۱. گزارهٔ مرکزی
در بزرگسالان دارای اختلال نقص توجه/بیش‌فعالی (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder; ADHD)، چاقی، اختلالات خواب و آسم به‌عنوان همبودی‌های جسمانی «مستند» و میگرن به‌عنوان همبودی «آزمایشی» گزارش شده‌اند (Instanes et al., 2018). مطالعاتی نیز هم‌رخدادی درد با نشانگان ADHD را در بزرگسالان گزارش کرده‌اند (Stickley et al., 2016; Stray et al., 2013). در نوجوانان در نمونه‌های بالینی، درد مزمن در ADHD شایع بوده است (Mangerud et al., 2013؛ مرور: Battison et al., 2023). اما در نمونه‌ای از کودکان و نوجوانان، ادراک درد در ADHD کاهش یافته و با متیل‌فنیدات به حالت عادی بازگشته است (Wolff et al., 2016). بخش بزرگی از این شواهد مقطعی، با کیفیت متوسط و ناهمگن است و جهت رابطه را نشان نمی‌دهد. بنابراین رابطهٔ ADHD با علائم جسمانی یکنواخت نیست. این شواهد نه افزایش اختلال علائم جسمانی را اثبات می‌کنند و نه منشأ روان‌شناختی بیماری‌های جسمانی را. نقش بی‌نظمی هیجانی و ناکامی نیازهای بنیادین روان‌شناختی در این رابطه هنوز به آزمون تجربی مستقیم نیاز دارد.
۲. فرضیهٔ پژوهشی
جامعه و طرح. بزرگسالان دارای تشخیص بالینی ADHD، در طرح پانل دست‌کم سه‌موجه و ترجیحاً چهارموجه، که سه موج حداقل لازم برای مدل پانل متقاطع با عرض از مبدأ تصادفی (Random-Intercept Cross-Lagged Panel Model; RI-CLPM) است (Hamaker et al., 2015). فاصلهٔ موج‌ها [با توجیه نظری] از پیش تعیین می‌شود. فرضیه‌های تأییدی درون گروه ADHD آزموده می‌شوند. مقایسه با گروه بدون ADHD اکتشافی است. احتمال سوگیری انتخاب ناشی از نمونه‌گیری بالینی (Berkson) در تفسیر لحاظ می‌شود.
فرضیهٔ اصلی (H1؛ تأییدی، درون‌فردی). در مؤلفهٔ درون‌فردی RI-CLPM، انحراف شدت نشانگان ADHD از میانگین همان فرد در یک موج، انحراف بار علائم جسمانی از میانگین همان فرد را در موج بعد، پس از کنترل مسیر خودرگرسیو علائم، مثبت پیش‌بینی می‌کند (اثر وقفهٔ ۱؛ قید برابری دو وقفه در صورت برقرار بودن مفروضه). ADHD با ارزیابی ساختاریافتهٔ بالینی و گزارش آگاه‌دهنده (هر دو الزامی) سنجیده می‌شود. پیامد بار علائم جسمانی با [ابزار معتبر نام‌برده] سنجیده می‌شود و با آستانهٔ ادراک درد، شدت درد مزمن، بیماری جسمانی تشخیص‌داده‌شده و اختلال علائم جسمانی یکسان گرفته نمی‌شود.
فرضیهٔ ثانویه (H1b؛ بین‌فردی، توصیفی). کوواریانس مثبت عرض از مبدأهای تصادفی ADHD و بار علائم جسمانی. این فرضیه علّی تفسیر نمی‌شود.
فرضیه‌های میانجی (H2a تا H2c؛ تأییدی). برای هر یک از سه میانجی، اثر غیرمستقیم درون‌فردی «ADHD در موج ۱ ← میانجی در موج ۲ ← علائم جسمانی در موج ۳» در مدل سه‌متغیرهٔ جداگانه آزموده می‌شود. میانجی‌ها بی‌نظمی هیجانی (Shaw et al., 2014)، دشواری شناسایی هیجان‌ها و ناکامی نیازهای بنیادین (خودمختاری، شایستگی، ارتباط؛ Vansteenkiste & Ryan, 2013) هستند. هر میانجی در هر سه موج سنجیده می‌شود. روش استنباط [بوت‌استرپ با فاصلهٔ اطمینان از پیش تعیین‌شده] و روش تصحیح چندگانگی [روش نام‌برده] ثبت می‌شود. روایی تمایزی میانجی‌ها از ADHD گزارش می‌شود، زیرا بی‌نظمی هیجانی ممکن است با خود سازهٔ ADHD هم‌پوشان باشد.
کنترل‌ها. اضطراب، افسردگی، خواب، بیماری جسمانی تشخیص‌داده‌شده و درمان محرک به‌صورت متغیر زمان‌متغیر. تعدیل آماری، سوگیری تجویز بر پایهٔ شدت علائم را کاملاً برطرف نمی‌کند و این محدودیت گزارش می‌شود. حمایت محیطی و فشارهای تحصیلی، شغلی یا بین‌فردی متغیرهای اکتشافی‌اند. هم‌ارزی اندازه‌گیری میان موج‌ها و روش مدیریت داده‌های گم‌شده از پیش ثبت می‌شوند.
معیار حمایت و رد. اگر فاصلهٔ اطمینان ضریب H1 کاملاً در محدودهٔ هم‌ارزی [SESOI از پیش تعیین‌شده] قرار گیرد، شواهد به نفع اثری دست‌کم به اندازهٔ SESOI نیست (آزمون هم‌ارزی). اگر اثر غیرمستقیم یک میانجی با روش پیش‌ثبت‌شده تأیید نشود، گزارش «فرضیهٔ میانجی‌گری حمایت نشد» است. نتیجه‌گیری دربارهٔ ناچیز بودن اثر فقط با آزمون هم‌ارزی بر پایهٔ SESOI مجاز است. مدل‌های جهت‌دار، معکوس و دوسویه با ملاک‌های پیش‌ثبت‌شده مقایسه می‌شوند. برتری برازش یک مدل علیت را اثبات نمی‌کند و نتیجهٔ دوسویه جداگانه گزارش می‌شود. حتی با تأیید فرضیه، استنباط علّی به فرض‌های شناسایی مدل و شواهد تکمیلی نیاز دارد.
منابع
Battison, E. A. J., Brown, P. C. M., Holley, A. L., & Wilson, A. C. (2023). Associations between chronic pain and attention-deficit hyperactivity disorder (ADHD) in youth: A scoping review. Children, 10(1), 142. https://doi.org/10.3390/children10010142
Hamaker, E. L., Kuiper, R. M., & Grasman, R. P. P. P. (2015). A critique of the cross-lagged panel model. Psychological Methods, 20(1), 102–116.
Instanes, J. T., Klungsøyr, K., Halmøy, A., Fasmer, O. B., & Haavik, J. (2018). Adult ADHD and comorbid somatic disease: A systematic literature review. Journal of Attention Disorders, 22(3), 203–228. https://doi.org/10.1177/1087054716669589
Mangerud, W. L., Bjerkeset, O., Lydersen, S., & Indredavik, M. S. (2013). Chronic pain and pain-related disability across psychiatric disorders in a clinical adolescent sample. BMC Psychiatry, 13, 272. https://doi.org/10.1186/1471-244X-13-272
Mulder, J. D., & Hamaker, E. L. (2021). Three extensions of the random intercept cross-lagged panel model. Structural Equation Modeling, 28(4), 638–648. https://doi.org/10.1080/10705511.2020.1784738
Shaw, P., Stringaris, A., Nigg, J., & Leibenluft, E. (2014). Emotion dysregulation in attention deficit hyperactivity disorder. American Journal of Psychiatry, 171(3), 276–293.
Stickley, A., Koyanagi, A., Takahashi, H., & Kamio, Y. (2016). ADHD symptoms and pain among adults in England. Psychiatry Research, 246, 326–331. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2016.10.004
Stray, L. L., Kristensen, Ø., Lomeland, M., Skorstad, M., Stray, T., & Tønnessen, F. E. (2013). Motor regulation problems and pain in adults diagnosed with ADHD. Behavioral and Brain Functions, 9, 18. https://doi.org/10.1186/1744-9081-9-18
Vansteenkiste, M., & Ryan, R. M. (2013). On psychological growth and vulnerability: Basic psychological need satisfaction and need frustration as a unifying principle. Journal of Psychotherapy Integration, 23(3), 263–280.
Wolff, N., Rubia, K., Knopf, H., Hölling, H., Martini, J., Ehrlich, S., & Roessner, V. (2016). Reduced pain perception in children and adolescents with ADHD is normalized by methylphenidate. Child and Adolescent Psychiatry and Mental Health, 10, 24. https://doi.org/10.1186/s13034-016-0112-9
