من آرمین کل‌لر هستم، مدرس و مشاور تحصیلی تیزهوشان؛ و یکی از شکایت‌های تکرارشونده‌ی دانش‌آموزان علوم نهم این است: «شب امتحان همه‌چیز یادم بود، الان انگار هیچ‌چیز نخوانده‌ام.» این گفت‌وگو را بر اساس چند جلسه‌ی مشابه بازسازی کرده‌ام و جزئیات هویتی را عوض کرده‌ام.
دانش‌آموزی روبه‌رویم نشسته بود که در امتحان مدرسه نمره‌ی بسیار خوبی گرفته بود، اما چند هفته بعد، در یک آزمون آزمایشی، همان مباحث را نمی‌توانست به یاد بیاورد. با ناراحتی گفت:
«من که خیلی خواندم. چرا همه‌اش پرید؟»
جواب مشکل او «کم‌خواندن» نبود. مشکل، «روش» خواندن بود.
وقتی مطالب را فقط برای امتحان فردا حفظ می‌کنیم، مغز آن‌ها را مثل یک یادداشت موقت نگه می‌دارد. اگر بعد از امتحان دوباره به آن‌ها برنگردیم، به‌تدریج کم‌رنگ می‌شوند. این برای امتحان مدرسه شاید کافی باشد، اما برای آزمون تیزهوشان نه؛ چون این آزمون مباحث چند ماه را با هم می‌سنجد و سؤال‌هایش اغلب به ارتباط مفاهیم نیاز دارند، نه فقط به یادآوری یک تعریف.
از دانش‌آموز پرسیدم معمولاً چطور مرور می‌کند. گفت: «جزوه‌ام را چند بار می‌خوانم.» گفتم: «وقتی می‌خوانی، همه‌چیز آشنا به‌نظر می‌رسد؟» گفت: «بله، خیلی.»
همین‌جاست که یک اشتباه رایج پنهان می‌شود. وقتی چیزی را دوباره می‌خوانیم، آشنایی آن مطلب باعث می‌شود فکر کنیم آن را «بلد» هستیم. اما بلدبودن یعنی بتوانیم بدون نگاه‌کردن به جزوه، آن را به یاد بیاوریم و استفاده کنیم. این دو تا یکی نیستند.
بعد از هر بخش از درس، کتاب را ببند و بدون نگاه‌کردن، نکته‌های اصلی را روی یک برگه بنویس یا بلند بگو. بعد کتاب را باز کن و ببین چه چیزی جا افتاده. آنچه جا افتاده، دقیقاً همان چیزی است که باید دوباره روی آن کار کنی. این روش سخت‌تر از خواندن دوباره است، اما اثرش بسیار بیشتر است.
مبحث را برای یک دوست، خواهر یا برادر، یا حتی برای خودت جلوی آینه توضیح بده، انگار می‌خواهی آن را به کسی یاد بدهی. جاهایی که نمی‌توانی ساده توضیح بدهی، نقطه‌های ضعف واقعی توست.
به‌جای نگه‌داشتن هر مبحث در یک جعبه‌ی جدا، یک نقشه‌ی ساده بکش: این مفهوم به کدام مفهوم دیگر وصل است؟ در یک سؤال ترکیبی کجا به کار می‌آید؟ چون سؤال‌های آزمون تیزهوشان معمولاً دقیقاً از همین ارتباط‌ها ساخته می‌شوند.
دانش‌آموز بعد از چند هفته‌ی اجرای این سه روش گفت: «اولش خیلی کندتر بود. ولی الان چیزهایی را یادم می‌ماند که قبلاً فراموش می‌کردم.» این کندی ابتدایی، طبیعی است؛ چون مغز دارد زحمت واقعی می‌کشد.
دانش‌آموز پرسید: «پس چرا این روش‌ها این‌قدر سخت‌اند؟» جوابم این بود که وقتی یادآوری سخت است، یعنی مغز دارد مسیر رسیدن به آن اطلاعات را تقویت می‌کند. خواندن دوباره راحت است، چون مسیر از قبل باز است و مغز زحمتی نمی‌کشد؛ اما بازگویی بدون نگاه، مسیر را دوباره می‌سازد. به همین دلیل، دانش‌آموزی که احساس می‌کند «این روش کند و دشوار است»، معمولاً در مسیر درست‌تری است.
برای اینکه این روش‌ها را عملی کنیم، یک فهرست کوتاه سؤال با هم نوشتیم که بعد از پایان هر بخش از علوم از خودش بپرسد:
● اصلی‌ترین ایده‌ی این بخش را در یک جمله می‌توانم بگویم؟
● این مفهوم به کدام مفهوم قبلی وصل می‌شود؟
● اگر یک سؤال ترکیبی از این بخش بدهند، چه چیزی را باید با هم به کار ببرم؟
● کدام قسمت را بدون نگاه‌کردن نمی‌توانم توضیح بدهم؟
آخرین سؤال مهم‌ترین است؛ چون دقیقاً به شما می‌گوید زمان بعدی باید روی چه چیزی کار کنید.
این فقط یک الگوی کلی است و باید با زمان واقعی دانش‌آموز تنظیم شود:
● همان روز یادگیری: یک بازگویی کوتاه بدون نگاه
● یکی دو روز بعد: یک بار دیگر بازگویی و بررسی خطاها
● آخر هفته: توضیح‌دادن چند مبحث به یک نفر یا کشیدن نقشه‌ی ارتباط مباحث
● هر چند هفته: بازگشت به مباحث قبلی با چند سؤال ترکیبی
● خواندن دوباره‌ی جزوه و فکر کردن به اینکه «مرور» است
● هایلایت‌کردن زیاد؛ وقتی همه‌چیز مهم است، هیچ‌چیز مهم نیست
● رونویسی جزوه بدون فکر کردن به معنی آن
● مرور فقط شب امتحان و رهاکردن مطالب بعد از آن
● شروع مرور فقط وقتی استرس بالا رفته
می‌توانید به‌جای پرسیدن «خواندی؟» بپرسید: «امروز چه چیزی یاد گرفتی؟ برایم توضیح می‌دهی؟» این سؤال، بدون ایجاد فشار، همان روش «توضیح‌دادن» را فعال می‌کند. فقط مراقب باشید لحن این گفت‌وگو شبیه بازجویی نشود؛ هدف تمرین یادآوری است، نه نمره‌دادن.
حفظ ماندگار، از خواندن بیشتر نمی‌آید؛ از «بیرون کشیدن» مطالب از ذهن می‌آید، یعنی بازگویی بدون نگاه، توضیح‌دادن و ربط‌دادن مباحث. این روش‌ها در ابتدا سخت‌ترند، اما همان چیزی هستند که یادگیری را از امتحان فردا به آزمون چند ماه بعد می‌رساند.
شما یا فرزندتان کدام روش را امتحان کرده‌اید؟ چه چیزی جواب داد؟ برایم در نظرات بنویسید.
برای دیدن روش مفهومی یادگیری شیمی، یکی از بخش‌های مهم علوم، راهنمای کامل شیمی تیزهوشان نهم را در سایتم بخوانید.
آرمین کل‌لر
مدرس شیمی و علوم نهم تیزهوشان و مشاور تحصیلی
پشتیبانی و مشاوره: ۰۹۳۶۳۴۹۳۱۷۹
