من آرمین کل‌لر هستم، مدرس و مشاور تحصیلی تیزهوشان؛ و اواسط پاییز، یک جمله از والدین زیاد می‌شنوم: «اول سال خیلی با انگیزه بود، ولی انگار چراغش خاموش شده.» این گفت‌وگو را بر اساس چند جلسه‌ی مشابه بازسازی کرده‌ام و جزئیات هویتی را عوض کرده‌ام.
مادر یک دانش‌آموز نهمی روبه‌رویم نشسته بود. با نگرانی گفت:
«مهر که شروع شد، خودش برای درس‌خواندن برنامه می‌ریخت. حالا باید چند بار صدایش کنم، بعد هم نیم ساعت با گوشی بازی می‌کند. چه بلایی سرش آمده؟»
قبل از هر راهکاری، یک چیز را به او گفتم: افت انگیزه معمولاً نشانه‌ی «تنبلی» نیست؛ نشانه‌ی یک پیام است. باید بفهمیم دانش‌آموز با این رفتار دارد چه چیزی را می‌گوید.
به‌جای اینکه به پسر بگوییم «باید جدی‌تر باشی»، قرار شد پنج دقیقه با او صحبت کنم. از او پرسیدم: «اوایل مهر چه حسی داشتی؟ حالا چه چیزی فرق کرده؟» کمی فکر کرد و گفت:
«اول فکر می‌کردم هر چه بیشتر بخوانم، زودتر پیشرفت می‌کنم. ولی الان حس می‌کنم هر چقدر هم بخوانم، هیچ فرقی نمی‌کند.»
همین یک جمله، ریشه‌ی ماجرا را نشان می‌داد. او انگیزه‌اش را از دست نداده بود؛ پیشرفت را «ندیده بود».
در تجربه‌ی جلسات مشاوره، افت انگیزه معمولاً از یکی از این ریشه‌ها می‌آید:
● پیشرفت دیده نمی‌شود: دانش‌آموز زیاد می‌خواند، اما هیچ شاخص روشنی نمی‌بیند که نشان بدهد جلو می‌رود
● هدف خیلی دور و مبهم است: آزمون در بهار است و فاصله‌ی زیاد باعث می‌شود تلاش امروز بی‌معنی به نظر برسد
● حجم برنامه بیش از توان است: بار زیاد باعث خستگی و فرار از شروع می‌شود
● احساس مالکیت از بین رفته است: دانش‌آموز حس می‌کند این برنامه، پروژه‌ی پدر و مادر است، نه خودش
● مقایسه و فشار بیرونی: نتیجه‌ی دیگران یا انتظار خانواده، انگیزه‌ی درونی را از بین می‌برد
مادر ساکت ماند و بعد گفت: «من فکر می‌کنم هر دو نوع آخر را داریم.»
به‌جای یک برنامه‌ی بزرگ و پراسترس، سه تغییر ساده را شروع کردیم:
● پیشرفت را دیدنی کنیم: یک نمودار ساده‌ی هفتگی که فقط یک چیز را نشان می‌داد؛ مثلاً تعداد مبحث‌هایی که درست مرور شده یا خطاهایی که دیگر تکرار نمی‌شود
● هدف را نزدیک کنیم: به‌جای «آزمون در بهار»، هر دو هفته یک هدف کوچک و مشخص برای همان بازه
● حس مالکیت را برگردانیم: خود دانش‌آموز ساعت و ترتیب مطالعه را انتخاب کرد و والدین فقط پیگیر نتیجه شدند، نه کنترل‌کننده‌ی جزئیات
یک نکته‌ی مهم هم اضافه کردیم: حجم برنامه را عمداً کم کردیم. پیشنهادم این بود که به‌جای «زیاد» به «قابل‌اجرا» فکر کنیم. برنامه‌ای که هر روز اجرا شود، از برنامه‌ی بزرگی که یک روز در میان رها می‌شود، بسیار مؤثرتر است.
● «فلانی با اینکه کمتر وقت می‌گذارد، نتیجه‌اش بهتر است»؛ مقایسه، انگیزه را از بین می‌برد
● «این‌طوری قبول نمی‌شوی»؛ تهدید، اضطراب می‌سازد، نه انگیزه
● «ما این‌همه خرج می‌کنیم»؛ بار عاطفی، فرزند را از شروع دور می‌کند
جمله‌های جایگزین ساده‌اند: «این هفته چه چیزی برایت خوب پیش رفت؟» و «برای هفته‌ی بعد چه چیزی را می‌خواهی عوض کنی؟»
دو هفته بعد، مادر پیام داد. نوشته بود هنوز همه‌چیز عالی نشده، اما یک اتفاق کوچک افتاده: پسر خودش روی نمودار هفتگی‌اش یک ستون را رنگ کرده بود و گفته بود «این هفته حداقل این یکی را درست مرور کردم.» گفتم همین یک جمله کافی است؛ چون یعنی پیشرفت را دوباره می‌بیند.
نمی‌گویم همه‌ی مشکلات یک‌شبه حل شد. هنوز روزهایی بود که حال و حوصله نداشت. اما فرق مهمی ایجاد شده بود: آن روزها دیگر به‌عنوان «شکست» تعبیر نمی‌شدند؛ به‌عنوان بخشی از مسیر دیده می‌شدند.
یکی از چیزهایی که به خانواده‌ها پیشنهاد می‌کنم، یک گفت‌وگوی کوتاه و بدون فشار در هفته است. این پنج سؤال می‌توانند شروع خوبی باشند:
● این هفته چه چیزی بهتر از انتظارت پیش رفت؟
● کدام بخش از برنامه برایت سنگین بود؟
● اگر می‌توانستی فقط یک چیز را عوض کنی، چه بود؟
● چه کمکی از ما می‌خواهی، و چه کمکی نمی‌خواهی؟
● چه چیزی در این هفته برایت لذت‌بخش بود، غیر از درس؟
یکی از اشتباه‌های رایج وقتی انگیزه کم می‌شود، حذف همه‌ی چیزهای لذت‌بخش و تمرکز کامل روی درس است. نتیجه معمولاً برعکس می‌شود. خواب کافی، بازی، ورزش و وقت با دوستان، بخشی از مصرف انرژی ذهن هستند، نه رقیب آن. دانش‌آموزی که زندگی دیگری هم دارد، با انرژی بیشتری برمی‌گردد سر درس.
افت انگیزه‌ی موقتی در میانه‌ی سال تحصیلی طبیعی است. اما اگر همراه با غمگینی مداوم، گوشه‌گیری شدید، مشکلات خواب یا امتناع از رفتن به مدرسه باشد، فقط با تغییر برنامه‌ی درسی حل نمی‌شود و بهتر است با یک مشاور یا متخصص سلامت روان مشورت کنید.
انگیزه یک کلید خاموش‌روشن نیست؛ بیشتر شبیه یک نتیجه است. وقتی دانش‌آموز پیشرفت را ببیند، هدفش قابل‌لمس باشد و حس کند برنامه مال خودش است، انگیزه معمولاً خودش برمی‌گردد. اگر فرزندتان هم این روزها انگیزه‌اش را از دست داده، قبل از هر نصیحتی، بپرسید: «چه چیزی را نمی‌بینی؟»
شما هم این روزها همین وضعیت را در خانه دارید؟ چه کاری جواب داد؟ برایم در نظرات بنویسید.
برای چیدن یک برنامه‌ی قابل‌اجرا و مرحله‌ای، راهنمای چگونه برای آزمون تیزهوشان نهم برنامه‌ریزی کنیم؟ را در سایتم بخوانید.
آرمین کل‌لر
مدرس شیمی و علوم نهم تیزهوشان و مشاور تحصیلی
پشتیبانی و مشاوره: ۰۹۳۶۳۴۹۳۱۷۹
