نامه ای به انتظار

سال‌ هاست که در من شهری زندگی می‌کند که خیابان‌ هایش به سمت مرکز نمی‌روند، بلکه هرچه پیش‌تر می‌روی، بیشتر از خودت دور می‌شوی. در آن شهر، هر در به اتاقی باز می‌شود که پیشاپیش خالی بوده است. هر پنجره‌ای رو به مهی غلیظ گشوده می‌شود که نه بیرون است و نه درون. من در همین شهر بزرگ شده‌ام؛ با صدای قدم‌ هایی که هرگز به مقصد نمی‌رسند و با ساعت‌هایی که نه برای سنجش وقت، بلکه برای یادآوریِ تعلیق بر دیوارها آویخته شده‌اند... باید بگویم که زندگی من مدت‌ هاست در حالتِ پیش‌نویس مانده است... جمله‌ها نوشته می‌شوند، اما امضا نمی‌شوند؛ تصمیم‌ها شکل می‌گیرند، اما عمل نمی‌شوند؛ خواستن هست، اما به آستانه‌ تحقق نمی‌رسد و من، میان این همه ناتمامی، به انتظار خو گرفته‌ام؛ چنان‌که زندانی به نورِ کم‌ جانِ راهرو خو می‌گیرد و کم‌کم فراموش می‌کند که پشت این نور، آیا روزی بوده است یا نه...

من از اضطراب فرار می‌کنم به خیال. این را با شرم نمی‌گویم، با دقت می‌گویم. خیال برای من نه سرگرمی است و نه دروغی شیرین؛ خیال، معماریِ موقتیِ جانِ من است. وقتی واقعیت با آن خشونتِ بی‌ تمدنش نزدیک می‌شود، وقتی زندگی بدون اجازه وارد اتاقم می‌شود و همه‌ چیز را با دست‌های سردش جابه‌جا می‌کند، من به خیال پناه می‌برم. اما خیال هم همیشه پناهگاه نیست. گاهی فقط راهرویی است که به اتاق دیگری از همان اضطراب می‌رسد. یک روز در خیال، خودم را در آینده‌ای می‌بینم که آرام است؛ روزی دیگر در گذشته‌ای که هنوز زخم‌هایش تازه‌اند و روز بعد در تصویری از خویشتن که انگار از دور ساخته شده، بی‌ آنکه به گوشت و استخوان من برسد. خیال، اگرچه مرا از فروپاشی کامل حفظ می‌کند، اما هرگز مرا کاملاً نجات نمی‌دهد. نجات، اگر اصلاً معنایی داشته باشد، باید از جای دیگری بیاید. از جایی سخت‌تر، روشن‌تر و بی‌رحم‌تر...

من دنبال ایمانی هستم که در آن اضطراب نباشد. این خواسته شاید در ظاهر ساده به نظر برسد، اما ساده نیست. چون ایمانِ بی‌اضطراب، ایمانی نیست که فقط چیزی را تصدیق کند؛ ایمانی است که اجازه بدهد بدن آرام بگیرد، تنفس از حالت مراقبتِ دائمی خارج شود و ذهن برای یک‌ بار هم که شده از حالتِ نگهبانی دست بردارد. من از ایمان‌ هایی که اضطراب را پنهان می‌کنند خسته‌ام. از آن ایمان‌ هایی که فقط اسمِ ترس را عوض می‌کنند و بعد با چهره‌ای مطمئن می‌گویند که همه‌چیز حل شده است. نه، نشده است.... اضطراب اگر واقعاً حل نشده باشد، در تاریکی دوباره برمی‌گردد و از پشتِ لبخندها می‌خزد. من ایمانی می‌خواهم که در آن، دل لازم نباشد مدام در مقامِ بازپرس بایستد. ایمانی که وقتی به آن تکیه می‌کنی، مجبور نباشی همزمان مراقب باشی که مبادا تکیه‌گاه تو با اسب تروای ایمانی ات هم فرو بریزد...

شاید به همین علت است که گاهی به مراقبه پناه می‌برم. اما این هم برای من ساده و پاکیزه نیست. مراقبه را نه به‌ عنوان تزئینِ زندگی، بلکه به‌عنوان تلاشی ناامیدانه برای رسیدن به روشن‌ضمیری آغاز می‌کنم؛ روشن‌ضمیری‌ای که شاید اصلاً نام دیگرِ همان آرامش باشد، یا نام دقیق‌ترِ همان پذیرش. من می‌نشینم، نفس را می‌شمارم، بدن را رها می‌کنم و تلاش می‌کنم در میانِ هجوم تصویر ها و فکر ها، یک تکه سکوتِ بی‌ دفاع پیدا کنم. اما سکوت برای من همیشه صامت نیست؛ گاهی پر از صدای سؤال است. این‌که چرا هنوز نمی‌توانم زندگی کنم؟ چرا باید منتظر باشم تا چیزی در بیرون عوض شود تا چیزی در من شروع شود؟ چرا این‌همه وقت در آستانه مانده‌ام، بی‌آن‌که وارد شوم؟

و پاسخ، شاید این باشد که چون اضطراب، برای من فقط یک احساس نیست؛ یک اقلیم است. من در اقلیم اضطراب نفس کشیده‌ام، فکر کرده‌ام، دوست داشته‌ام، عقب کشیده‌ام و بارها از خودم خواسته‌ام که تا آرام نشده‌ام، آغاز نکنم. انگار آرامش، شرطِ حقِ زیستن باشد. انگار تا دل قرار نگیرد، دهان حق ندارد بله بگوید. اما حقیقت این است که هیچ‌کس با آرامشِ کامل آغاز نمی‌کند و سرآغاز همیشه زخمی است. همیشه چیزی در ما می‌لرزد... همیشه بخشی از وجودمان به عقب نگاه می‌کند و شاید همین لرزش، نه دشمنِ شروع، که خود، ماده‌ آغاز باشد. من سال‌ها از این فکر گریخته‌ام، چون آسان نیست بپذیری که زندگی قرار نیست ابتدا تو را شفا دهد و بعد از تو حرکت بخواهد. برعکس، اغلب باید در همان لحظه‌های ناآرامی، در همان روزهایی که از درون می‌پاشی، قدم اول را برداری...

من منتظر لحظه‌ای‌ هستم تا شروع کنم... این جمله، اگرچه بارها در من تکرار شده، هر بار شکل تازه‌ای داشته است. گاهی گفته‌ام، وقتی حالم خوب شد، وقتی انرژیم برگشت، وقتی صور خیالم از آینده راحت شد، وقتی بدنم سبک‌تر شد، وقتی ذهنم دیگر این‌قدر شلوغ نبود، وقتی مطمئن شدم راهی که می‌روم درست است... اما هیچ‌کدام از این شرط‌ها کامل نیامده‌اند و گمان میکنم که نخواهند آمد. چون زندگی، برخلاف آنچه آدمِ ترس‌خورده دوست دارد، با شرطِ کامل پیش نمی‌رود. زندگی با نقص آغاز می‌شود، با کمبود ادامه پیدا می‌کند و با وصله پینه امید و شکست خود را جلو می‌برد. من مدام منتظر زمان مناسب مانده‌ام و آن زمان، مثل ساعتی که عقربه‌هایش را پنهان کرده باشند، از من گریخته است...

حس‌ها می‌آیند و می‌روند... این یکی از نخستین حقایقی بود که خیلی دیر فهمیدم. فکر می‌کردم اگر غم آمد، باید معنایی عظیم داشته باشد. اگر شادی آمد، باید نشانه‌ رستگاری باشد. اگر اضطراب آمد، لابد خبر از خطری بزرگ می‌دهد. اما بعد دیدم که نه. حس‌ها، بیشتر از آنکه پیامبرانِ سرنوشت باشند، مسافرانِ ناپایدارند... مسافرانی نه از جنس بکت، شاید از جنس سلینجر... صبح یک رنگ‌اند، ظهر رنگی دیگر، شب رنگی دیگر. آدم اگر همه‌ هویت خود را به آن‌ها گره بزند، هر روز چند بار فرو می‌ریزد. پس من منتظر حال خوبم، چون گمان کرده‌ام حال خوب، آن نقطه‌ی امنی است که از آنجا می‌توان زندگی را شروع کرد. اما کم‌کم فهمیده‌ام که شاید حال خوب هم مثل بقیه‌ی حس‌ها بیاید و برود. پس اگر زندگی را به آمدنِ او موکول کنم، باز در همان سالن انتظار خواهم ماند. سالنی که در آن صندلی‌ها نرم‌اند، اما هیچ‌کس را به مقصد نمی‌رسانند...

شاید مسئله این نیست که حال خوب کی می‌آید، بلکه این است که من چرا فقط وقتی حال خوب دارم، خودم را مجاز به زیستن می‌دانم. چرا باید درونم دادگاهی باشد که هر بار حکم تعلیق صادر می‌کند؟ چرا به خودم اجازه نمی‌دهم در حضورِ اضطراب هم دست به کار شوم، در حضورِ ترس هم عشق بورزم، در حضورِ تردید هم بنویسم، در حضورِ سنگینی هم راه بروم؟ شاید آدمی نه زمانی که راحت است، بلکه زمانی که با رنجِ خود آشنا شده، به بلوغ می‌رسد. نه به این معنا که رنج را ستایش کند، بلکه به این معنا که دیگر از دیدنِ آن فلج نشود...

من گاهی فکر می‌کنم ترسِ من از آغاز، ترس از شکست نیست. ترس از این است که آغاز کنم و بفهمم هیچ اتفاق عظیمی رخ نمی‌دهد. ترس از این است که بعد از آن‌همه انتظار، جهان همچنان همان جهان بماند... بی‌اعتنا، سرد، شلوغ، نامتمدن و بدون آنکه پاسخ قطعی بدهد... اما شاید همین بی‌پاسخی، دقیقاً همان چیزی باشد که باید پذیرفت. شاید زندگی، به جای آنکه جواب باشد، پرسشی است که فقط با عمل می‌توان به آن نزدیک شد. نه با تحلیلِ بی‌پایان، نه با مکث‌های وسواس‌گونه لحظه‌ جادویی... من سال‌ها منتظر جادویی بوده‌ام که دست‌کم این‌بار حقیقت را آسان کند. اما حقیقت آسان نمی‌شود. حقیقت، اگر چیزی باشد، بیشتر شبیه سنگی است که باید آن را با دستِ لرزان بلند کرد...

من در این انتظار، صورت‌های مختلفی از خودم را دیده‌ام. خودِ مضطرب، که مدام می‌گوید... فعلاً نه. خودِ خیال‌پرداز، که از آینده تصویر می‌سازد تا اکنون را تحمل کند. خودِ خسته، که فقط می‌خواهد بخوابد و از تصمیم‌ گرفتن خلاص شود. خودِ قاضی، که بر همه‌چیز ایراد می‌گیرد و هیچ‌وقت رأی مثبت نمی‌دهد و گاهی، در میانِ این جمعِ آشفته، یک خودِ ساکت هم هست؛ کسی که زیاد حرف نمی‌زند، اما می‌داند چه چیزهایی باید رها شوند. آن خودِ ساکت نجوا میکند؛ تو قرار نیست اول کامل شوی و بعد زندگی کنی. تو با همین لرزش، با همین ناتمامی، با همین اضطراب، باید چیزی را آغاز کنی که شاید بعداً نامش را زندگی بگذاری...

من این صدا را می‌شنوم، اما همیشه اطاعت نمی‌کنم. چون انتظار، عادتِ عمیقی در من ساخته است. آدم وقتی مدت طولانی منتظر می‌ماند، کم‌کم هویتِ خود را با انتظار یکی می‌کند. دیگر نمی‌گوید من کسی هستم که می‌خواهد؛ می‌گوید من کسی هستم که هنوز نرسیده... و این هنوز اگر زیاد طول بکشد، به زندان بدل می‌شود. درونِ آن، همه‌چیز مشروط می‌شود. عشق مشروط... کار مشروط... لذت مشروط... آرامش مشروط... حتی خودِ امید هم مشروط... انگار هر تجربه‌ای باید اول از شورای نگهبان اضطراب رد شود تا اجازه‌ وقوع بگیرد. من، بیش از هر چیز، از این اقتصادِ تعویق خسته‌ام. از این حسابداریِ مداومِ جان. از این‌که باید هر لحظه سود و زیانِ زیستن را محاسبه کنم...

با این همه، هنوز به معجزه‌ کوچکِ جمله‌ها باور دارم. نه چون جمله می‌تواند جهان را نجات دهد، بلکه چون جمله می‌تواند چیزی را که درون ما بی‌شکل مانده، موقتاً شکل بدهد. وقتی می‌نویسم، انگار می‌توانم از میانِ خاکسترِ تجربه، یک خطِ روشن بیرون بکشم و همین خطِ روشن، هرچند کوتاه، به من یادآوری می‌کند که هنوز توانِ ساختن دارم. شاید زندگیِ من فعلاً بیشتر از آن‌که در کنش‌های بزرگ تعریف شود، در همین دقت‌های کوچک ادامه پیدا می‌کند... در لحظه‌ای که می‌فهمم اضطراب از کجا آمده؛ در لحظه‌ای که خیال را به‌جای فرار، به‌عنوان ماده‌ی خامِ فهم به کار می‌برم؛ در لحظه‌ای که بدونِ تضمین، یک کار را شروع می‌کنم؛ در لحظه‌ای که به‌جای صبرِ بی‌پایان، یک حرکتِ ناقص را ترجیح می‌دهم...

من نمی‌خواهم انتظار را نفی کنم. انتظار، اگر صادق باشد، در خود نوعی بیداری دارد. آدمی که واقعاً منتظر است، بی‌تفاوت نیست. گوش تیز می‌کند، نشانه‌ها را می‌بیند، جزئیات را نگه می‌دارد، و در خاموشیِ ظاهری، تمامِ وجودش در آستانه می‌لرزد. اما من می‌خواهم انتظار از حالتِ ایستاییِ مرضی بیرون بیاید. می‌خواهم به جای اینکه هر روز درِ زندگی را ببندد و ۱۰ فرمانش شود بعداً، به من یاد بدهد چطور با ناتمامی کار کنم. چطور در دلِ نرسیدن، دست از زیستن برندارم. چطور با ذهنی که هنوز آرام نشده، باز هم چیزی بنویسم، چیزی بسازم، چیزی یا کسی را دوست بدارم و از جهان چیزی جز تأخیر طلب نکنم...

معنا چیست؟ نه پاکی، نه قطعیت، نه غیابِ کاملِ اضطراب. بلکه توانِ دیدنِ خود در وضعیتِ ناتمام، بدونِ آن‌که از خود بگریزی. توانِ این‌که بفهمی بعضی رنج‌ها قرار نیست به‌طور کامل رفع شوند، اما می‌توانی یاد بگیری چگونه با آن‌ها زندگی کنی بی‌آن‌که تمامِ زندگی را به آن‌ها واگذاری. این فهم، اگر برسد، آرامشِ تماشایی نمی‌آورد؛ اما شاید نوعی استقامتِ بی‌ادعا بیاورد. استقامتی که از شعار ساخته نشده باشد، از تجربه ساخته شده باشد. از خاکستر... از تکرار... از شکست‌های کوچک... از روزهایی که هیچ اتفاقی نیفتاده، اما تو باز هم از تخت بیرون آمده‌ای...

آیا روزی خواهد رسید که دیگر نگویم وقتی حالم خوب شد؟ آیا می‌توانم به‌جای انتظار برای حسِ خوب، روی چیزی ایستاد که اکنون هست، هرچند لرزان؟ آیا می‌توانم بپذیرم که زندگی نه پاداشِ آرامش، بلکه تمرینِ مداومِ حضور است؟ این پرسش‌ها جوابِ قطعی ندارند، اما شاید همین نداشتنِ جواب، ما را از توهمِ پایان نجات دهد. چون پایان همیشه وسوسه‌انگیز است. آدم دوست دارد جایی باشد که همه‌ چیز روشن شده باشد، همه‌ چیز حل شده باشد، همه‌ چیز در جای درست خود قرار گرفته باشد. اما زندگی، در اصل، با همین بی‌قراری‌ های حل‌نشده شکل می‌گیرد. هیچ‌ کس از قبل نمی‌داند چگونه باید زیست. ما فقط در حین زیستن، کمی کمتر نابلد می‌شویم...

پس من به تو می‌نویسم و در حقیقت به خودم... من دیگر نمی‌خواهم تمام عمرم را به امیدِ یک روزِ بی‌اضطراب معلق بمانم، انگار که مدام در حد فاصل پشت بام و زمین هستم. شاید آن روز هیچ‌گاه نیاید. شاید وظیفه‌ من نه رسیدن به بی‌اضطرابی، بلکه آموختنِ زیستن با اضطرابِ مهارپذیر باشد. شاید ایمان، اگر معنایی داشته باشد، همین باشد که وسطِ لرزش، هنوز بتوانی یک قدم برداری. شاید نه آن لحظه‌ی نورانیِ ناگهانی، بلکه عادتی باشد به دیدنِ تاریکی بدونِ تسلیم و شاید حال خوب، اگر اصلاً قرار باشد بیاید، نه وقتی که من بالاخره منتظر ماندن را تمام کنم، بلکه وقتی که از انتظار به حرکت رسیده باشم، از تعلیق به انتخاب، از ترس به عمل...

من هنوز منتظرم، اما دیگر می‌دانم که انتظار، اگر به حرکت نرسد، فقط نوعی تعویقِ مودبانه‌ (اما ادب ترس) زندگی است. و من، با همه‌ی خستگی‌ام، نمی‌خواهم زندگی‌ ام فقط به‌خوبیِ انتظارش معروف باشد. می‌خواهم چیزی را آغاز کنم، حتی اگر ناقص باشد. می‌خواهم در حضورِ اضطراب هم راه بروم. می‌خواهم به خیال احترام بگذارم، اما در آن دفن نشوم. می‌خواهم ایمانی پیدا کنم که از من نخواهد پیش از زیستن، از رنج پاک شده باشم و اگر این کار آسان نیست، چه باک. هیچ‌چیز مهمی آسان نبوده است...

منتظر جوابت هستم

ارادت،

گنجشک