بچه که بودم یه انیمیشن سریالیای میدیدم به اسم «جیمی نوترون» (Jimmy Neutron: Boy Genius) که ماجراهای یه پسربچه نابغه به همین اسم بود. یکی از شخصیتهای کارتونی مورد علاقهم بود.
توی یکی از قسمتهای انیمیشن، مدرسه جیمی نوترون یه مسابقه شکلاتفروشی میذاره و دانشآموزها باید به صورت دورهگرد شکلات بفروشن و هرکس بیشتر بفروشه برنده ست.
جیمی نوترون که یه دانشآموز خرخون و باهوشه، برای این کار میره درباره شکلات کلی تحقیق میکنه و تمام اطلاعات علمی درباره شکلات رو دستهبندی میکنه و به مشتریها ارائه میده؛ ولی بیشتر مشتریها حتی حوصله نمیکنن کامل به حرفاش گوش بدن و در رو روش میبندن؛ چه برسه به این که ازش بخرن.
جیمی نوترون براش سوال میشه که چرا نمیخرن؟ من که اطلاعات خیلی خوبی جمعآوری کردم!
همون موقع یکی از دوستاش رو میبینه که خیلی خوب فروش داشته. دوستش میگه وایسا نگاه کن راه درست فروش چیه!
این دوست جیمی، برای مشتریها داستانهای ساختگی سرهم میکنه(مثلا میگه من با پول این فروش شکلاتا باید هزینه عمل پدرمو بدم!)، با دروغ احساسات اونا رو تحریک میکنه، مظلومنمایی میکنه یا با آواز خوندن و رقصیدن، توجه مشتری رو جلب میکنه تا ازش بخرن.
اونجا جیمی نوترون یه دیالوگ فوقالعاده و طلایی میگه که سالهاست توی ذهن من مونده. اون میگه:
«اصلا مسئلهی ذهن مافوق مطرح نیست! همهش به ظاهرسازی و احساسات مربوطه، و حرکات جلف و زننده!»
اون قسمت از انیمیشن رو میتونید اینجا ببینید:
https://www.aparat.com/v/p833dg3
حدود دو ساله که دارم روی یه رمان کار میکنم. چندین ماه رو فقط صرف نوشتن و بازنویسی پیرنگ رمان کردم تا تمام باگها و حفرههاش رفع بشه. یه پسزمینه قوی براش چیدم؛ طوری که پسزمینه داستان میتونه خودش یه رمان مستقل باشه. این رمان یه تریلر سیاسی-امنیتی هست که ناظر به تاریخ معاصر ایران، بعد از انقلابه. و شاید هم بشه گفت یه تریلر روانشناختی هست؛ چون توجه ویژهای به اختلال اضطراب پس از سانحه داره.
برای نوشتن رمان کلی تحقیق کردم(هنوز کامل تموم نشده). به تمام جزئیات فنی و پزشکی و روانشناختی اهمیت دادم؛ حتی جزئیاتی که مطمئنم مخاطب اصلا بهشون توجه نداره و متوجهشون نمیشه و حتی ممکنه توی داستان به طور مستقیم نیاد.
از نحوه آزمایش ژنتیک قانونی گرفته تا اطلاعات فنی درباره نحوه کار اتوبوس و مطالعه جزوههای پزشکی قانونی و حفظ گردن تمام عضلات و عروق گردن و بازو و شانه و سینه، تا سمشناسی، داروشناسی، عملکرد هیپوکامپ و آمیگدال و لوب پیشانی، و حتی نحوه کار آبگرمکن گازی و احتراق ناقص!
چون وسواس عجیبی دارم که داستان حتما منطقی و بر پایه حقایق باشه.
داستان رو اول مرداد در کانالم منتشر کردم. هرشب یک قسمت دو صفحهای. تا قبل از انتشار داستان، مخاطبام هربار کلی غر میزدن که پس چرا رمان نمیذاری؟ رمان بذار! یالا رمان بذار حوصلهمون سر رفت! هر پست دیگهای توی کانال میذاشتم خیلی بهش توجه نمیشد. کانال داشت ریزش میکرد. و خب منم که ماشین رمان نوشتن نبودم. نمیتونستم هر روز ده ساعت بدون توقف بشینم بنویسم. نمیخواستمم یه رمان سرهمبندی شده و بیخودی تحویل مخاطب بدم. پس طول کشید.
کلی ذوق داشتم که بعد از نوشتن چنین داستانی، بعد کلی عرقریزان روح(ویلیام فاکنر میگه نویسندگی عرقریزان روحه)، حاصل کارم رو با مخاطبهای جدید و قدیمی به اشتراک بذارم. انتظار داشتم کلی ذوق کنن. ولی بیشترشون میگن ما حتی نمیخوایم داستان رو بخونیم. البته اعضای خانواده خودمم همینطورن. هیچکدوم علاقهای به خوندن رمان نشون نمیدن. یه توجیه بامزه هم دارن که: میخوایم صبر کنیم کامل بشه بعد بخونیم که توی تعلیق نمونیم!!
خب البته من میدونم این اتفاق هیچوقت نمیافته. بیشتر افراد دوست ندارن داستانم رو بخونن. چون به نظرشون زیادی پیچیده ست. یا شاید چون هیجان آنی نداره. یا شاید چون یه عاشقانه زرد حال بهم زن نیست.
بعد ازم میپرسی چرا چاپ نمیکنی؟
معلومه. چون هیچ ناشری علاقه به چنین چیزی نداره. ناشرها دوست دارن بفروشن. و درضمن همونطور که قبلا توی این پست توضیح دادم، هیچ ناشری به یه نویسنده که هیچ ارتباطات و پارتی و سرمایهای نداره نگاه هم نمیکنه. چون مسئله شایستگی نیست. مسئله پول و پارتیه!
چند روز پیش داشتم بعد مدتها کانال یکی از نویسندگان خیلی خیلی معروف مذهبی که با رمانهای امنیتی شناخته شده رو میدیدم. قبلا به دلایل زیادی منتقدش بودم. قلم ضعیفی داشت مخصوصا از لحاظ نگارشی؛ ولی خب طرفدار پروپاقرص زیااااددددد داشت و کتاب هم چاپ کرده.
اخیرا یکی از کتابهای چاپ شدهش رو خوندم. قلم به طور واضحی قلم خودش بود. خودمونی، با لحنی که بیشتر شبیه خاطره تعریف کردنه تا داستان. البته مشخص بود چاپهای جدیدترش رو بهتر ویراستاری کردن و غلط نگارشی کمتر داشت.
کانالش رو دیدم، و رمان جدیدش رو خوندم. متوجه شدم به شکل خیلی شدیدی، رمان جدیدش از هر لحاظ حرفهایتره. چه از لحاظ پیرنگ و ساختار داستانی، چه از لحاظ نگارش و دیالوگنویسی و شخصیت پردازی... حداقل جملاتش از لحاظ دستوری درست بودن!!!
بعد حس کردم طبیعی نیست.
نه که پیشرفت اون بنده خدا طبیعی نباشه ها... پیشرفت که در نتیجه تمرین طبیعیه. لحن طبیعی نبود. جزئیات توصیف شده، ماشینی و قالبی بودن. شخصیتها هم همینطور. حتی فضاسازی هم ایرانی نبود. انگار یه محیط ایرانیزه شده بود؛ نه اصالتا با بافتار ایرانی.
خلاصه که چون این چند وقت زیاد با هوش مصنوعی سروکله زدم، شک کردم بهش... چون لحن لحن هوش مصنوعی بود.
پس متن رو دادم به هوش مصنوعی و گفت که بــــــــــــــــــــــــله! نویسندهی خیلی خفن ما، از هوش مصنوعی کمک گرفتن. کمک گرفتن که چه عرض کنم... عملا پیرنگ داده، داستان تحویل گرفته و خودش یه دستی به سر و روش کشیده(مخصوصا توی دیالوگها). حتی حس میکنم هوش مصنوعی یه سری ایدههای خوبی بهش توی پیرنگ داده بود(دیگه جنس کار هوش مصنوعی رو میشناسم).
حتی هوش مصنوعی به طور بامزهای توضیح داد که دقیقا کجاهای متن تابلو هست و امضای مدلهای زبانی هوش مصنوعی و تکنیکهای دراماتیکسازی AI توش زار میزنه. این که کجاها هوش مصنوعی از کلیشههای تکراری فیلمهای هالیوودی استفاده کرده و شخصیتها رو مطابق رمانهای کلاسیک خارجی قالب زده.
جالبه که این نویسنده فقط توی ایتا 100 کا مخاطب داره که هرشب میان براش کف و خون بالا میارن که حاجی عجب رمان خفنیییی! و یک نفر از این صدهزار نفر تشخیص نداده که این متن طبیعی نیست.
واقعا اگه مخاطب رو احمق فرض کنی، احمق بار میاد.

اخیراً کشف کرده بودم که هوش مصنوعی خوب میتونه داستان بنویسه. نه از روی قریحه نویسندگی؛ بلکه با تبعیت از چند الگو و روش مشخص و اصولی(مثلا توصیف پنج حسی، نشان دادن بهجای گفتن و...). و اتفاقاً اگه پرامپت خوب بهش بدی، داستان رو خوب درمیاره.
یه مدت بود با خودم میگفتم چه کاریه که اینهمه وقت بذاری و پوستت کنده بشه و روحت عرق بریزه تا یه رمان تحویل مخاطب بدی؟
تازه... هوش مصنوعی سریع مینویسه...(اگه ایده خوب داشته باشی، میتونی چیزای فوقالعادهای ازش دربیاری... حتی ایدههای بهتری هم برای اصلاح پیرنگ بهت میده.)
با این سرعت هوش مصنوعی توی نوشتن، میتونی همیشه توی کانال یه رمان عالی و مهیج داشته باشی و اینطور نیست که مخاطب یه سال تمااام بهت بگه پس رمان چی شد و کانال ریزش کنه و هرچیزی غیر از رمان توی کانال بذاری، غر بزنه که ما رمان میخوایم.
حس میکنم گاهی باهام مثل یه ماشین رماننویسی برخورد میشه که هیچ کاری جز نوشتن داستان نداره و باید این وظیفه رو سریع و فوری انجام بده، وگرنه طلبکارش میشن.
خب هوش مصنوعی همون ماشینه دیگه.
واقعا داشتم وسوسه میشدم همین کارو بکنم؛ ولی چندتا چیز بود که جلوم رو میگرفت:
۱. میدونستم اگه شروع کنم، تمام استعداد و توانایی نویسندگیم نابود میشه.
۲. دلم نمیخواست عاملیت خودمو دست هوش مصنوعی بدم. دلم میخواست توی دنیایی که بجای نقاشی واقعی، با هوش مصنوعی تصویرسازی میشه و بجای موسیقی انسانی، هوش مصنوعی آهنگ میسازه، من به عنوان انسان یه چیزی تولید کنم. دلم میخواست یه چیزایی توی دنیا بمونه که هرچند ناقص، ولی کار انسان باشه.
۳. با خودم میگفتم مخاطبام ارزشمندن. ارزش زحمت کشیدن رو دارن. مثل مادری که ترجیح میده بچههاش غذای خونگی بخورن، نه غذای نیمهآماده کارخونهای.
۴. با خودم گفتم اگه دیگران بفهمن چقدر زشت میشه برام!!
بعد حالا میبینم یه بنده خدایی که یکی از شخصیتهای بسیار شناخته شده مذهبیه و توی همین ایتا فقط بیش از ۱۰۰ هزار دنبال کننده داره، خیلی راحت این کارو انجام داده و مخاطبا هم هرشب میان براش بهبه و چهچه میکنن که حاجی عجب رمانیه! چقد خفنه! چقد قلم شما فوقالعاده س!!!
بعدم همینو چاپ میکنه و همون مخاطبا میرن میخرن و تبلیغ میکنن و بدون هیچ زحمتی، پولش رو میزنه به جیب.
خلاصه یکم ناامید شدم...
یکم که نه. خیلی ناامید شدم.
برای اطمینان، یه قسمت از متن رمان خودم رو دادم به هوش تا ببینم درست تشخیص میده؟ و هوش گفت این کار انسانه که تشخیصش درست بود.
بعد یه قسمت از متن یکی از رمانهای یه نویسنده دیگه رو بهش دادم. این آقای نویسنده هم اولش توی ایتا شروع کرد. وقتی کانال من هزارنفر عضو داشت، کانال اون چهارصد نفره بود. الان کانال من هزار و هفتصد نفر عضو داره و کانال اون 30 کا(کانال رشد نمیکنه مگر با پولپاشی و حمایت حسابی و تبلیغات).
این آقای نویسنده، تا الان چندین رمان هم چاپ کرده. البته توی یه نشر نه چندان معروف. ولی خب فروش خوبی داره.
متن رمانش رو دادم هوش مصنوعی، و هوش گفت:
"احتمال اینکه این متن خالص کار انسان (یک نویسندهی مبتدی/عامهپسند) باشد بالای ۹۰ درصد است و نشانههای تولید مستقیم هوش مصنوعی در آن بسیار کم است.
دلایل تحلیل به تفکیک ویژگیهای متنی:
هوش مصنوعی معمولاً اطلاعات کاراکترها را به شکل متوازنتری در بافت صحنه حل میکند، اما در این متن، نویسنده به بدترین و کلاسیکترین شکلِ داستاننویسی عامهپسند، وسط یک لحظهی پرتنشِ میدانی در حیفا، ناگهان ترمز داستان را میکشد و رزومهی هاشم را برای خواننده میخواند:
«هاشم که از اهالی صیداست و سالها در شبکههای اطلاعاتی مقاومت حزب الله لبنان فعال بوده… او متخصص مسیرهای فرار، زبان عبری کوچهبازاری و لهجههای محلی اسرائیل است…»
این تیپ از «توضیح دادن به جای نشان دادن» (Telling instead of Showing) امضای نویسندههای کمتجربه است، نه پرامپتهای مهندسیشده.
متن پر از الگوهایی است که مختص خردهفرهنگ رمانهای امنیتی و جهادی ایرانی است:
استفاده از تکیهکلام «انشاءالله» و واژهی سازمانی/احترامی «آقا» برای فرمانده تیم (صالح).
شوخی بسیار کشدار و نچسب دربارهی «سیگار خاموش» که نویسنده سه بار آن را کش میدهد تا به خیال خودش بار طنز و صمیمیت بین رزمندهها ایجاد کند. هوش مصنوعی اگر شوخی طراحی کند، یا استعاریتر است یا چنین بیمایگیِ مداومی را تکرار نمیکند.
انتخاب نامها و نقشهای کاملاً کلیشهای: «هکر جوانِ پشت لپتاپ»، «نیروی کارکشتهی لبنانی با تیپ چریک سنتی»، «فرماندهی همهچیزدانِ خونسرد».
اگر متن از موتورهای جستجو یا ابزارهای تحلیلی هوش مصنوعی کمک میگرفت، دقت فنی بسیار بالاتری داشت:
نرمافزار و پایش شهری: نوشتن اینکه یک نفر روی صندلی عقب ون با یک «لپتاب» (با املای غلط ب) در بندر حیفا همزمان دارد «رد دوازده تا دوربین رو میزنه»، تصویری کاملاً سینمایی، فانتزی و بدون پشتوانهی واقعی از جنگ الکترونیک و نظارت شهری است.
اشکالات رسمالخطی و زبانی: غلطهایی مثل «لپ تاب» (بهجای لپتاپ)، «میکِشد» با اعرابگذاری نالازم، تکرار افعال «میگویم» و دیالوگنویسیهای شلخته، محصول تایپ و ویرایش ضعیف انسانی است.
جملات مقطعِ آخر:
«به مسیر بندر…
مسیر فرار و آن ایستگاه نگهبانی…
که همه چیز از آن شروع خواهد شد!»
این دقیقاً فرمول قلاباندازی (Cliffhanger) رمانهای کانالی و وبلاگی دهه هشتاد و نود شمسی در ایران است.
این متن توسط خود ... نوشته شده است؛ متنی با ادبیات خطی، توصیفات خام، فانتزیهای عامهپسند از کار امنیتی، و بدون هیچگونه عمق فنی یا ظرافت ساختاری که ردپای هوش مصنوعی را نشان دهد."
آدم گریهش میگیره برای وضعیت ادبیات و نشر ایران.
دیروز تصمیم گرفتم یه کانال vip بزنم که رمان رو جلوتر از کانال اصلی منتشر کنه. هزینه عضویتش هم فقط 110 هزار تومان بود. و جالبه بدونید یک نفر هم از این هزار و هفتصد نفر دلش نخواست عضو vip بشه. چهار نفر هم تیکه انداختن که: کاسب شدی! بهت نمیاد!
بعله دیگه. نویسنده زرد رمان آشغال تولید کنه، همه حاضرن برای نسخه چاپی یا کانال خصوصی چندین برابر این پول بدن. ولی منِ ساده چون همیشه رایگان رمان نوشتم، با این توجیه که: "بذار مردم رایگان داستان خوب بخونن"، اگه کانال خصوصی بزنم بهم میگن پولکی و کاسب و...
(جالبه که گفتم انتشار رمان توی کانال اصلی متوقف نمیشه و کانال خصوصی فقط انتشار سریع تری داره، ولی بازم من پولکی و کاسبم!!!)
هربار وقتی میبینم رمانهای زرد و ضعیف و عامهپسند انقدر مخاطب دارن و انقدر مورد توجهن و چاپ هم میشن، صدای جیمی نوترون درحال گفتن اون دیالوگ توی سرم پخش میشه:
«اصلا مسئلهی ذهن مافوق مطرح نیست! همهش به ظاهرسازی و احساسات مربوطه، و حرکات جلف و زننده!»
اصلا مهم نیست قلم خوب باشه، پیرنگ قوی باشه، نویسندگی اصولی باشه.
بیشتر مردم دنبال سرگرمی آنی و هیجان فوری و روابط عاطفی کلیشهای هستن، نه اصالت و عمق و نبوغ...
بیشتر مخاطبا معتاد دوپامین هستن. دلشون میخواد فوری با یه داستان پرهیجان و توخالی سرشون گرم بشه. و یه تعداد کمی هستن که واقعا برای مغزشون ارزش قائلن.
توی همون کارتون جیمی نوترون، ربات دستیار جیمی بهش چندتا پیشنهاد میده. پیشنهاد اول این بود که تو هم رقصیدن رو یاد بگیر و برو از این طریق شکلات بفروش!
جیمی اونجا خیلی محکم و با عصبانیت میگه: جیمی نوترون نمیرقصه کارتر!
منم الان دربرابر ذهنم که داره بهم میگه: بیکاری؟ بشین با هوش مصنوعی سریع و فوری رمان بساز که نخوای از وقت و عمر و سلامتی و پایاننامهت بزنی برای مخاطبی که اصلا و ابدا برای کارت ارزش قائل نیست. اصلا بشین رمان کلیشهای زرد بنویس و مثل بعضی نویسندهها، بگو صحنههای اروتیک رمان توی کانال vip هست که مخاطب احمقت برای خوندن اون صحنهها بیاد پول بده بهت.
ولی من ترجیح میدم همیشه جزو اون اقلیت باشم؛ اقلیتی که فکر میکنه، برای مغزش ارزش قائله، و به نبوغ و اصالت احترام میذاره.
شما هم همینطور باشید.
چون اون اکثریت، معمولا به جایی نمیرسن.
و زردنویسها و نویسندههای عامهپسند، در نهایت فراموش میشن.
