داران خودرو در جهان بدل شد.
در این دوره برنامه‌هایی برای دسترسی طبقات مختلف اندیشیده شد؛ مثل واردات خودرو در قیمت‌‌های مختلف و امکان خرید قسطی آن‌ها. جاده‌ها هم سروسامان پیدا کردند و تا حدی بهبود یافتند. از همه مهم‌تر اینکه صنعت خودروسازی داخلی پا گرفت:
تاجری به نام جعفر اخوان موفق شد نمایندگی جیپ آمریکا را در سال ۱۳۳۵ بگیرد.
او پس از ۳ سال کارخانه‌ای برای تولید و مونتاژ جیپ ویلیز راه‌اندازی کرد که بعدها با نام جیپ شهباز شناخته شد.
ایران ناسیونال (ایران‌خودرو فعلی) در سال ۱۳۴۱ تأسیس شد و از سال ۱۳۴۶ تولید پیکان را آغاز کرد؛ خودرویی که نقش مهمی در فراگیرشدن مالکیت خودرو در ایران داشت.
کمی بعد، در سال ۱۳۴۴ شرکت سایپا با همکاری سیتروئن فعالیت خود را آغاز کرد.
هم‌زمان با ورود خودروها و راه‌اندازی کارخانه‌های تولید داخلی، نیاز به خدمات پس از فروش و تعمیرات هم احساس شد. این نیاز به شکل‌گیری گاراژها و تعمیرگاه‌های تخصصی خودرو در تهران منجر شد. جعفر شهری‌باف، مورخ و پژوهشگر برجسته کشورمان، در کتاب طهران قدیم، این دوران را این‌طور توصیف کرده است (نقل به مضمون):
«خیابان چراغ گاز اولین خیابانی بود که در آن گاری‌خانه‌ها تبدیل به گاراژ شدند و اتومبیل‌ها جای گاری‌ها را گرفتند. آهنگری‌ها و گاری-کالسکه‌سازی‌های آن تبدیل به تعمیرگاه اتومبیل شدند و کمپانی‌های خودروسازی در آنجا آغازبه‌کار کردند. اولین آن‌ها هم کمپانی فورد بود که دو دهانه دکان کمی بالاتر از کوچه ناظم‌الاطبا داشت. در یکی از دکان‌ها یک دستگاه سواری کروکی گذاشته بود و در دیگری هم دفتر کار و فروشگاه. بعد هم کمپانی شورولت، بیوک و دوج به آن اضافه شدند. گاری‌خانه‌های این خیابان یکی پس از دیگری تبدیل به گاراژ شدند».
خیابان چراغ گاز را الان به نام خیابان امیرکبیر می‌شناسیم که از توپخانه آغاز می‌شود. همان‌طور که در کتاب گفته شده، این خیابان زمانی پر از گاری و گاری‌خانه بود و در زمان پهلوی دوم کم‌کم با کمپانی‌های بزرگ خودروسازی جایگزین شدند. خیابان امیرکبیر هنوز نقطه ثقلی برای ابزارآلات و خدمات فنی محسوب می‌شود.
منکر پیشرفت‌های صورت‌گرفته در صنعت خودروی کشور نیستیم. اما ماجرا می‌توانست هیجان‌انگیزتر تمام شود؛ نه؟ به نظر می‌رسد از نقطه‌ای به بعد تنها به درجازدن ختم شد. نظر شما دراین‌باره چیست؟
