.
مادرم همیشه میگوید نیازی نیست همه بدانند قرص میخوری. مادرم راست میگوید...
آدم باید بعضی چیزها را برای خودش نگه دارد. مخصوصاً چیزهایی که دیگران هنوز بلد نیستند دربارهشان معمولی رفتار کنند.
اینجا فقط میشود مشروب خوردن را با افتخار جار زد و از این جار زدن لذت برد.
اینجا اگر غریزهی جنسی قویتری داشته باشی، امتیاز محسوب میشود؛ خاطرات بیشتری داری برای تعریف کردن و آبوتاب دادن. فلوکستین و امثالهم هم گاهی دقیقاً میروند سراغ همان کارخانهای که قرار بوده این خاطرات را تولید کند و خیلی محترمانه، درِ کارخانه را میبندند.
«اووووووو فلوکستین میخوری؟!»
این «اووووووو» را باید از نزدیک دید.
یک جور کشف علمی است. انگار طرف تازه متوجه شده به جای خون، در رگهایت آبزرشک جریان دارد.
اگر بگویی «آره»، معمولاً چند ثانیه سکوت میکند؛ شبیه کسی که دارد اطلاعات جدید را با نسخه قبلی شخصیتت تطبیق میدهد.
بعد ممکن است بپرسد:
«برای چی؟»
این سؤال در مورد هیچ داروی دیگری با چنین بار فلسفیای مطرح نمیشود.
اگر بگویی «قرص معده میخورم»، کسی نمیپرسد: «برای چی؟ یعنی مشکلی داری؟ از کی شروع شد؟ توی خانوادهتون هم بوده؟»
اما کافی است بگویی «فلوکستین میخورم» تا ناگهان مصاحبه استخدامی آغاز شود.
«یعنی افسردگی داری؟»
«متاسفانه.»
«اضطراب هم داری؟»
«نه، گفتم بذار یه چیزی هم برای تنوع بخورم.»
«اعتیاد نمیاره؟»
این یکی را خیلی دوست دارم.
مردم درباره قرص اعصاب طوری حرف میزنند که انگار قرص را از یک مرد با کلاه کپ، در کوچه پسکوچه تحویل گرفتهای و حالا اگر سه شب پشت سر هم بخوری، صبح روز چهارم با زنجیر به تختِ بستهای خودت را پیدا میکنی.
برای قرص خواب، مسکن، یا داروی فشار خون، ناگهان همه پزشک خانوادهاند.
«فلان قرص رو بخور، خوب میشی.»
«فلان ویتامین رو بگیر.»
«من خودم یه مدت خوردم.»
«عسل و سیاهدونه امتحان کردی؟»
اما اگر روانپزشک برایت قرص بنویسد، همان آدمی که پنج دقیقه پیش داشت برای سنگ کلیهات از روی تجربه شخصی نسخه میپیچید، ناگهان نگران سلامت مغزت میشود.
«قرص زیاد خوب نیستا.»
البته من فقط فلوکستین نخوردهام. سرترالین، کلومیپرامین، نورتریپتیلین، بوپروپیون و چند اسم دیگر هم در مقاطعی وارد زندگیام شدهاند؛ اسمهایی که برای من معنای دارو دارند و برای بعضیها ظاهراً معنای مدرک جرم میدهند، مثل اسامی چند تن از جاسوسانِ روس که برای پارهای از توضیحات احضار شدهاند.
یک بار یکی از همانهایی که درباره «قرص زیاد» هشدار میداد، ساعت دوازده شب، پیکِ هفتمِ عرقِ کنیاکش را بالا گرفت و گفت:
«من امشب دیگه نمیخورم.»
ساعت سه، در حالی که یک دستش روی دیوار بود و دست دیگرش را روی شکمش گذاشته بود، اعلام کرد که دیگر نهتنها امشب، بلکه هرگز مشروب نمیخورد.
ساعت چهار، داشت کنار سینک بالا میآورد.
صبح که بیدار شد، با چشمانی که انگار شب قبل آنها را با سمباده شسته بودند، گفت:
«این قرصای اعصاب رو نخور. ترکیب مغزتو عوض میکنه.»
خیلیها حاضرند هر کاری برای سلامت روان انجام بدهند، به شرطی که آن کار قرص نباشد.
«ورزش کن.»
حتماً.
«مثبت فکر کن.»
باشه.
«صبح زود بیدار شو.»
حتماً.
«طبیعت برو.»
چشم.
«گوشی رو بذار کنار.»
حتماً.
«شکرگزاری کن.»
باشه.
«یه سفر برو.»
حتماً.
اگر پزشک بگوید در کنار همه اینها ممکن است دارو هم لازم باشد، ناگهان همان جامعهای که تا یک دقیقه پیش معتقد بود با سه حرکت کششی و یک لیوان آب ولرم میتوان تمام مشکلات بشر را حل کرد، تبدیل میشود به کمیته اخلاق پزشکی.
یک نفر هم همیشه هست که راهحل نهایی را پیدا کرده:
«ببین، من اگه جای تو بودم اصلاً سمت قرص نمیرفتم. من خودم وقتی حالم بده میرم پیادهروی.»
این جمله را معمولاً کسی میگوید که اگر اسنپش سه دقیقه دیرتر برسد یا نتواند وارد کوچهی تنگ و باریک شود، راننده، دولت، حکومت، وضعیت اقتصادی، آموزش و پرورش و احتمالاً خود و اجدادش را فحشکش میکند.
ولی برای افسردگی؟
پیادهروی!
اگر جواب نداد، کمی پیادهرویِ بیشتر!
اگر باز هم جواب نداد، احتمالاً باید کفش بهتری میخریدی.
«دارو آخرین راهه.»
آخرین راه؟
نمیدانم این «آخرین راه» دقیقاً کجاست، ولی ظاهراً قبل از آن باید تمام راههای دیگر را برویم.
باید ورزش کنیم، یوگا برویم، کتاب بخوانیم، مدیتیشن کنیم، کوه برویم، صبحها زود بیدار شویم، مثبت باشیم، با طبیعت ارتباط بگیریم و احتمالاً در مرحله آخر یک درخت بلوط پیدا کنیم و با آن صمیمانه صحبت کنیم.
بعد اگر هیچکدام جواب نداد، شاید اجازه داشته باشیم نصف یک قرص را، آن هم در تاریکی و با احساس گناه، قورت بدهیم.
یک بار دیدم کسی پنج نوع قرص مختلف را از یک جعبه هفتگی بیرون آورد و همه را جلوی جمع خورد.
یکی برای فشار.
یکی برای چربی.
یکی برای معده.
یکی برای چیزی که خودش هم دقیق نمیدانست چیست، فقط میگفت «دکتر گفته ادامه بده».
آخرش هم یک قرص کوچک سفید را گذاشت کف دستش و گفت:
«اینم واسه قلبمه.»
همه گفتند:
«خدا رو شکر با اینا کنترل میشه.»
هیچوقت نفهمیدم چرا بیماری جسمی، آدم را بیمار میکند، ولی بیماری روانی ظاهراً آدم را مقصر هم میکند.
اگر قند خونت بالا برود، کسی نمیگوید: «سعی کن قند خونت رو مثبتتر کنی.»
اگر تیروئیدت درست کار نکند، کسی نمیگوید: «به نظرم زیادی به تیروئیدت فکر میکنی.»
اگر قلبت مشکل داشته باشد، کسی در مهمانی دستش را روی شانهات نمیگذارد و با صدای آرام نمیگوید: «ببین، همهمون یه روزایی تپش قلب داریم. باید خودتو قوی کنی.»
ولی وقتی حرف از مغز میشود، ناگهان همه چیز فرق میکند.
انگار مغز تنها عضوی از بدن است که اگر بیمار شود، بهجای درمانش، از صاحبش میخواهند خودش را درست کند.
و برای اینکه این کار را راحتتر انجام دهند، یک تشخیص آماده هم دارند:
«تو که چیزیت نیست.»
این جمله معمولاً توسط کسی گفته میشود که آخرین بار تو را سه ماه پیش، به مدت بیست دقیقه، در یک گذرگاه عابرپیاده دیده است.
تو ممکن است هفتهها نتوانی از تخت بیرون بیایی، خوابت بههم ریخته باشد، تمرکز نداشته باشی و حتی انجام دادن سادهترین کارها برایت تبدیل به پروژه عمرانی شده باشد.
اما طرف تو را دیده که دو تا شوخی کردهای.
پس:
«دیدی؟ تو که چیزیات نیست.»
نمیدانم مردم انتظار دارند افسردگی چطور خودش را معرفی کند.
با کتوشلوار مشکی بیاید دم در و کارت ویزیت بدهد؟
گاهی چیزی که با صداقت دربارهی خودت به یک نفر میگویی، بعدها در روایت او از تو معنای دیگری پیدا میکند.
«مشکل روانی داشت، قرص مصرف میکرد.»
همین چند کلمه کافی است تا آدم از یک انسان با هزار دلیل و هزار داستان، تبدیل شود به یک برچسب.
چه راه سادهای برای تبرئهی خودت؛ کافی است تمام ماجرا را بگذاری روی دوش طرف مقابل و بعد از قصه بیرون بروی.
یک بار، همینجا، در همین سایت، یکی از کاربران وسط بحث گفت:
«گفتن تو مشکل روحی روانی داری، بهت چیزی نگیم یه وقت ناراحت شی و...»
و بعد از آن، تقریباً هر چیزی را که میشد گفت، گفت.
آن جملهی اول را احتمالاً برای این گفته بود که نشان دهد چقدر ملاحظه من را کرده؛ اما خیلی زود معلوم شد «مشکل روحی روانی» در ذهن او بیشتر شبیه یک کارت معافیت از رعایت ادب است.
انگار اگر یک نفر افسردگی داشته باشد، دیگر لازم نیست با او مثل یک آدم معمولی رفتار کنی.
میتوانی هرچه خواستی بگویی و اگر ناراحت شد، تقصیر را هم بیندازی گردن همان بیماریای که از قبل برایش ساختهای.
یک بار دیگر، کسی که میدانست دارو مصرف میکنم، سر یک اختلاف نظر کوچک، با طعنه گفت:
«فردا دوتا بخور.»
عجیب است که بعضیها چقدر سریع یاد میگیرند از رنج آدم، سلاح بسازند.
تا وقتی قرصت را میخوری، نگران عوارضش هستند؛ اما وقتی از دستت عصبانی میشوند، همان قرص ناگهان تبدیل میشود به ابزار طعنه.
انگار سلامت روان تو تا وقتی مطابق میل آنها باشد، موضوعی پزشکی است؛ از لحظهای که با آنها مخالفت کنی، تبدیل میشود به نقطهضعفت.
شاید به همین دلیل است که خیلیها قرصشان را پنهان میکنند.
قرص را آرام از ورق جدا میکنند، طوری که صدای «تق» آن به گوش کسی نرسد. بعد سریع میاندازند داخل دهان و آب میخورند؛ با همان حالتی که آدم در مدرسه برگه تقلب را مچاله میکرد.
نه به خاطر اینکه قرص خوردن کار بدی است.
به خاطر اینکه آدمها دربرابر چیزهایی که نمیفهمند، معمولاً نگاه سنگینی دارند.
و نگاه سنگین، برخلاف افسردگی نسخهای ندارد...

حسن ختام: "یکی رو پیدا کن که باهاش خودت باشی!!!" (سکانسی از سریال Mr robot )