
دانشآموز دفترچهی آزمون را روی میز گذاشت و گفت: «این مبحثها را خوانده بودم. حتی وقتی معلم درس میدهد، خوب میفهمم. ولی سر سؤالها انگار نمیدانم از کجا شروع کنم.»
مادرش گفت: «هرچه میخواند، در خانه جواب میدهد. اما نتیجهی آزمونش با چیزی که از او انتظار داریم جور درنمیآید.»
این صحنه، بازسازیشده و ترکیبی از چند جلسهی مشاوره است؛ اسم، مدرسه و جزئیات هویتی هم تغییر کردهاند. چیزی که در این گفتوگو میبینیم، برای خیلی از داوطلبان آشناست: درسنامه را بلدند، اما در استعداد تحلیلی تیزهوشان نمیتوانند دانستههایشان را به حل مسئله تبدیل کنند.
اینجا معمولاً دانشآموز یا خودش را سرزنش میکند یا فکر میکند «پس استعدادش را ندارم». اما پیش از هر نتیجهگیری، بهتر است ببینیم دقیقاً هنگام حل سؤال چه اتفاقی میافتد.
درسنامه معمولاً مسیر آشنایی را به دانشآموز نشان میدهد: موضوع چیست، چه نکتههایی دارد و یک راهحل نمونه چطور پیش میرود. اما سؤال تحلیلی ممکن است صورت تازهای داشته باشد. شاید لازم باشد چند داده را کنار هم بگذارد، الگویی را پیدا کند یا راهحلهای ناممکن را کنار بگذارد.
دانشآموزی که در کلاس با دیدن مثال میگوید «فهمیدم»، ممکن است هنوز شروعکردنِ مستقلِ یک مسئله را تمرین نکرده باشد. فهمیدن راهحل پس از دیدنش، با پیدا کردن راهحل پیش از دیدنش فرق دارد.
در آزمون نهم به دهم، دفترچهی استعداد تحلیلی ۵۰ سؤال و ۵۰ دقیقه زمان دارد و سؤالهای این بخش عمدتاً از کتاب درسی طرح نمیشوند. پس تمرین صرفِ درسنامههای مدرسه بهتنهایی دانشآموز را برای روبهروشدن با مسئلههای ناآشنا آماده نمیکند.
ممکن است صورت سؤال را سریع بخواند و یک نکتهی مهم را از دست بدهد. گاهی هم سؤال را میفهمد، اما نمیتواند اطلاعاتش را مرتب کند. بعضی وقتها راهی در ذهنش هست، اما وسط کار با دیدن یک مانع رهایش میکند.
برای همین، دیدن فقط پاسخ درست یا غلط تصویر کاملی به ما نمیدهد. باید بفهمیم دانشآموز در کدام مرحله متوقف شده: خواندن سؤال، انتخاب راهبرد، اجرای راهحل یا بررسی جواب.
وقتی نمرهی دانشآموز پایین میآید، واکنش طبیعی این است که ساعت مطالعه را بیشتر کنیم یا از اول سراغ درسنامه برویم. اگر مشکل واقعاً یادآوری یک نکته باشد، مرور میتواند کمک کند. اما اگر دانشآموز روش شروعکردن و پیشبردن سؤال را تمرین نکرده باشد، مرور بیشتر همان مشکل را حل نمیکند.
یک خطای رایج دیگر این است که والدین فقط نتیجهی آزمون را میبینند و دربارهی تعداد سؤالهای درست و غلط قضاوت میکنند. در دفترچهی نهم به دهم، هر پاسخ درست ۳ نمرهی مثبت و هر پاسخ غلط ۱ نمرهی منفی دارد. بنابراین، برای تحلیل عملکرد باید در کنار دانستهها، تصمیم دانشآموز دربارهی پاسخدادن یا ندادن را هم بررسی کرد.
این به معنی آن نیست که باید از هر پاسخ غلط ترسید. بهتر است بپرسیم: «برای انتخاب این گزینه چه دلیلی داشتی؟» پاسخ دانشآموز نشان میدهد خطا از بیدقتی بوده، از برداشت اشتباه از سؤال یا از انتخاب عجولانهی یک راه.
برای تمرین، لازم نیست دانشآموز تعداد زیادی سؤال را پشتسرهم حل کند و فقط جوابهای درستش را بشمارد. بهتر است یک مجموعهی محدود از سؤالهای تحلیلی را انتخاب کند و بعد از هر سؤال، مسیر فکرش را کوتاه ثبت کند.
پیش از حل، دانشآموز در یک جمله بنویسد سؤال چه چیزی میخواهد. اگر نمیتواند خواستهی اصلی را روشن بیان کند، احتمالاً هنوز صورت مسئله را کامل نخوانده است. در این مرحله، پیداکردن جواب مهم نیست؛ هدف این است که بداند دنبال چیست.
از او بخواهید اطلاعاتی را که در سؤال آمده یادداشت کند و کنارشان بنویسد هرکدام چه کمکی میکنند. اگر شرطی وجود دارد، آن را جداگانه مشخص کند. این کار جلوی قاطیشدنِ «چیزی که میدانم» با «چیزی که حدس میزنم» را میگیرد.
اگر دانشآموز نمیداند از کجا شروع کند، از خودش بپرسد: «با همین اطلاعات چه چیزی را میتوانم امتحان کنم؟» گاهی رسم شکل، ساختن یک جدول ساده یا بررسی چند حالت محدود کمک میکند. لازم نیست از همان ابتدا راهحل کامل در ذهنش حاضر باشد؛ یک قدم قابلبررسی کافی است.
بعد از رسیدن به جواب، از دانشآموز بخواهید توضیح دهد چرا این روش را انتخاب کرده و از کجا فهمیده جوابش با شرطهای سؤال جور درمیآید. اگر فقط جواب نهایی ثبت شود، نمیشود فهمید روش قابلتکراری یاد گرفته یا اتفاقی به پاسخ رسیده است.
این تمرین را میتوان با سه برچسب ساده جمعبندی کرد: «سؤال را اشتباه خواندم»، «شروع راهحل را پیدا نکردم» یا «راه را میدانستم، اما در اجرا اشتباه کردم». بعد از چند تمرین، الگوی اصلی روشنتر میشود و توجه از سرزنش به اصلاح یک مرحلهی مشخص میرسد.
والدین لازم نیست روش حل همهی سؤالها را بدانند. پرسشهای کوتاه و بیطرفانه معمولاً کمک بیشتری میکنند:
«اولین چیزی که در این سؤال به ذهنت رسید چه بود؟»
«کدام بخش سؤال بیشتر گیجت کرد؟»
«اگر دوباره حلش کنی، این بار از کجا شروع میکنی؟»
این سؤالها به دانشآموز فرصت میدهند روند فکرش را ببیند، بدون اینکه گفتوگو به بازخواست تبدیل شود. اگر پاسخ او «نمیدانم» بود، میتوانید سؤال را به بخشهای کوچکتر تقسیم کنید و از یک قدم آغاز کنید.
برای خانوادههایی که همزمان دربارهی مسیر آزمون و انتخاب مدرسه سؤال دارند، آشنایی با شرایط قبولی در آزمون تیزهوشان نهم به دهم میتواند تصویر کلیتری از موضوع بدهد. بااینحال، برای بررسی مشکل یک دانشآموز بهتر است ابتدا به شیوهی مواجههی خودش با سؤالها توجه کنیم.
من، آرمین کللر، در جلسههای مشاوره بارها دیدهام که تغییر کوچکی در نحوهی بررسی سؤالها، گفتوگوی دانشآموز با خودش را عوض میکند. دیگر نمیگوید «من اصلاً نمیتوانم»، بلکه میتواند دقیقتر بگوید «در پیدا کردن نقطهی شروع مشکل دارم» یا «صورت سؤال را عجلهای خواندم». همین تشخیص، تمرین بعدی را هدفمندتر میکند.
نه همیشه. درسنامه به یادگیری مفاهیم کمک میکند، اما حل سؤال تحلیلی به تمرینِ فهم مسئله، پیدا کردن راه شروع و بررسی پاسخ هم نیاز دارد.
نه لزوماً. فهمیدن توضیح با پیدا کردن مستقلِ راهحل فرق دارد. بهتر است بعد از دیدن راهحل، سؤال را کنار بگذارد و کمی بعد دوباره بدون کمک امتحان کند.
در آزمون، دانشآموز باید بر اساس شیوهی آزموندادن و زمان باقیمانده تصمیم بگیرد. در تمرین میتواند پس از تلاش، راهحل را بررسی کند و بعد خودش دوباره سؤال را حل کند.
وقتی دانشآموز درسنامهها را بلد است اما در استعداد تحلیلی تیزهوشان نمرهی خوبی نمیگیرد، پیش از بیشترکردن ساعت مطالعه باید محل گیرکردنش را پیدا کنیم. آیا سؤال را درست میخواند؟ میتواند دادهها را مرتب کند؟ برای شروع راهی پیدا میکند؟ جوابش را بررسی میکند؟
پاسخ به همین پرسشها، تمرین را از «بیشتر بخوان» به یک قدم مشخص و قابلاجرا تبدیل میکند. شما یا فرزندتان معمولاً در کدام مرحلهی حل سؤال تحلیلی گیر میکنید؟ تجربهتان را در بخش نظرات بنویسید.
آرمین کللر، مدرس و مشاور تحصیلی تیزهوشان. برای دنبالکردن مطالب آموزشی، به کانال تلگرام کیمیاگر سر بزنید.
پشتیبانی و مشاوره: ۰۹۳۶۳۴۹۳۱۷۹