
شیرزن استرآباد
این داستان خیالی بود و زاده ذهن من...
۱۲۹۰ قمری
میانهٔ سلطنت ناصرالدینشاه قاجار
روبروی گلپر خاتون استرآبادی ایستاده بودم؛ زنی که سیوهفتمین سال زندگیاش را سپری میکرد.
زنی جوان با صورتی لطیف، اما نه با رفتاری لطیف.
شش ماهی میشد که نهضت استرآباد را آغاز کرده بود؛ نهضتی که رهبرش همین زن جوان بود.
مردمی که از ظلم حکومت مرکزی به ستوه آمده بودند، با اشتیاق حکومت شیرزن استرآبادی را پذیرفته بودند. شش ماه بود که ریشهٔ ستم رجال دربار از این ولایت برچیده شده بود.
اما شش ماه بود که شهر در محاصره قرار داشت.
نه آب و آذوقهای وارد شهر میشد و نه چیزی از آن خارج میشد. دهها هزار سرباز قاجار بیرون دروازههای ولایت ما صف کشیده بودند.
صدای نرم و لطیف بانو مرا به خود آورد:
«میرزا یوسف؟ میرزا؟ با شما هستم.»
سرم را بالا آوردم.
روسری سرخرنگی بر سر داشت و لباس رزم بر تن.
گفتم:
«بله، خاتون؟»
پرسید:
«چقدر آذوقه و تدارکات داریم؟»
گفتم:
«والا، دروغ چرا؟ شهر در گرسنگی فرو رفته. چند دانه برنج یا گندم را به قیمت یک سکه در شهر خرید و فروش میکنند.»
چهرهٔ بانو از خشم درهم رفت.
گلپر خاتون دستی بر لباسش کشید و گفت:
«باید زودتر کاری کرد.»
صدای کسی را از پشت سرم شنیدم:
«میرزا یوسف، مذاکره با قاجاریان فایده ندارد.»
سرم را برگرداندم.
محمود میرزا بود؛ یکی از فرماندهان سپاه خاتون. مردی درشتهیکل و تنومند، با ریشهایی که به سفیدی گراییده بودند.
جواب دادم:
«میرزا، این را که طفلان خردسال نیز میدانند. مذاکره کجا بود؟»
محمود میرزا گفت:
«اما این مردم که از گرسنگی میمیرند، مردم کشور خودشان هستند.»
گفتم:
«محمود میرزا، این مردم از نظر دولت مرکزی همدست خاتوناند. همدست بانو؛ زنی که از نظر آنان فداکار نیست، بلکه خائن و شورشی است.»
صبح روز بعد از راه رسید.
وقتی به عمارت بانو گلپر خاتون استرآبادی رسیدم، جمعی از مردم را دیدم که مقابل عمارت به اعتراض برخاسته بودند. خاتون را نیز دیدم که لباس بلند سفیدی بر تن داشت و خنجری را که یادگار پدرش بود، بر کمر بسته بود.
بیدرنگ جمعیت را کنار زدم و از پلهها بالا رفتم.
خاتون در حال سخنرانی بود.
محمود میرزا بیدرنگ به سمتم آمد.
سلام کردم و پرسیدم:
«میرزا، چه شده؟ این جمعیت برای اعتراض آمدهاند؟»
میرزا نیز جواب سلامم را داد و همزمان دست راستم را در دستانش فشرد و در گوشم گفت:
«بفرمایید داخل. بفرمایید.»
دنبال میرزا محمود راه افتادم.
از ایوان عبور کردیم و وارد اتاق کوچکی شدیم که به «اتاق ایوان» معروف بود؛ اتاقی کوچک که روی ایوان ساخته شده بود.
فرش دستباف آنجا یادگار پدر خاتون، نادر میرزا، بود؛ مردی از باسوادان و تحصیلکردگان دوران خود.
وارد اتاق ایوان که شدیم، محمود میرزا نشست، به پشتی تکیه داد و گفت:
«یوسف، نمیدانی چه غلغلهای به پا کردهاند این قاجاریان. به مردم وعده دادهاند که اگر دروازهٔ استرآباد را بگشاییم، صدها کیسه برنج و گندم و آذوقه به مردم ببخشند.»
گفتم:
«آخر این قاجاریان به خون این مردم تشنهاند. قاجاریان آنها را خائن خواندهاند، آنوقت میخواهند به همین مردم آذوقه ببخشند؟»
محمود میرزا سبیلش را تاب داد و گفت:
«همین دیگر. مردم سادهدل هم باور کردهاند و جلوی عمارت خاتون شروع به اعتراض کردهاند.»
کنار محمود نشستم و به پشتی تکیه دادم.
گفتم:
«حالا میگویی چه کنیم؟»
گفت:
«والا، نمیدانم. خاتون باید تصمیم بگیرند.»
عصر که شد، جماعت ناراضی به خانههایشان بازگشتند.
حیاط عمارت پر شده بود از گلدانهای شکسته و شیشهخردهها. مردم ناراضی هرچه را دیده بودند شکسته بودند و حتی به گاوآهن و یراق اسبان نیز رحم نکرده بودند.
جماعت معترض با سنگ به خاتون حملهور شده و شیشههای عمارت را نیز شکسته بودند.
اما بانو تا زمانی که مردم به گلیم دستباف عمارت، که مادر خاتون با دست خود بافته بود، آسیب نزده بودند، به آنان حق میداد.
بااینحال، به محض اینکه مردم با چاقو و خنجر کوتاه به جان گلیم افتادند و شروع به پاره کردن آن کردند، خون گلپر خاتون به جوش آمد و دستور داد مردم را از عمارت بیرون کنند.
وقتی جماعت معترض بهطور کامل عمارت را ترک کردند، خاتون همهٔ ما سرداران را در اتاق خود جمع کرد.
اتاق بوی یاس و گل میداد.
نگارهٔ نادر میرزا، پدر خاتون، روی دیوار خودنمایی میکرد. ظروف کهنهای که زمانی متعلق به مادر و مادربزرگ خاتون بودند، روی طاقهای اتاق قرار داشتند و خود را به نمایش گذاشته بودند.
خاتون هیچکدام از وسایل پدر و مادرش را دور نینداخته بود و همه را در عمارت نگه داشته بود؛ از همین ظروف روی طاقها گرفته تا گلیمی که چند ساعت پیش پاره شده بود و فرش اتاق ایوان.
در میانهٔ اتاق، میز بزرگی قرار داشت که ما همگی دور آن نشسته بودیم.
گلپر خاتون نیز در صدر مجلس، بر صندلی بزرگ خود نشسته بود.
خاتون سخنش را با نام خدا آغاز کرد:
«به نام یزدان پاک.»
سپس ادامه داد:
«همانطور که مشاهده نمودید، جمعیتی از مردم استرآباد در عمارت به اعتراض برخاسته بودند و نظم عمارت را بر هم زدند. اما این موضوع تداخلی در کارهای ما ایجاد نمیکند.»
همه شوکه شده بودند.
به سرداران دیگر چشم دوخته بودم.
ناگهان علیمردان میرزا از جای خود بلند شد.
علیمردان میرزا گفت:
«خاتون، قاجاریان با وعدههای توخالی مردم را به اعتراض سوق دادهاند. اگر این موضوع را نادیده بگیریم، ممکن است مردم علیه ما بشورند.»
تا خاتون خواست لب به سخن بگشاید، ناگهان صفر، نوکر عمارت، با دستپاچگی وارد اتاق شد و فریاد زد:
«بانو! بانو! دروازهٔ استرآباد را گشودند! قاجارها در شهر هستند!»
همه، شوکهشده، از روی صندلیهایشان بلند شدند.
بانو بیدرنگ لباس رزم بر تن کرد و به سمت دروازه شتافت.
ما سرداران نیز پشت سر او تاختیم و سپاهیان نیز پشت سر ما حرکت کردند.
مردم ناراضی و معترض، که از گرسنگی به ستوه آمده بودند، دروازهها را به روی قاجارها گشوده بودند.
اینکه برای مردمی شش ماه بجنگی و سپس همان مردم به تو خیانت کنند، یکی از بدترین دردهای زندگانی است.
وقتی خاتون برای آماده کردن کمان و اسلحه اش ایستاد، شنیدم که با خود زمزمه می کرد:
«نمکنشناسها... سادهلوحها... نمیدانند چه عاقبتی برایشان نوشته شده. نمیدانند چه بلایی قرار است سرشان بیاید؛ بلایی که آرزو کنند کاش گرسنگی را تحمل میکردند.»
وقتی به نزدیکی دروازه رسیدیم، اللهرحمانخان، فرماندهٔ اصلی سپاه محاصرهگران، را دیدیم که سوار بر اسب خود به ما چشم دوخته بود.
نگاهی به خاتون انداختم.
چهرهاش از خشم و اضطراب میلرزید.
مردم ولایت دروازهها را گشوده بودند و حالا چندین هزار سرباز قجر در شهر آمادهٔ جنگیدن با ما بودند.
مردمی که ما برای آنها قیام کرده بودیم، حالا بر ضد ما عمل کرده بودند.
اللهرحمانخان بیدرنگ دستور حمله را صادر کرد.
شوکه شده بودم.
امکان نداشت آنقدر زود اعلام جنگ کنند؛ آن هم پیش از آنکه حتی سخنرانی یا مذاکرهای میان دو طرف صورت بگیرد.
اما جنگ آغاز شده بود.
بوی دود و خون میدان را پوشانده بود.
شمار قاجاریان هنوز چند برابر ما بود.
میانهٔ نبرد بود که متوجه شدم گلپر خاتون شخصاً پا به میدان گذاشته است.
هرچه از دلیری او بگویم، کم گفتهام.
چنان شمشیر میزد و تیراندازی میکرد که مردان قاجار انگشت به دهان مانده بودند.
وقتی گلپر خاتون در حال شمشیرزنی بود، ناگهان سربازی به اسب او شلیک کرد و خاتون بر زمین افتاد.
سربازان قاجار هلهلهکنان دور او جمع شدند و شروع به حمله کردند.
بیدرنگ خود را به حلقهٔ سربازان رساندم تا بانو را نجات دهم.
اما دیگر نه جانی در بدن خاتون مانده بود و نه نهضتی.
نهضت استرآباد شکست خورده بود.
پس از شش ماه دوام و استقامت، مردم به ما خیانت کرده و باعث مرگ خاتون شده بودند.
مردم استرآباد نهتنها پاداشی نگرفتند، بلکه همگی به جرم همدستی با ما و نهضت استرآباد مجازات شدند.
من و چندین سردار دیگر نهضت، از جمله محمود میرزا و سلمان گرگانی، اسیر شدیم و به تهران منتقل شدیم.
سلمان میرزا در زندان فوت کرد.
اما من و محمود میرزا حدود سیوشش سال بعد، هنگامی که مشروطهخواهان پیروز شدند، از زندان آزاد شدیم.
بعد از سه دهه و چند سال اسارت، بالاخره طعم آزادی را چشیدم.
آزادیای که بهایش، تمام جوانیام بود.
پایان
به یاد تمام شیرزنان و شیرمردان سرزمینم...
تقدیم به ستارخان،میرزا کوچکخان، رئیس علی دلواری، باقر خان، محمدتقی خان پسیان، بی بی مریم بختیاری و زینب پاشا و....