ای خدایی که فلک نالانِ توست
وین زمین و آسمان از آنِ توست
راهِ کژ را با دلم بیگانه کن
راستی را در دلم کاشانه کن
ای مخاطب، گوش ده این قصّه را
تا که شاید از بدان گردی سوا
بشنو از من قصهای از روزگار
تا بدانی قیمتِ قول و قرار

بود مردی در دیاری بس کهن
پاکدل، نیکومنش، شیرینسخن
مالِ بسیارش نبود از روزگار
لیک بودش چند دیناری به کار
سالها آن زر به دست آورده بود
در نهانی فکر فردا کرده بود
ناگهان سودای دیدن درگرفت
جانِ او را برقِ رفتن درگرفت
«باید از این مرز و بوم آیم برون
تا ببینم عالمی دیگر کنون
شهرها بینم، ببینم مردمان
بشنوم از هر دیاری داستان
هر که عمری در سرای خویش ماند
از جهان جز قصّهای هرگز نخواند
راه باید رفت و عالم را بدید
نغمههای سازِ دانش را شنید»
لیک چون دربِ سرا را باز کرد
فکرِ زر او را دمی دمساز کرد
گفت: «با این زر چه سازم در سفر؟
راه دور است و بسی دارد خطر»
یادِ یاری کرد از عهدِ قدیم
همدمی دیرینه با قلبی سلیم
پس روان شد سوی یارِ دیرسال
تا سپارد پیشِ او مال و منال
دید یارش زیرِ یک کهنهچنار
بر لبِ رودی نشسته در کنار
لحظهای گفتند از احوالِ خویش
از مصیبتها و از اقبالِ خویش
یار گفت: «ای همدمِ دیرینهام
ای رفیقِ صادق و بیکینهام
چهرهات گوید که داری ماجرا
گو چه افتادهست در کارَت مرا؟»
مرد گفت: «ای دوست، غم در کار نیست
در دلم جز شوقِ این دیدار نیست
عزم کردم تا بگردم در جهان
تا ببینم حال و روزِ دیگران
لیک پیش از رفتنم کاری بماند
زان برایم خاطرآزاری بماند
کیسهای زر دارم از رنجِ دراز
بردنش در راه باشد بیمساز
گر توانی، نزدِ خود محفوظ دار
تا بیایم، پس دهی آن را به یار»
یار گفت: «ای دوست، آسوده بمان
دور کن اندیشهی زر را ز جان
حفظِ زر آسان نباشد، ای رفیق
لیک باشد حقِ یارانِ شفیق
چون تو برگردی ز راهِ دوردست
زر در اینجا در امانِ بنده است»
کیسه را بگرفت و در دامان نهاد
قولِ حفظ آن به یارِ خویش داد
مرد چون آسوده شد از کارِ زر
بست بارِ خویش را بهرِ سفر
تا سرِ ره یار همراهش بماند
پس دعای خیر بر راهش بخواند
مرد چون از شهر و از کاشانه رفت
سوی دشت و کوه، بیباکانه رفت
کوه دید و قلّههای سر به ابر
قرنها مانده به خاموشی و صبر
دشت دید و سبزهزارِ بیکران
لالهها افروخته جامهدران
رود میغلتید در آغوشِ دشت
گاه پیچان بود و گاهی تیز گشت
ماه شب را بر خودش آراسته
از قرارِ قلبِ عاشق کاسته
رقصِ اختر؛ مستی هفت آسمان
چشمهای از بیمثالیِ جهان
صبح شد؛ خورشید بر صحرا نشست
خوابِ شب در چشمِ کوهستان شکست
مرد از شهری به شهری ره سپرد
گاه شب را در دلِ صحرا شمرد
چون بسی شهر و دیار و دشت دید
شوقِ دیدارِ وطن در دل دمید
پس عنانِ عزم سوی خانه کرد
راهِ خود را جانبِ کاشانه کرد
روز و شب پیمود تا شهرش رسید
چون وطن را دید، از شادی دمید
چون دمی آسود از رنجِ سفر
یاد آورد آن امانت، کیسهزر
با خیالِ زر دلش هر دم گرفت
پس رهِ دیدارِ آن همدم گرفت
یار چون دیدش، به پیشِ او شتافت
حالِ او پرسید و از کارش شناخت
مرد گفت: «ای دوست، برگشتم ز راه
بعدِ چندی فاصله از زادگاه
بس عجایب دیدهام در بحر و بر
بس شگفتی دیدهام اندر سفر
حال کز لطفِ خدا برگشتهام
بهرِ زر نزدِ شما برگشتهام»
یار گفت: «از زر چه میگویی سخن؟
کی امانت دادهای در دستِ من؟
نه ز تو دینار و زر بگرفتهام
نه امانت نزدِ خود بنهفتهام!»
مرد اول خندهای بر لب نشاند
حرفِ یارش را ز استهزاء بخواند
چون بدید انکارِ او را استوار
یافت کز یارش نمانده اعتبار
پس ز بیدادِ رفیق آمد به داد
رفت نزدِ قاضی و فریاد داد
قاضیِ آن شهر، مردی دادگر
تیزبین و هوشمند و باهنر
در فراست شهره بود اندر دیار
رازِ پنهان را بدیدی آشکار
نه فریبِ ظاهرِ گفتار خورد
نه به ناحق آبروی کس ببرد
حیلهگر پنهان شدی در صد نقاب
پیشِ چشمش رخ نمودی بیحجاب
هر دو رفتن نزدِ قاضی آن زمان
تا کند او داوری در بینشان
مرد گفتا: «صد درود و صد سلام
داد خواهم از تو ای والامقام
پیش از آن کز شهر گردم رهسپار
زر سپردم نزدِ او چون یادگار
چون ز راهِ دور برگشتم وطن
خواستم آن زر ز یارِ خویشتن
لیک آن نامرد منکر گشت زود
گفت چیزی در میانِ ما نبود!»
چون شنید آن ماجرا را دادگر
روی خود آورد بر یارِ دگر
یار گفت: «او را ندیدم پیشِ راه
نه سحرگاه و نه هنگامِ پگاه
نه ز عزمِ رفتنش بودم خبر
نه بدیدم روی وی پیش از سفر
لیک هرگز زر به من نسپرده بود
هیچ مالی نزدِ من ننهاده بود
آنچه گوید از امانت نارواست
این سخن جمله دروغ و افتراست
آنچه گوید از زر و از سیم و مال
نیست جز دعوی و گفتارِ محال!»
قاضی آن گفتار با دقّت شنید
لحظهای در وضعِ هر دو بنگرید
ساعتی خاموش ماند آن دادگر
تا کند پیدا حقیقت زان خبر
سوی مردِ شکوهگر کردش خطاب:
«زر کجا دادی به یارت؟ ده جواب!»
مرد اندیشید در جا و مکان
گفت آن دم با کمی شکّ و گمان:
«بر کرانِ رود، زیرِ یک چنار
زر سپردم دستِ آن دیرینهیار»
چون شنید این حرفِ او را دادگر
کرد اندیشه به حرفش بیشتر
دست آهسته به ریشِ خود کشید
راهِ کشفِ حیله را در دل گزید
پس به مردِ دادخواه آن دم بگفت:
«شاهدی باید که این رازت نگفت
رو، چنارِ شاهدت را بازخوان
تا بیاید در حضور اندر مکان
گو بیاید تا گواهی آورد
پرده از روی حقیقت برکَنَد»
مرد از این فرمان به حیرانی فتاد
کز چه قاضی این چنین فرمان بداد؟
گفت: «چون آید چناری در قضا؟
چون گواهی میدهد بهرِ شما؟»
گرچه آن دستور نامعقول بود
امرِ قاضی را پذیرفتن نمود
چون روان شد مرد از آنجا سوی راه
ماند قاضی با دغل در دادگاه
مردِ خائن خندهای از لب گشاد
بر چنین فرمانِ قاضی طعنه داد
یارِ خائن خنده زد بر دادگر
«کز چناری چون گواه آید مگر؟»
قاضی آن لحظه به او چیزی نگفت
وآنچه در اندیشهاش بود، نهفت
گفت: «تا آن تکدرخت از این مکان
راه نزدیک است یا دور، ای فلان؟»
یار گفت: «او تا کنون آنجا رسید
بیگمان آن تکدرخت اکنون بدید»
قاضی از پاسخ دمی در فکر ماند
آن سخن را در دلِ خود بازخواند
مرد بعد از مدّتی از ره رسید
خستهجان شد پیشِ آن قاضی پدید
قاضی او را دید و پرسید از گواه:
«کز چه نآمد با تو آن شاهد ز راه؟»
«هرچه خواهش کردم از آن تکچنار
او نیامد، ماند بر جا برقرار!»
خنده زد بر صحبتِ او، یارِ او
ماند قاضی هم شگفت از کارِ او!
گفت قاضی: «از چه میگویی سخن؟
او گواهی داد در غیبت به من!»
هر دو از حیرت به قاضی بنگرید
کس ندانست آن سخن از چون شنید
قاضی آن دم رو به سوی یار کرد
رازِ پنهان را بر او اظهار کرد
گفت: «پیش از رفتنش، گفتی عیان
هیچ دیداری نبود اندر میان
گر ندیدی آن چنار و آن مکان
پس چگونه راه دانستی فلان؟
از کجا دانستی او آنجا رسید؟
گر نه آنجا را به چشمِ خود بدید؟
خویش را رسوا نمودی با سخن
پرده افکندی ز کارِ خویشتن»
گشت خائن از خجالت بیزبان
رنگِ رویش زرد شد چون زعفران
قاضی آن گه گفت: «زر را باز آر
چل دگر دینار هم بر آن گذار
تا خیانت را بدانی ناروا
هر خیانت را بود آخر سزا
این سزایِ حیله و کردارِ توست
حاصلِ بدعهدی و آزارِ توست»
مرد گفت: «آن چل مرا حاجت نبود
مالِ افزون مرهمِ خِفّت نبود
کیفرش باشد جدایی تا ابد
دوستی با او نخواهم زین به بعد
مال را باشد تلافی در جهان
لیک نتوان ساخت عهدی را چنان
زخمِ یاران میکند جان را اسیر
زخمِ خنجر هم بود مرهمپذیر»
چون سخن میگفت اشکش شد روان
باز گفت و گریه آمد در میان
«ای رفیقِ کهنه، ما را یاد باد
روزگاری کز تو دل میگشت شاد
شیشهی پیوندمان خوردش ترک
چون شکستی حرمتِ نان و نمک؟
زر گرفتم، لیک یارم گم شدهست
همنشینِ روزگارم گم شدهست»
یار سر افکند و خاموشی گزید
شرمِ کردارِ خودش در چهره دید
خواست عذر آرد ز کردارِ تباه
شرم شد سدّی میانِ عذر و آه
ای مخاطب، حرص را از سینه ران
کز طمع ویران شود عهدِ کسان
راستی را پیشه کن در روزگار
تا نگردی نزدِ یاران شرمسار.
آرین، ۰۵/۰۸/۱۴