در سال ۲۰۳۰، هنوز هم صبحهای گیلان با همه جای دنیا فرق داشت.
آدم پیش از آنکه چشم باز کند، بوی باران را حس میکند. بارانی که گاهی آرام بر برگهای پرتقال مینشیند و گاهی چنان بر سقف شیروانی میکوبد که گویی میخواهد اهل خانه را برای نماز صبح بیدار کند. آن صبح، از همان صبحهایی بود که مه از روی شالیزار بلند میشد و درختهای دوردست را نصفهنیمه پنهان میکرد.

من کنار پنجره ایستاده بودم، لیوان چای در دستم بود و چشمم به زمین.
زمینِ من بزرگ نبود؛ اما برای من از هر ساختمان بلند و دفتر شلوغی بزرگتر بود. در آن زمین، خاطرهی دستهای پدرم بود، صدای مادرم بود که هنگام نشاکاری برای زنهای روستا غذا میبرد، و جای پای بچههایم بود که هر سال، با دیدن اولین جوانههای سبز، خیال میکردند تمام دنیا از برنج ساخته شده است.
اما چند سال پیش از آن، با وجود اینکه کشاورز بودم، کمتر از همیشه در مزرعه حضور داشتم.
نه اینکه از زمین دل کنده باشم. نه. زمین را آدم نمیتواند فراموش کند؛ مخصوصاً اگر یک بار با پای برهنه وارد گل شالیزار شده باشد و سرمای نرم گل را میان انگشتهایش حس کرده باشد. مشکل این بود که کارهای دور زمین، بیشتر از خود زمین شده بود.
صبح هنوز آفتاب نزده، گوشی شروع میکرد به لرزیدن.
یک نفر میپرسید:
«برنج هاشمی دارید؟»
دیگری میگفت:
«سفارش ما چرا نرسیده؟»
راننده زنگ میزد که:
«بار چند کیسه است؟ آدرس انبار کجاست؟»
حسابدار پیام میداد که:
«فاکتور فلان مشتری ناقص است.»
یکی از کارخانهها سراغ پوستهی برنج را میگرفت. یک فروشگاه درخواست نمونه میکرد. تعاونی روستا میخواست بداند سهم این هفته چقدر است. گاهی هم چند ساعت از روز صرف جواب دادن به پرسشهایی میشد که پاسخ همهشان یک جمله بود.
شبها خسته به خانه میرسیدم، اما از خستگی کار روی زمین نبود. خستگیِ صدها تصمیم ریز بود؛ تصمیمهایی که هیچکدام به اندازهی نگاه کردن به رنگ برگ برنج، مهم نبودند.
یک شب، همسرم دید که سر سفره هم چشمم به گوشی است. گفت:
— «تو کشاورزی یا منشیِ تلفن؟»
حرفش تلخ نبود؛ ولی مثل دانهی برنجی که لای دندان بماند، تمام شب در ذهنم ماند.
فردای آن روز، وقتی برای سرکشی به مزرعه رفتم، متوجه شدم یک بخش کوچک از زمین، آب بیشتری از حد لازم گرفته است. مشکل بزرگی نبود؛ اما اگر همان روز نمیدیدمش، ممکن بود ریشهها آسیب ببینند. با خودم گفتم: من اینجا هستم، اما حواسم جای دیگری است.
همانجا بود که تصمیم گرفتم از هوش مصنوعی کمک بگیرم؛ نه برای اینکه زمین را به یک کارخانهی بیروح تبدیل کنم، بلکه برای اینکه دوباره خودم به زمین برگردم.
اول، همه مسخره میکردند.
یکی از همسایهها گفت:
— «حالا کامپیوتر میخواهد به ما بگوید کی باران میآید؟ ما خودمان از بوی هوا میفهمیم.»
حرفش بیراه نبود. بعضی چیزها را واقعاً نمیشود به ماشین یاد داد. هوش مصنوعی نمیفهمد وقتی قورباغهها ناگهان ساکت میشوند، شاید هوا در حال تغییر است. نمیداند پیرمردهای روستا از شکل مه روی کوه چه چیزهایی میفهمند. نمیفهمد خاکِ تشنه، چه بویی دارد.
اما من هم نگفتم که هوش مصنوعی جای تجربه را بگیرد.
گفتم:
— «قرار نیست جای ما فکر کند؛ قرار است کارهای بیخود ما را کم کند.»
از چند حسگر ساده شروع کردیم؛ حسگرهایی که رطوبت خاک، دمای هوا و مقدار آب زمین را میسنجیدند. اطلاعات آنها به یک سیستم هوشمند میرسید. آن سیستم، وضع هوا را هم بررسی میکرد و هر صبح یک گزارش کوتاه میفرستاد.
نه گزارشهای طولانی و پر از نمودار که کسی حوصلهی خواندنش را نداشته باشد؛ فقط چند جملهی روشن:
«امروز آبیاری لازم نیست؛ بارش عصر برای قطعهی جنوبی کافی است.»
«در زمین کنار جوی، رطوبت غیرعادی است؛ مسیر آب را بررسی کنید.»
«دو روز آینده برای برداشت مناسبتر است.»
«احتمال آفت در بخش غربی دیده میشود؛ همان قسمت را حضوری بازبینی کنید.»
بعد از مدتی، سیستم به کارهای فروش و پخش هم رسید.
پیش از آن، هر سفارش را خودمان در دفتر مینوشتیم. نام مشتری، نوع برنج، تعداد کیسه، زمان تحویل، مبلغ پرداختی، آدرس و تلفن. گاهی شمارهای اشتباه ثبت میشد، گاهی یک سفارش فراموش میشد، گاهی هم راننده برای رساندن دو بار به دو محلهی نزدیک، نصف شهر را دور میزد.
هوش مصنوعی سفارشها را مرتب میکرد، موجودی انبار را میفهمید، فاکتور آماده میکرد و بارهای هر روز را بر اساس مسیرهای منطقی تقسیم میکرد. به مشتری پیام میداد که سفارش چه زمانی میرسد و اگر سفارشی نیاز به پیگیری داشت، فقط همان را به ما نشان میداد.
نتیجه عجیب بود: گوشی من آرامتر شد.
اولش باورم نمیشد. سالها فکر میکردم شلوغ بودن یعنی مفید بودن؛ یعنی اگر مدام تلفن زنگ میزند، حتماً کار مهمی انجام میدهی. اما بعد فهمیدم بسیاری از آن شلوغیها، فقط اتلاف عمر بودند.
کمکم دوباره صبحها زودتر به زمین میرفتم.
میان شالیزار راه میرفتم، برگها را نگاه میکردم، با کشاورزهای همسایه حرف میزدم و به جای اینکه برای هر مسئله دنبال شمارهی یک نفر بگردم، خود مسئله را میدیدم. عصرها هم زودتر به خانه میرسیدم. وقت داشتم با بچهها چای بخورم، با همسرم حرف بزنم و گاهی فقط بنشینم و صدای باران را بشنوم.
اما ماجرا به همینجا ختم نشد.
وقتی وقت بیشتری برای مزرعه پیدا کردم، تازه دیدم سالها چه ثروتی را بیتوجه دور میریختیم.
ما برنج را میفروختیم و خیال میکردیم کار تمام شده است. در حالی که از همان برنج، دهها چیز دیگر به دست میآمد.
برنج سالم و درجهیک، راهی خانههای مردم و فروشگاهها میشد. نیمدانهها برای آرد برنج، شیرینیپزی و آشپزخانهها بستهبندی میشدند. سبوس برنج برای خوراک دام و بعضی محصولات غذایی استفاده میشد. کاه برنج به دامداریها و تولیدکنندگان کود میرسید.
و پوستهی برنج؛ همان چیزی که سالها گوشهی انبار جمع میشد و بعضیها آن را بار اضافی میدانستند.
هوش مصنوعی به ما نشان داد چه کارخانههایی در همان استانها یا شهرهای نزدیک، به پوستهی برنج نیاز دارند؛ کارخانههایی که از آن کود، سوخت زیستی، عایق، مواد بستهبندی طبیعی و مواد اولیهی صنعتی تولید میکردند. دیگر لازم نبود هر بار از صفر بپرسیم «چه کسی خریدار است؟» یا «کدام ماشین برای حملش مناسب است؟»
سیستم فقط ارتباطها را پیدا و برنامهریزی میکرد؛ اما مذاکره، اعتماد و قولوقرار هنوز بین آدمها شکل میگرفت.
من خودم میرفتم، چای میخوردم، دست میدادم و میگفتم:
— «این محصول، دورریز نیست. زحمت یک سال ماست؛ باید با احترام استفاده شود.»
از دل همین نگاه، یک زنجیرهی ارزش شکل گرفت.
چند کشاورز دیگر هم همراه ما شدند. یکی مرکبات داشت، یکی چای، دیگری سبزیهای محلی، و یکی کارگاه خشککردن محصولات. محصولهای ما به جای اینکه جدا و پراکنده فروخته شوند، در یک شبکهی محلی کنار هم قرار گرفتند.
هوش مصنوعی کمک میکرد بدانیم هر منطقه چه نیازی دارد، چه محصولی بیش از اندازه مانده، چه چیزی ممکن است خراب شود و کدام مسیر برای رساندن بار کمهزینهتر و کمدورریزتر است.
اما مهمترین بخش داستان، فروش نبود.
ما تصمیم گرفتیم بخشی از محصول را برای کسانی کنار بگذاریم که به غذای سالم نیاز دارند، اما توان خریدش را ندارند. نه با عکس گرفتن، نه با منت گذاشتن، نه با فرمهای طولانی و سؤالهای آزاردهنده.
نامش را گذاشتیم «انبار همسایگی».
مدارس، آشپزخانههای مردمی، خانوادههای نیازمند و مراکز نگهداری، برنج و محصولات دیگر را دریافت میکردند. هوش مصنوعی فقط کمک میکرد انبار خالی نشود، محصول فاسد نشود و توزیع عادلانهتر و سریعتر انجام شود. اما اینکه چه کسی واقعاً نیاز دارد، با آدمهای همان محله بود؛ با کسانی که چهرهی همدیگر را میشناختند و از پشت پنجرههای زندگی هم خبر داشتند.
چون هیچ هوش مصنوعیای، هرچقدر هم پیشرفته باشد، جای دلِ آدم را نمیگیرد.
یک روز عصر، دخترم کنار کیسههای برنج نشسته بود و روی یکی از آنها با انگشتش شکل میکشید. پرسید:
— «بابا، این هوش مصنوعی که میگویی، خودش برنج میکارد؟»
گفتم:
— «نه دخترم.»
گفت:
— «پس چه کار میکند؟»
کمی فکر کردم و گفتم:
— «کارهایی را انجام میدهد که نباید وقت یک آدم را بگیرند. حساب کردنها، یادآوریها، مرتب کردن سفارشها، پیدا کردن راه بهتر… تا آدم وقت داشته باشد کارهایی را بکند که فقط از خودش برمیآید.»
دخترم گفت:
— «مثل اینکه تو بیشتر با من بازی کنی؟»
گفتم:
— «دقیقاً مثل همان.»
آن شب، بعد از خوابیدن بچهها، دوباره کنار پنجره ایستادم. شالیزار در تاریکی آرام بود. گوشیام روی میز افتاده بود و برای نخستین بار، دلم نمیخواست بروم سراغش.
فهمیدم سوءتفاهم بزرگ دربارهی هوش مصنوعی همین است: بعضیها خیال میکنند تکنولوژی آمده تا آدم را از زندگی جدا کند. اما اگر درست انتخابش کنیم، میتواند درست برعکس باشد.
هوش مصنوعی برای این نیست که انسان کمتر انسان باشد.
برای این است که انسان کمتر درگیر کارهای تکراری و بیفایده شود.
اگر هوش مصنوعی باعث شود کمتر کنار خانواده باشیم، کمتر طبیعت را ببینیم و بیشتر اسیر صفحهها شویم، استفادهمان اشتباه بوده است.
اما اگر کمک کند کشاورز بیشتر در مزرعه باشد، مادر وقت بیشتری برای فرزندش داشته باشد، کارگر کمتر خسته شود، محصول کمتری دور ریخته شود و غذای سالم به دست آدمهای بیشتری برسد، آن وقت تکنولوژی کار خودش را درست انجام داده است.
هوش مصنوعی نباید جای انسان بنشیند؛
باید بار اضافی را از شانهی انسان بردارد.