«آقا، من این صفحه رو تقریباً از حفظم. چرا باز نمی‌تونم جواب بدم؟» این جمله، شروع روایت آموزشی پیش روست. من آرمین کل‌لر، مدرس و مشاور تحصیلی تیزهوشان، این موقعیت فرضی رو برای توضیح یک مشکل در یادگیری ساخته‌ام. گفت‌وگوها بازسازی آموزشی‌اند و به جلسه یا دانش‌آموز واقعی مشخصی مربوط نیستند؛ نام و جزئیات هویتی هم فرضی‌اند.
اسم دانش‌آموز قصه‌مون رو بذاریم سامان. جزوه‌اش مرتب بود. نکته‌های مهم رو رنگی کرده بود و پایین هر صفحه، چند خط خلاصه داشت. وقتی ازش می‌خواستی تعریف‌ها رو بگه، معمولاً مکث زیادی نمی‌کرد.
اما جلوی یک سؤال که شکلش با مثال جزوه فرق داشت، دست نگه می‌داشت.
گفت: «احتمالاً باید بیشتر بخونمش.»
پرسیدم: «این بار که می‌خونی، قراره چی رو پیدا کنی؟»
نگاهش رفت سمت جزوه. سؤال عجیبی نبود، ولی جواب آماده‌ای براش نداشت.
در قصه‌ی ما، سامان یک عادت داشت: هر وقت به مشکل می‌خورد، از اول صفحه شروع می‌کرد. متن رو می‌خوند، آشنا به نظرش می‌رسید و خیال می‌کرد مشکل حل شده.
این بار قرار شد جزوه بسته بمونه.
روی کاغذ نوشتیم: «یک لیوان آب داریم. مقداری شکر بهش اضافه می‌کنیم و هم می‌زنیم. دیگه دانه‌های شکر رو نمی‌بینیم.»
پرسیدم: «شکر کجا رفت؟»
گفت: «حل شد.»
گفتم: «درسته. حالا فرض کن کسی معنی حل شدن رو نمی‌دونه. چطور براش توضیح می‌دی؟»
کمی فکر کرد: «یعنی… توی آب پخش شد؟»
از همین‌جا گفت‌وگو جلو رفت. درباره‌ی این حرف زدیم که دیده نشدن یک ماده، لزوماً به معنی نبودنش نیست. بعد سامان سعی کرد با یک نقاشی ساده، برداشتش رو نشون بده.
نقاشی‌اش کامل نبود، اما بالاخره چیزی روی کاغذ داشتیم که می‌شد درباره‌اش سؤال پرسید.
سامان گفت: «خب، پس باید جواب‌ها رو بیشتر توضیح بدم؟»
گفتم: «توضیح طولانی لازم نیست. باید معلوم بشه منظورت چیه.»
بعد یک موقعیت دیگه مطرح شد: اگر مایعی شفاف و یکدست باشه، می‌تونیم فقط از روی ظاهرش بگیم ماده‌ی خالصه؟
جواب اولش مثبت بود. بعد به همان لیوان آب و شکر نگاه کرد و نظرش عوض شد.
این لحظه در روایت ما اهمیت داره. کسی جواب نهایی رو جلوی سامان نگذاشته بود. خودش بین دو دانسته ارتباط پیدا کرده بود و متوجه شده بود پاسخ اولش به یک بررسی دیگه نیاز داره.
برای اولین بار، سؤال اشتباه بهانه‌ی دوباره‌خوانی کل صفحه نشد. معلوم شد دقیقاً کدوم برداشت باید اصلاح بشه.
تا قبل از این، سامان جواب غلط رو خیلی زود به خودش ربط می‌داد: «من توی شیمی خوب نیستم.»
اما وقتی دلیل جوابش رو می‌نوشت، موضوع دقیق‌تر می‌شد. مثلاً می‌دید ظاهر یک ماده رو با خالص بودنش یکی گرفته. حالا می‌شد روی همین برداشت کار کرد.
من آرمین کل‌لر، مدرس و مشاور تحصیلی تیزهوشان، در این روایت روی همین تغییر مکث می‌کنم: اینکه دانش‌آموز بتونه درباره‌ی فکرش حرف بزنه. وقتی فقط گزینه رو اعلام می‌کنه، چیز زیادی از مسیر ذهنش معلوم نیست.
سامان هنوز هم سؤال بی‌پاسخ داشت. فرقش این بود که می‌تونست بگه کجای توضیح گیر کرده. این، نقطه‌ی شروع بهتری برای کمک گرفتن بود.
قرار نشد سامان ناگهان ساعت مطالعه‌اش رو چند برابر کنه. در این موقعیت فرضی، فقط روش پایان دادن به مطالعه عوض شد.
قبل از بستن دفتر، باید این کارها رو انجام می‌داد:
یک مفهوم رو با کلمات خودش توضیح بده.
یک مثال روزمره براش پیدا کنه.
درباره‌ی یک شکل یا مدل، سؤال بپرسه.
قبل از دیدن پاسخنامه، دلیل انتخابش رو بنویسه.
از میان اشتباه‌ها، یکی رو انتخاب کنه و توضیح بده چرا اتفاق افتاده.
این فهرست کوتاه بود، اما نمی‌شد با نگاه کردن به صفحه از کنارش رد شد. لازم بود سامان چیزی تولید کنه: توضیح، مثال، سؤال یا استدلال.
اگر هم نمی‌تونست، همان قسمت برای جلسه‌ی بعد مشخص می‌موند.
سامان در ادامه‌ی گفت‌وگوی فرضی پرسید: «توی کلاس هم می‌شه این‌جوری جلو رفت؟ یا باید سریع نکته‌ها رو بنویسیم؟»
این سؤال، جای خوبی برای حرف زدن درباره‌ی انتظار از کلاسه. دانش‌آموز باید بدونه قرار است چطور با درس درگیر بشه. شنیدن توضیح لازم است، ولی فرصت استفاده از آن توضیح هم اهمیت داره.
در کلاس شیمی تیزهوشان نهم تام‌لند، که خود من برگزارش می‌کنم، آموزش مفهومی رو با حل تست‌های متعدد همراه می‌کنم. تلاش من اینه که دانش‌آموز هم دلیل موضوع رو بفهمه و هم کاربردش رو در سؤال ببینه.
فضای خوشایند کلاس هم برام مهمه. دوست دارم دانش‌آموز برای پرسیدن سؤال راحت باشه و از کشف ارتباط‌ها لذت ببره. علاقه به شیمی می‌تونه در چنین مسیری رشد کنه، هرچند تجربه‌ی همه یکسان نیست.
در کنار شیمی تیزهوشان نهم، تا حدی سراغ بعضی مباحث شیمی سال دهم هم می‌ریم. گاهی یک توضیح گسترده‌تر کمک می‌کنه موضوعی که دانش‌آموز امروز می‌خونه، جای خودش رو بهتر پیدا کنه.
البته این به معنی تدریس کامل شیمی دهم نیست. تمرکز دوره مشخصه و این آشنایی محدود، برای روشن‌تر شدن ارتباط مفاهیمه.
اگر می‌خواید درباره‌ی دوره بیشتر بدونید، می‌تونید صفحه‌ی کلاس‌های شیمی من در تام‌لند رو ببینید. موقع انتخاب هم از خودتون بپرسید الان بیشتر به چه کمکی نیاز دارید: توضیح مفهوم، تمرین بیشتر یا یاد گرفتن تحلیل پاسخ‌ها؟
در پایان این روایت، سامان ناگهان همه‌ی سؤال‌ها رو حل نکرد. هنوز باید تمرین می‌کرد و بعضی توضیح‌ها رو دوباره می‌ساخت.
اما وقتی به همان صفحه‌ی اول برگشت، سؤالش عوض شده بود. به جای «چند بار دیگه بخونمش؟» پرسید: «از کجا بفهمم این بار فهمیدمش؟»
جزوه رو بست. لیوان آب و شکر رو روی کاغذ کشید و شروع کرد به توضیح دادن.
شما هم تجربه‌ی مشابهی داشتید؟ شده متن یک درس رو بلد باشید، اما سؤالش براتون ناآشنا باشه؟ توی نظرات بگید چه چیزی کمک کرد از این وضعیت بیرون بیاید، یا هنوز کجای شیمی تیزهوشان براتون مبهمه.
آرمین کل‌لر
مدرس شیمی و علوم نهم تیزهوشان و مشاور تحصیلی
پشتیبانی و مشاوره: ۰۹۳۶۳۴۹۳۱۷۹
درباره‌ی نویسنده
آرمین کل‌لر، مدرس و مشاور تحصیلی تیزهوشان، کارشناسی ارشد شیمی کاربردی دارد و نویسنده‌ی کتاب «شیمی نهم تیزهوشان» است. او شیمی و علوم را در مدارس سلام، رشد، علوی و واله، شیمی و فیزیک را در فیلیمو مدرسه، و علوم هفتم تا نهم و «شیمی تیزهوشان نهم» را در تام‌لند تدریس می‌کند.
