من آرمین کل‌لر هستم، مدرس و مشاور تحصیلی تیزهوشان؛ و یکی از سخت‌ترین موقعیت‌هایی که در جلسه‌های مشاوره می‌بینم، وقتی است که پدر و مادر با هم موافق نیستند و دانش‌آموز هم یک چیز سومی می‌گوید. این گفت‌وگو را بر اساس چند جلسه‌ی مشابه بازسازی کرده‌ام و جزئیات هویتی را عوض کرده‌ام.
پدر و مادر یک دانش‌آموز نهمی با هم آمده بودند و دخترشان کمی عقب‌تر نشسته بود و به کفش‌هایش نگاه می‌کرد. پدر اولین جمله را گفت:
«ما نمی‌توانیم بگذاریم فرصتش را از دست بدهد. باید یک کم فشار بیاوریم.»
مادر آرام جواب داد:
«ولی او خسته است. اگر مجبورش کنیم، شاید متنفر شود. شاید بهتر است کنار بیاییم.»
و بعد دختر، بدون اینکه سرش را بلند کند، گفت:
«من اصلاً نمی‌خواهم. شما می‌خواهید.»
هر سه جمله، واقعی بود. و دقیقاً به همین دلیل، جواب این ماجرا «فشار» یا «رها کردن» نیست.
وقتی یک دانش‌آموز می‌گوید «نمی‌خواهم»، این جمله می‌تواند چند معنی کاملاً متفاوت داشته باشد. قبل از هر تصمیمی، باید بفهمیم کدام یکی است:
● ترس: می‌ترسد که نتواند، یا نتیجه‌اش خوب نشود
● خستگی: بار درس و کلاس‌ها بیشتر از توانش شده است
● نداشتن علاقه: خودش دنبال این مسیر نیست
● حس مالکیت‌نداشتن: احساس می‌کند این رؤیای پدر و مادر است، نه رؤیای خودش
● اجتناب: یک تجربه‌ی بد قبلی (مثلاً یک آزمون ضعیف) او را از ادامه دور کرده است
از دختر پرسیدم: «اگر همین الان همه‌چیز آسان بود، آیا باز هم نمی‌خواستی؟» کمی فکر کرد و گفت: «فکر می‌کنم می‌خواهم. ولی انگار هر چه می‌خوانم، کافی نیست.» جواب او نشان می‌داد «نمی‌خواهم» اینجا بیشتر از جنس خستگی و ترس بود تا بی‌علاقگی.
هر دو راه، هزینه دارند:
● فشار، در کوتاه‌مدت ممکن است ساعت مطالعه را بالا ببرد؛ اما معمولاً انگیزه‌ی درونی را از بین می‌برد و رابطه‌ی خانوادگی را به یک میدان جنگ تبدیل می‌کند
● رها کردن کامل، اگر دانش‌آموز واقعاً بی‌علاقه است درست است؛ اما اگر ترس یا خستگی در کار باشد، او را از چیزی که شاید در آینده بخواهد دور می‌کند
پدر و مادر هر دو تکه‌ای از حقیقت را می‌گفتند. اما هیچ‌کدام تنها کافی نبود.
به آن‌ها پیشنهاد دادم به‌جای «ادامه بده» یا «ول کن»، یک توافق سه‌طرفه بنویسیم:
● یک بازه‌ی مشخص و کوتاه (مثلاً چند هفته) که دانش‌آموز با یک برنامه‌ی سبک‌تر و قابل‌اجرا ادامه بدهد
● خودش حجم و ساعت برنامه را انتخاب کند، نه والدین
● در پایان این بازه، با هم و صادقانه بررسی کنیم: چه چیزی تغییر کرد؟ چه حسی دارد؟
● اگر بعد از آن هم «نه» بود، آن «نه» را جدی بگیریم
نکته‌ی مهم این است که این آزمایش، یک حقه‌ی تربیتی نیست؛ باید واقعاً آماده باشید که جواب نهایی «نه» باشد. اگر از قبل تصمیم‌تان را گرفته‌اید و فقط می‌خواهید او را راضی کنید، او این را می‌فهمد.
● این هدف، واقعاً برای فرزندم است یا بخشی از آن، آرزوی خودمان است؟
● اگر او تیزهوشان نشود، ارزش او در چشم ما کم می‌شود؟
● چقدر از فشاری که می‌آوریم، از اضطراب خودمان می‌آید؟
● آیا درباره‌ی نظر او، واقعاً گوش داده‌ایم یا فقط منتظر بوده‌ایم حرفمان را بزنیم؟
پدر که تا این لحظه محکم نشسته بود، آرام گفت: «راستش را بخواهید، بخشی‌اش از اضطراب خودم است.» همین یک جمله، جلسه را عوض کرد.
● به‌جای «باید بخوانی» بگویید: «چه چیزی این روزها بیشتر از همه اذیتت می‌کند؟»
● به‌جای «فرصت را از دست می‌دهی» بگویید: «می‌خواهم بدانم تو چه می‌خواهی.»
● به‌جای «همه دارند می‌خوانند» بگویید: «تو چه چیزی را دوست داری؟»
● و بعد از گفتن، واقعاً سکوت کنید و گوش بدهید
گاهی بعد از همه‌ی این گفت‌وگوها، دانش‌آموز باز هم می‌گوید این مسیر مال او نیست. این هم یک پاسخ معتبر است. مدرسه‌ی تیزهوشان تنها مسیر موفقیت نیست و دانش‌آموزی که با اختیار و آگاهی انتخاب می‌کند، معمولاً در هر مسیر دیگری هم با انگیزه‌ی بیشتری پیش می‌رود. شرایط و گزینه‌های دیگر را در منابع رسمی و با مشورت مشاور بررسی کنید.
اگر مخالفت دانش‌آموز با درس‌خواندن فقط درباره‌ی تیزهوشان نیست و در همه‌ی چیزها دیده می‌شود، یا همراه با غمگینی، بی‌حوصلگی مداوم، گوشه‌گیری یا مشکلات خواب است، فقط با گفت‌وگوی خانوادگی حل نمی‌شود و بهتر است با یک مشاور یا متخصص سلامت روان مشورت کنید.
پرسش «فشار بیاوریم یا کنار بیاییم؟» سؤال اشتباهی است؛ پرسش درست این است که «چرا نمی‌خواهد؟» وقتی دلیل را بفهمید، می‌توانید به‌جای انتخاب بین دو افراط، یک راه سوم بسازید: گفت‌وگو، یک آزمایش کوتاه و آمادگی برای شنیدن جواب. این‌طور حتی اگر نتیجه‌ی نهایی چیز دیگری باشد، رابطه‌ی شما با فرزندتان سالم می‌ماند.
شما هم با این کشمکش در خانه روبه‌رو بوده‌اید؟ چه کاری کردید؟ برایم در نظرات بنویسید.
آرمین کل‌لر
مدرس شیمی و علوم نهم تیزهوشان و مشاور تحصیلی
پشتیبانی و مشاوره: ۰۹۳۶۳۴۹۳۱۷۹
