
اگر هنگام روشن بودن خودرو صدای تقتق، لرزش یا کارکرد غیرعادی موتور را احساس کردهاید، یکی از قطعاتی که باید بررسی شود شمع خودرو است. شمع به عنوان یکی از اجزای اصلی سیستم جرقهزنی، وظیفه ایجاد جرقه برای احتراق ترکیب سوخت و هوا درون سیلندر را بر عهده دارد و کوچکترین اختلال در عملکرد آن روی قدرت، مصرف سوخت و عملکرد کلی موتور تاثیر می گذارد.
بسیاری از رانندگان صداهای غیرعادی موتور را نادیده میگیرند، اما گاهی همین صداها نشانه وجود مشکل در شمع، سیستم جرقهزنی یا سایر بخشهای موتور هستند. تشخیص درست نوع صدا و بررسی علت آن در مراحل اولیه، میتواند از آسیبهای جدیتر و هزینههای بالای تعمیر جلوگیری کند. در این مقاله به بررسی صداهای رایج مرتبط با خرابی شمع، علت ایجاد هر صدا و روشهای تشخیص و رفع مشکل میپردازیم تا بتوانید قبل از جدی شدن ایراد، اقدام مناسبی انجام دهید.
این صدا معمولا هنگام فشار دادن پدال گاز، شتابگیری یا حرکت در سربالایی که فشار زیادی به موتور وارد و شنیده میشود. در این شرایط، به جای پیشروی طبیعی جبهه شعله پس از جرقه شمع، بخشی از مخلوط سوخت و هوا ممکن است در اثر فشار و دمای بالا بهصورت کنترلنشده خودسوزی کند. این احتراق نامنظم باعث ایجاد امواج فشاری داخل محفظه احتراق شده و صدایی شبیه تقتق یا ضربه فلزی ایجاد میکند. استفاده از سوخت نامناسب، پایین بودن عدد اکتان، دمای بالای موتور، تنظیم نبودن زمان جرقهزنی یا برخی مشکلات سیستم احتراق میتوانند از عوامل ایجاد این پدیده باشند.
به گفته اساتید آموزش مکانیک خودرو فن آموزان مجازی یکی از دلایل شنیدن صدای تق تق، استفاده از شمع با کد حرارتی نامناسب یا سوخت با اکتان پایین تر از حد استاندارد موتور است.

ریپ زدن خودرو به حالتی گفته میشود که موتور هنگام کارکرد، بهخصوص در دورهای مشخص یا هنگام شتابگیری، دچار افت ناگهانی قدرت شده و صدایی نامنظم از سمت موتور یا اگزوز شنیده میشود. این مشکل زمانی اتفاق میافتد که احتراق مخلوط سوخت و هوا در یک یا چند سیلندر بهدرستی انجام نشود. یکی از دلایل رایج ریپ زدن موتور، خرابی شمع یا قطعات مرتبط با سیستم جرقهزنی مانند وایر شمع و کوئل است.
افزایش فاصله الکترود شمع، فرسودگی آن، ترک خوردن عایق سرامیکی یا ایجاد جرقه ضعیف باعث احتراق ناقص و ایجاد صدای نامنظم موتور می شود. البته عوامل دیگری مانند مشکل در سیستم سوخترسانی، کثیفی انژکتورها یا خرابی برخی سنسورها نیز ممکن است باعث ریپ زدن خودرو شوند. به همین دلیل بررسی دقیق شمع و سیستم جرقهزنی یکی از اولین مراحل عیبیابی این مشکل محسوب میشود.
اگر موتور در حالت درجا لرزشی محسوس یا صدایی نامنظم داشته باشد، احتمال شل بودن شمع در چاهک خود یا انباشته شدن رسوب کربنی روی الکترودها وجود دارد.

با ساییده شدن الکترودها، فاصله استاندارد بین الکترود مرکزی و الکترود کناری شمع (Gap) افزایش پیدا میکند. این تغییر فاصله باعث میشود کوئل برای ایجاد جرقه به انرژی بیشتری نیاز داشته باشد و قدرت جرقه کاهش پیدا کند.
جرقه ضعیف باعث احتراق ناقص مخلوط سوخت و هوا در سیلندر می شود و ریپ زدن موتور، لرزش، کاهش شتاب و شنیده شدن صداهای غیرعادی از موتور یا اگزوز را ایجاد می کند. به همین دلیل بررسی میزان فاصله الکترود شمع و تعویض شمعهای فرسوده در زمان مناسب، در حفظ عملکرد صحیح موتور نقش مهمی دارد.
خرابی واشر درپوش سوپاپ یا اورینگهای آببندی چاهک شمع باعث نفوذ روغن موتور به محل قرارگیری شمع میشود. تجمع روغن در اطراف شمع و کوئل، احتمال نشتی جریان برق و کاهش کیفیت جرقهزنی را افزایش میدهد.
وقتی جرقه بهدرستی ایجاد نشود، احتراق داخل سیلندر ناقص انجام شده و ممکن است علائمی مانند ریپ زدن موتور، لرزش، کاهش توان و شنیده شدن صداهای نامنظم از موتور ایجاد شود. به همین دلیل مشاهده آثار روغن در اطراف شمع یا داخل چاهک شمع، نشانهای است که باید سریع بررسی و برطرف شود تا از آسیب به سیستم جرقهزنی جلوگیری شود.

هر موتور برای دمای کاری مشخص خود به شمعی با کد حرارتی معین نیاز دارد. استفاده از شمع سردتر یا داغ تر از استاندارد کارخانه روی زمان احتراق تاثیر می گذارد.
سوخت بی کیفیت یا حاوی ناخالصی باعث تشکیل دوده و رسوب کربنی روی عایق و الکترود شمع می شود. این رسوب مقاومت الکتریکی را تغییر داده و کیفیت جرقه را کاهش می دهد.

گاهی اوقات منشا صداهای غیرعادی موتور، خود شمع نیست و مشکل از قطعات دیگر سیستم جرقهزنی مانند وایر شمع یا کوئل جرقهزن ایجاد میشود. از آنجا که این قطعات وظیفه انتقال و ایجاد ولتاژ لازم برای تولید جرقه را بر عهده دارند، خرابی هرکدام میتواند علائمی مشابه خرابی شمع ایجاد کند. ضعف کوئل یا خرابی وایر باعث جرقه نامنظم، احتراق ناقص، ریپ زدن موتور، کاهش شتاب و روشن شدن چراغ چک می شود. در بسیاری از خودروهای جدید نیز به جای وایر، از کوئلهای جداگانه روی هر شمع (کوئل قلمی) استفاده میشود که خرابی آنها همین علائم را ایجاد می کند.
یکی از روشهای بررسی اولیه وضعیت شمع، اندازهگیری مقاومت داخلی آن با استفاده از مولتیمتر است. برای انجام این تست، مولتیمتر روی حالت اندازهگیری مقاومت (Ω) قرار داده شده و پرابها به بخشهای مناسب شمع متصل میشوند تا مقدار مقاومت داخلی آن بررسی شود. در بسیاری از شمعهای مقاومتی، مقدار مقاومت داخلی در محدوده چند کیلو اهم قرار دارد و عددی حدود 4 تا 10 کیلو اهم در برخی مدلها طبیعی است. با این حال، مقدار استاندارد به نوع و مدل شمع بستگی دارد و باید با مشخصات اعلامشده توسط سازنده مقایسه شود. مقاومت بسیار بالا، صفر بودن مقاومت یا اختلاف قابل توجه با مقدار استاندارد نشانه خرابی داخلی شمع یا وجود مشکل در ساختار آن است.

رنگ و وضعیت نوک شمع پس از باز کردن میتواند اطلاعات مهمی درباره نحوه احتراق و سلامت بخشهایی از موتور ارائه دهد. بررسی ظاهر شمع یکی از روشهای اولیه برای تشخیص مشکلات سیستم جرقهزنی و احتراق است.
قهوهای روشن یا خاکستری مایل به قهوهای: این رنگ نشاندهنده احتراق مناسب و عملکرد طبیعی موتور است.
سیاه و دودهای: رنگ سیاه و دوده ای نشانه احتراق ناقص، غنی بودن مخلوط سوخت و هوا، کثیفی فیلتر هوا یا وجود رسوبات کربنی روی شمع باشد.
سفید، براق یا آثار سوختگی روی الکترود: نشاندهنده دمای بیش از حد محفظه احتراق، استفاده از شمع نامناسب یا تنظیم نبودن شرایط کاری موتور است.
آغشته به روغن: نشانه ورود روغن به محل احتراق یا وجود نشتی روغن در اطراف چاهک شمع است و نیاز به بررسی دقیقتر دارد.
در این روش، شمع به وایر متصل شده و قسمت فلزی بدنه آن به یک بخش فلزی و بدون رنگ از بدنه موتور متصل میشود. سپس هنگام استارت زدن، وضعیت جرقه ایجادشده بررسی میشود. جرقه قوی با رنگ متمایل به آبی نشاندهنده عملکرد مناسبتر سیستم جرقهزنی است، در حالی که جرقه ضعیف، نامنظم یا متمایل به زرد و نارنجی میتواند نشانه وجود مشکل در شمع، وایر، کوئل یا تامین برق سیستم جرقه باشد.
توجه داشته باشید که این آزمایش تنها یک بررسی اولیه است و سلامت کامل شمع را تضمین نمیکند، زیرا شرایط کار شمع در خارج از موتور با شرایط واقعی داخل محفظه احتراق متفاوت است. هنگام انجام این تست نیز باید مراقب ولتاژ بالای سیستم جرقهزنی بود و از تماس مستقیم با وایر یا قسمتهای دارای جریان جلوگیری کرد.
در خودروهایی که از وایر شمع استفاده میکنند، یکی از روشهای سنتی برای پیدا کردن سیلندر دارای مشکل، بررسی عملکرد هر سیلندر هنگام کارکرد موتور در حالت دور آرام است. در این روش، با جدا کردن موقت وایر هر سیلندر و مشاهده تغییر دور موتور، میتوان وضعیت احتراق آن سیلندر را بررسی کرد. اگر با جدا کردن وایر یک سیلندر تغییر محسوسی در عملکرد موتور ایجاد نشود، احتمال دارد آن سیلندر از قبل دچار مشکل احتراق بوده و مشارکت کافی در تولید توان نداشته باشد. توجه داشته باشید که این روش باید با احتیاط انجام شود، زیرا سیستم جرقهزنی دارای ولتاژ بالا است. همچنین در بسیاری از خودروهای جدید که به جای وایر از کوئلهای مجزا روی شمع استفاده میکنند، این روش قابل استفاده نیست و بهتر است از دستگاه دیاگ یا روشهای تخصصیتر برای عیبیابی استفاده شود.

پیش از شروع کار، باید ابزارهای مناسب برای باز کردن، بررسی و نصب صحیح شمع آماده شود. استفاده از ابزار درست علاوه بر سرعت بخشیدن به کار، از آسیب دیدن شمع و رزوههای سرسیلندر جلوگیری میکند. ابزارهای مورد نیاز: آچار بکس مخصوص شمع، فیلر اندازهگیری فاصله الکترود، اسپری نفوذکننده مناسب، آچار ترکمتر
پیش از باز کردن شمع خودرو، باید صبر کنید تا موتور بهطور کامل خنک شود. باز کردن شمع در شرایطی که موتور داغ است، به دلیل تفاوت انبساط حرارتی بین شمع و سرسیلندر احتمال آسیب دیدن رزوهها را افزایش دهد و باز کردن را دشوارتر می کند. بهتر است این کار زمانی انجام شود که موتور به دمای محیط نزدیک شده باشد. انجام سرویس شمع روی موتور سرد، علاوه بر کاهش خطر آسیب به قطعات، باعث میشود باز و بسته کردن شمع با ایمنی و دقت بیشتری انجام شود.
تجمع گرد و غبار، شن یا ذرات خارجی در اطراف چاهک شمع ممکن است هنگام خارج کردن شمع به داخل سیلندر وارد شود و باعث ایجاد مشکلاتی برای عملکرد موتور شود. برای پاکسازی این قسمت از هوای فشرده، برس نرم یا ابزارهای مخصوص تمیزکاری استفاده کنید. انجام این مرحله ساده، از ورود آلودگی به محفظه احتراق جلوگیری کرده و تعویض یا بررسی شمع را ایمنتر میکند.

اگر شمع خودرو بیش از حد سفت شده باشد، نباید با وارد کردن نیروی ناگهانی آن را باز کرد، زیرا احتمال آسیب دیدن رزوههای سرسیلندر وجود دارد. در این شرایط از اسپریهای نفوذکننده مخصوص برای کمک به آزاد شدن شمع استفاده کرد و پس از چند دقیقه، آن را بهآرامی با ابزار مناسب باز کرد. پس از خارج کردن شمع، وضعیت رزوههای سرسیلندر و خود شمع باید بررسی شود. در زمان نصب شمع جدید بهتر است از مواد روانکننده روی رزوه استفاده نشود، مگر اینکه سازنده خودرو یا شمع آن را توصیه کرده باشد، زیرا روان شدن بیش از حد رزوه باعث سفت شدن بیش از اندازه شمع هنگام بستن می شود.
پیش از نصب شمع جدید یا استفاده مجدد از شمع قابل تمیز شدن، باید فاصله بین الکترود مرکزی و الکترود کناری شمع (Gap) با استفاده از ابزار فیلر بررسی شود. فاصله نامناسب الکترود باعث ضعیف شدن جرقه، احتراق ناقص و کاهش عملکرد موتور می شود. در صورت نیاز، فاصله الکترود باید مطابق مقدار استاندارد اعلامشده توسط سازنده خودرو یا مشخصات شمع تنظیم شود. توجه داشته باشید که برخی شمعهای جدید، بهخصوص شمعهای با الکترود ظریف مانند مدلهای ایریدیومی، حساستر هستند و تغییر دادن فاصله آنها بدون ابزار مناسب ممکن است به الکترود آسیب بزند.
سفت کردن شمع خودرو باید با استفاده از آچار ترکمتر و مطابق مقدار گشتاور توصیهشده توسط سازنده خودرو انجام شود. سفت کردن بیش از حد شمع به رزوههای سرسیلندر یا بدنه شمع آسیب می زند و شل بستن آن نیز باعث نشتی فشار احتراق و عملکرد نامناسب موتور می شود. مقدار گشتاور نصب به نوع شمع، قطر رزوه و مدل موتور بستگی دارد. برای برخی از شمعهای معمولی این مقدار حدود 25 نیوتنمتر است، اما عدد دقیق باید از دفترچه راهنمای خودرو یا مشخصات فنی شمع بررسی شود.

پس از نصب شمع خودرو، وایرها باید مطابق ترتیب اولیه و به طور کامل به سر شمع متصل شوند.
تعویض تنها یک شمع در حالی که سایر شمع ها فرسوده هستند، باعث عدم تعادل در احتراق سیلندرها و بازگشت صدا می شود.
سفت کردن بیش از حد شمع با آچار معمولی به جای آچار ترکمتر نیز خطر ترک خوردن بدنه سرامیکی را افزایش می دهد.
نادیده گرفتن تعویض همزمان وایرهای فرسوده، حتی با نصب شمع نو، باعث ادامه دار شدن مشکل می شود.
برای جلوگیری از بازگشت صداهای غیرعادی موتور، بررسی و تعویض شمعها باید طبق برنامه سرویس خودرو انجام شود. طول عمر شمع به جنس الکترود، نوع موتور و شرایط کارکرد خودرو بستگی دارد، اما بهطور معمول شمعهای نیکلی حدود 20 هزار کیلومتر، شمعهای پلاتینیومی حدود 50 هزار کیلومتر و شمعهای ایریدیومی ممکن است تا حدود 80 هزار کیلومتر یا بیشتر عمر کنند. استفاده از سوخت باکیفیت و اکتان مناسب، انجام سرویسهای دورهای و جلوگیری از کارکرد طولانی شمعهای فرسوده، به کاهش تشکیل رسوبات کربنی روی الکترود و حفظ کیفیت جرقه کمک میکند. همچنین بهتر است در زمان سرویس خودرو، وضعیت شمعها از نظر میزان فرسودگی، فاصله الکترود و وجود نشانههای احتراق ناقص بررسی شود.

تعویض شمع در برخی موارد باعث برطرف شدن صدای تقتق و عملکرد نامنظم موتور می شود، بهخصوص زمانی که شمعهای فرسوده یا معیوب باعث ایجاد جرقه ضعیف و احتراق ناقص شده باشند. با این حال، هر صدای تقتق به خرابی شمع مربوط نیست. استفاده از سوخت با کیفیت پایین، تنظیم نبودن زمان جرقهزنی، خرابی سنسورها، افزایش دمای موتور یا برخی مشکلات مکانیکی نیز باعث ایجاد صدای کوبش می شوند. بنابراین اگر پس از تعویض شمع مشکل همچنان ادامه داشت، باید سایر بخشهای سیستم احتراق و موتور نیز بررسی شوند تا علت اصلی مشخص شود.
استفاده از سنباده برای تمیز کردن شمع خودرو توصیه نمیشود، زیرا باعث خراش و تغییر شکل استاندارد شمع خودرو می شود. این تغییرات باعث ایجاد جرقه نامنظم و کاهش عملکرد صحیح سیستم احتراق می گردد.
تعویض شمع همیشه به معنای رفع کامل مشکل صداهای غیرعادی موتور نیست. اگر پس از نصب شمع جدید همچنان ریپ زدن، لرزش یا صدای نامنظم موتور ادامه داشته باشد، ممکن است ایراد از بخشهای دیگر سیستم جرقهزنی یا احتراق باشد. خرابی کوئل جرقهزن، مشکل در وایرها، تنظیم نبودن زمانبندی جرقه (تایمینگ)، اختلال در سیستم سوخترسانی یا حتی خرابی برخی قطعات مکانیکی موتور میتوانند علائمی مشابه خرابی شمع ایجاد کنند.
تشخیص به موقع صداهای غیرعادی موتور، یکی از ساده ترین راه های پیشگیری از خرابی های پرهزینه تر است. رعایت دقیق فاصله الکترود و گشتاور نصب هنگام تعویض شمع، نقش مهمی در جلوگیری از بازگشت صدا دارد. در نهایت، پیشگیری به موقع از طریق رعایت برنامه تعویض منظم و استفاده از سوخت و روغن باکیفیت، بهترین راهکار برای حفظ سلامت موتور و جلوگیری از بروز این گونه صداها است.