گزارش موردی از بازتعریف مسئلهٔ استفاده از رسانههای دیجیتال در یک نوجوان
مقدمه: در مواجهه با مشکلات عملکردی نوجوانان در عصر دیجیتال، تمرکز صرف بر مقدار زمان استفاده از صفحهنمایش ممکن است تفاوت میان انواع، کارکردها و زمینههای استفاده از رسانه را نادیده بگیرد. از سوی دیگر، تغییر در عملکرد تحصیلی، خواب یا روابط اجتماعی نباید بدون ارزیابی افتراقی به استفاده از فناوری نسبت داده شود. پژوهشهای موجود نیز بر چندعاملی بودن پیامدهای استفاده از رسانه و اهمیت عواملی مانند زمان استفاده، نوع فعالیت، زمینه استفاده و ویژگیهای فردی تأکید دارند.
شرح مورد: آرش، نوجوانی ۱۳ساله، با سابقهای از عملکرد تحصیلی مناسب، در طی چند ماه اخیر با کاهش نظم انجام تکالیف، تأخیر در خواب، افزایش استفاده از بازیهای دیجیتال و ویدئوهای کوتاه و افزایش تعارض با والدین مواجه شده بود. والدین در ابتدا «چهار ساعت آنلاین بودن» را متغیر اصلی مشکل تلقی کرده و در پاسخ، محدودیتهای دیجیتال را افزایش داده بودند. افزایش محدودیتها با افزایش مقاومت و تعارض همراه شد. در ارزیابی اولیه، خواب، خلق، اضطراب، وضعیت مدرسه، روابط همسالان و تغییرات اخیر زندگی بررسی شدند تا از نسبت دادن شتابزده مشکلات به رسانه دیجیتال اجتناب شود. برای تسهیل گفتوگو، از تصویر نمادین یک ساعت شکسته در کنار رودخانهای جاری استفاده شد. نوجوان با انتخاب و توضیح عناصر تصویر، تجربه خود را از تفاوت میان «زمان اندازهگیریشده» و «زمان زیسته» بیان کرد. مداخله بر بازتعریف مسئله، تفکیک فعالیتهای دیجیتال بر اساس کارکرد و زمینه، ایجاد مرزهای خانوادگی مشارکتی، حفاظت از خواب و فعالیت بدنی و افزایش مشارکت نوجوان در تصمیمگیری متمرکز شد.
پیامد: در پیگیری، تعارضهای مرتبط با رسانه کاهش یافت و خانواده توانستند به جای تمرکز انحصاری بر تعداد ساعات استفاده، الگوی زمانی، محتوای فعالیت، زمانبندی استفاده و تأثیر آن بر خواب، تکالیف، فعالیت بدنی و روابط خانوادگی را بررسی کنند. با این حال، بهبودها کامل یا خطی نبودند و این گزارش نمیتواند رابطه علّی میان مداخله و پیامدها را اثبات کند.
نتیجهگیری: این مورد نشان میدهد که استعارهٔ «ساعت و رودخانه» میتواند بهعنوان یک ابزار گفتوگویی برای بازتعریف مسئله و تسهیل گفتوگوی والد ـ نوجوان به کار رود؛ اما نباید آن را ابزار تشخیصی یا سازوکاری اثباتشده تلقی کرد. ارزش بالینی احتمالی این رویکرد در ایجاد پلی میان زمان تقویمی و تجربهٔ ذهنی نوجوان، در کنار ارزیابی استاندارد و مداخلات مبتنی بر شواهد، قرار دارد.
واژگان کلیدی: نوجوانی (Adolescence)، رسانه دیجیتال (Digital Media)، زمان اندازهگیریشده (Measured Time)، زمان زیسته (Lived Time)، والدگری رسانهای (Media Parenting)، خودمختاری (Autonomy)، تنظیم خود (Self-Regulation)، گزارش مورد (Case Report)
رسانههای دیجیتال بخشی جداییناپذیر از محیط زندگی کودکان و نوجوانان شدهاند. با این حال، رابطه میان استفاده از رسانه و سلامت روانی یا عملکرد نوجوانان رابطهای ساده و تکعلتی نیست. انجمن پزشکی کودکان آمریکا در رویکردهای جدید خود بر شخصیسازی برنامهٔ رسانهای و توجه همزمان به نوع محتوا، نوع استفاده، زمان استفاده، مرحلهٔ رشدی و حفظ خواب، فعالیت بدنی و سایر فعالیتهای ضروری تأکید کرده است.
پژوهشهای اخیر نیز نشان میدهند که رابطه رسانه و خواب، بهویژه با استفاده نزدیک به زمان خواب، قابل توجه است، اما اندازه و جهت این ارتباط در مطالعات مختلف یکسان نیست و نباید از آن رابطهای ساده و قطعی استنتاج کرد.
از سوی دیگر، افزایش زمان بازی یا استفاده از اینترنت بهتنهایی معادل اختلال بازی اینترنتی یا اختلال بازی (Gaming Disorder) نیست. در ICD-11، تشخیص مستلزم الگویی از کاهش کنترل، اولویت یافتن بازی نسبت به سایر فعالیتها، ادامه یا تشدید رفتار علیرغم پیامدهای منفی و اختلال معنادار در عملکرد است؛ این الگو معمولاً باید دستکم ۱۲ ماه وجود داشته باشد.
بنابراین، هنگامی که والدین با نوجوانی مواجه میشوند که عملکرد تحصیلی یا خواب او تغییر کرده و همزمان استفاده از رسانه نیز افزایش یافته است، پرسش بالینی صرفاً «چند ساعت؟» نیست. پرسشهای دیگری نیز اهمیت دارند: نوجوان در این زمان چه میکند؟ این فعالیت چه کارکردی دارد؟ چه زمانی از روز اتفاق میافتد؟ چه چیزی را جایگزین میکند؟ و نوجوان خودش این تجربه را چگونه معنا میکند؟
مورد حاضر از یک استعارهٔ تصویری برای بررسی همین مسئله استفاده میکند: ساعت شکسته و رودخانهٔ جاری. ساعت نمایندهٔ زمان قابل اندازهگیری و رودخانه نمایندهٔ جریان تجربهشدهٔ زندگی است. این تناظر صرفاً یک ابزار مفهومی و گفتوگویی است و ادعای همارزی علمی میان تصویر و فرایند روانشناختی ندارد.
آرش، نام مستعار یک نوجوان ۱۳ساله، در یک خانوادهٔ دووالدی زندگی میکرد. خانواده از نظر اقتصادی و اجتماعی در وضعیت نسبتاً باثباتی قرار داشت. نوجوان پیش از شروع مشکل موردنظر، دانشآموزی با عملکرد تحصیلی مناسب و علاقهمند به فعالیتهای فناورانه و بازیهای رایانهای توصیف میشد.
در چند ماه پیش از مراجعه، والدین متوجه کاهش نظم در انجام تکالیف، دیر خوابیدن، افزایش استفاده از تلفن همراه و رایانه و مقاومت بیشتر در برابر درخواستهای خانوادگی شده بودند.
مادر این تغییر را چنین توصیف میکرد:
«قبلاً خیلی منظم بود؛ الان انگار ساعتش از کار افتاده.»
پدر نیز عمدتاً بر دادهٔ زمانی تمرکز داشت و گزارش میکرد که در برخی روزها میزان استفادهٔ آنلاین نوجوان به حدود چهار ساعت میرسد.
این مسئله موجب شد نخستین پاسخ خانواده افزایش محدودیتهای دیجیتال باشد. با افزایش محدودیتها، تعارضهای خانوادگی نیز بیشتر شد.
نوجوان در یکی از گفتوگوها اظهار کرد:
«شما فقط ساعت را میبینید. اصلاً نمیپرسید من آنجا چه کار میکنم.»
این جمله نقطهٔ شروع بازتعریف مسئله در فرایند بالینی بود.
در ارزیابی اولیه، فرض بر این قرار نگرفت که رسانه دیجیتال علت اصلی تغییرات نوجوان است. اطلاعات مربوط به چند حوزه بررسی شد:
نخست، الگوی خواب شامل زمان خواب، تأخیر در خواب، بیدارشدن و استفاده از وسایل دیجیتال در ساعات شب.
دوم، خلق و وضعیت هیجانی شامل نشانههای افسردگی، تحریکپذیری، کاهش علاقه و تغییرات قابل توجه در انرژی.
سوم، اضطراب و فشارهای تحصیلی شامل نگرانی درباره مدرسه، عملکرد تحصیلی و تکالیف.
چهارم، روابط همسالان و احتمال تعارض، طرد، زورگویی یا تغییرات اجتماعی.
پنجم، تغییرات خانوادگی یا محیطی اخیر که ممکن بود با تغییر رفتار نوجوان همزمان شده باشند.
ششم، الگوی استفاده از رسانه شامل نوع فعالیت، زمان استفاده، کارکرد احتمالی، زمینه استفاده، محتوای مصرفشده و میزان تداخل آن با خواب، مدرسه، فعالیت بدنی و روابط.
در این مرحله، صرفاً بر اساس افزایش زمان بازی یا آنلاین بودن، تشخیص اختلال بازی یا اختلال روانی دیگری مطرح نشد. این احتیاط با تعریف ICD-11 از اختلال بازی نیز سازگار است.
صورتبندی اولیه نشان داد که مسئله را نمیتوان بهصورت ساده به شکل «نوجوان پرمصرف رسانه» تعریف کرد.
یک چرخهٔ تعاملی در خانواده شکل گرفته بود:
تغییر در عملکرد نوجوان ← توجه والدین به زمان آنلاین بودن ← افزایش محدودیت ← افزایش تجربهٔ کنترلشدن در نوجوان ← مقاومت و تعارض ← افزایش نظارت والدین ← تمرکز بیشتر بر زمان استفاده.
در این چرخه، «چهار ساعت» از یک دادهٔ توصیفی به یک تفسیر علّی تبدیل شده بود؛ یعنی خانواده عملاً از این داده نتیجه میگرفت که «چهار ساعت آنلاین بودن علت مشکل است».
هدف مداخله تغییر این فرض بود، بدون آنکه اهمیت زمان استفاده انکار شود.
در یکی از جلسات، تصویر یک ساعت بزرگ و شکسته در کنار رودخانهای جاری به نوجوان و والدین نشان داده شد.
تصویر بهعنوان آزمون روانشناختی یا ابزار تشخیص معرفی نشد. از آن صرفاً برای ایجاد یک فضای گفتوگویی استفاده شد.
از نوجوان پرسیده شد:
«اگر قرار باشد یکی از این دو تصویر شبیه روزهای تو باشد، کدام را انتخاب میکنی؟»
او ابتدا به ساعت اشاره کرد و گفت:
«چون همه انتظار دارند مثل ساعت کار کنم.»
سپس دربارهٔ رودخانه صحبت کرد و توضیح داد که هنگام برخی فعالیتهای دیجیتال، مانند ساختن چیزی در بازی یا جستوجوی موضوعی که به آن علاقه دارد، تجربهٔ زمان برای او با زمانی که صرف تماشای پیوستهٔ ویدئوهای کوتاه میکند متفاوت است.
در ادامه گفت:
«وقتی دارم چیزی میسازم یا دنبال چیزی میگردم، زمان زود میگذره؛ ولی وقتی فقط ویدئو پشت سر هم میبینم، آخرش حس میکنم چیزی برام نمونده.»
این جمله بهعنوان گزارش شخصی نوجوان از تجربهٔ خود در نظر گرفته شد، نه بهعنوان شاخص علمی «استفاده سالم» یا «استفاده ناسالم».
پس از این گفتوگو، خانواده به جای طبقهبندی استفاده از فناوری صرفاً بر اساس «مجاز» و «غیرمجاز»، آن را بر اساس کارکرد و زمینه تفکیک کردند.
برای مثال:
فعالیت خلاقانه یا ساختن؛
جستوجو و یادگیری؛
ارتباط با دوستان؛
بازی تفریحی؛
تماشای ویدئوهای کوتاه و پیوسته؛
و استفادهٔ دیجیتال نزدیک به زمان خواب.
این تفکیک به معنای «خوب» یا «بد» بودن ذاتی یک فعالیت نبود. هدف، بررسی این بود که هر نوع استفاده چه نسبتی با خواب، مدرسه، فعالیت بدنی، روابط خانوادگی و تجربهٔ خود نوجوان دارد.
این رویکرد با دیدگاههای جدید دربارهٔ رسانه که بر نوع و زمینهٔ استفاده و ویژگیهای فردی تأکید میکنند، همخوان است.
به جای حذف فناوری، خانواده مجموعهای از مرزهای روشن و قابل بازبینی ایجاد کرد.
این مرزها شامل موارد زیر بود:
خواب در ساعت نسبتاً ثابت؛
نبودن تلفن همراه در اتاق خواب هنگام شب؛
زمانهای مشخص بدون رسانه در وعدههای غذایی؛
اختصاص زمان روزانه به فعالیت بدنی؛
جدا کردن زمان انجام تکالیف از سرگرمی دیجیتال؛
تعیین نقطهٔ پایان روشن برای بازی؛
و مشارکت نوجوان در طراحی و بازبینی قوانین.
اصل مهم این بود که محدودیتها فقط به «کاهش ساعت» فروکاسته نشوند، بلکه از فعالیتهای اساسی رشد نوجوان محافظت کنند.
راهنمای فعلی AAP نیز بر خواب، فعالیت بدنی، زمانهای بدون صفحهنمایش و برنامهٔ رسانهای متناسب با ویژگیهای کودک و خانواده تأکید دارد.
در طراحی قوانین، نوجوان در تصمیمگیری مشارکت داده شد.
برای مثال، به جای دستور کلی «ساعت ده تلفن را تحویل بده»، دربارهٔ این موضوع گفتوگو شد که پایان بازی در چه نقطهای منطقیتر است و چه شرایطی باعث میشود پایان دادن به بازی دشوارتر شود.
در مقابل، برخی مرزها قابل مذاکره نبودند؛ از جمله محافظت از خواب و جلوگیری از استفادهٔ شبانه در اتاق خواب.
بنابراین، مداخله نه بر کنترل کامل و نه بر آزادی کامل استوار بود، بلکه بر ترکیب ساختار و خودمختاری قرار گرفت.
در هفتههای بعد، تغییرات به شکل خطی پیش نرفت.
در برخی روزها نوجوان همچنان بیش از زمان توافقشده بازی میکرد. در یک مورد، بازی شبانه باعث تأخیر در خواب شد. واکنش خانواده به جای افزایش تنبیه، بررسی شرایطی بود که باعث شکستن توافق شده بود.
در نتیجه، یک تغییر عملی ایجاد شد: دستگاه در شب خارج از اتاق خواب قرار گرفت و زمان پایان بازی با نقطهٔ پایان طبیعی بازی هماهنگتر شد.
در جلسات بعدی، تمرکز خانواده از این پرسش:
«امروز چند ساعت آنلاین بودی؟»
به مجموعهای از پرسشها تغییر کرد:
«چه کاری انجام دادی؟»
«چه زمانی انجامش دادی؟»
«بعد از آن چه اتفاقی برای خوابت افتاد؟»
«آیا چیزی را که برایت مهم بود عقب انداختی؟»
«خودت احساس کردی این استفاده به تو کمک کرد یا فقط زمان گذشت؟»
این تغییر، مهمترین پیامد فرایند درمانی در این مورد بود.
در پایان دورهٔ پیگیری، والدین کاهش نسبی در تعارضهای مستقیم دربارهٔ فناوری و افزایش توانایی خود برای گفتوگو دربارهٔ نوع و زمینهٔ استفاده را گزارش کردند.
نوجوان نیز توانست میان انواع فعالیتهای دیجیتال تمایز بیشتری قائل شود و در برخی موقعیتها پایان دادن به فعالیت را زودتر تشخیص دهد.
با این حال، بهبود کامل یا یکنواخت نبود. استفاده از فناوری همچنان بخشی از زندگی روزمره نوجوان باقی ماند و در برخی دورهها افزایش یافت.
همچنین هیچ مبنایی برای نسبت دادن تمام تغییرات مثبت به استعارهٔ «ساعت و رودخانه» وجود ندارد. مداخله مجموعهای از عناصر شامل ارزیابی، گفتوگوی خانوادگی، بازسازی قواعد، حفاظت از خواب و مشارکت نوجوان در تصمیمگیری بود.
ازاینرو، این گزارش صرفاً میتواند امکانپذیری و ارزش بالینی بالقوهٔ این شیوهٔ صورتبندی را نشان دهد، نه اثربخشی آن را.
نکتهٔ اصلی این مورد، جایگزین کردن «زمان زیسته» با «زمان اندازهگیریشده» نیست.
در روانشناسی بالینی، هر دو اهمیت دارند.
زمان اندازهگیریشده برای بررسی خواب، حضور در مدرسه، انجام تکالیف و تنظیم برنامههای روزمره ضروری است. اما اگر تنها معیار ارزیابی قرار گیرد، ممکن است تفاوت میان یک ساعت جستوجوی فعال و یک ساعت پیمایش بیهدف، یا میان استفادهٔ عصرگاهی و استفادهٔ نزدیک به زمان خواب، نادیده گرفته شود.
از سوی دیگر، مفهوم «زمان زیسته» نباید به ابزاری برای مشروعیتبخشی به هر نوع استفاده از فناوری تبدیل شود. اینکه نوجوان یک فعالیت دیجیتال را لذتبخش، معنادار یا جذاب تجربه میکند، به خودی خود نشان نمیدهد که آن فعالیت با سلامت یا اهداف رشدی او سازگار است.
بنابراین، استعارهٔ رودخانه نباید «آزادی بدون مرز» و استعارهٔ ساعت نباید «کنترل والدینی» تلقی شود.
تعبیر بالینی دقیقتر این است:
زمان اندازهگیریشده به ما میگوید چه مقدار و چه زمانی؛ زمان زیسته به ما کمک میکند بفهمیم این زمان چگونه تجربه شده است.
در این میان، کار بالینی عبارت است از بررسی رابطهٔ میان این دو.
نخست، این مورد نشان میدهد که افزایش زمان استفاده از رسانه، یک دادهٔ مهم است اما بهتنهایی صورتبندی بالینی نیست.
دوم، نشان میدهد که پرسش دربارهٔ کارکرد رسانه میتواند اطلاعاتی فراهم کند که با شمارش ساعات آشکار نمیشود.
سوم، مورد حاضر نشان میدهد که مسئلهٔ رسانه در خانواده ممکن است بخشی از یک چرخهٔ تعاملی والد ـ نوجوان باشد؛ یعنی شیوهٔ واکنش والدین نیز بخشی از زمینهٔ بالینی مسئله است.
چهارم، استعارهٔ تصویری میتواند در شرایطی که گفتوگوی مستقیم دربارهٔ «مشکل» موجب دفاع یا مقاومت میشود، امکان صحبت کردن دربارهٔ تجربهٔ نوجوان را فراهم کند.
پنجم، این روش با رویکردهای شخصمحور در تنظیم برنامهٔ رسانهای همخوان است؛ رویکردهایی که به جای یک محدودیت یکسان برای همه، سن، مرحلهٔ رشدی، سلامت، فعالیتهای روزمره و ویژگیهای فردی را در نظر میگیرند.
در این مورد، چند احتمال باید از یکدیگر تفکیک شوند.
نخست، تغییر خواب میتواند هم پیامد استفادهٔ شبانه از رسانه باشد و هم عاملی باشد که خود موجب افزایش استفادهٔ دیجیتال شده است.
دوم، کاهش عملکرد تحصیلی میتواند با فشار مدرسه، مشکلات یادگیری، مشکلات رابطه با همسالان، اضطراب، خلق پایین یا عوامل خانوادگی مرتبط باشد.
سوم، استفادهٔ زیاد از بازی لزوماً به معنای اختلال بازی نیست. همانطور که WHO تصریح میکند، تشخیص Gaming Disorder مستلزم الگوی پایدار اختلال در کنترل، اولویت یافتن بازی، ادامهٔ رفتار علیرغم پیامدهای منفی و اختلال معنادار در عملکرد است.
بنابراین، در یک گزارش مورد واقعی، باید مشخص شود که چه ارزیابیهایی برای بررسی این احتمالات انجام شده و نتایج آنها چه بوده است.
در انتشار واقعی این گزارش، هویت نوجوان باید بهطور کامل ناشناسسازی شود و رضایت آگاهانهٔ والد یا سرپرست قانونی و، متناسب با استاندارد مجله و سن نوجوان، موافقت خود نوجوان برای انتشار گزارش اخذ شود.
نام «آرش» در این متن نام مستعار است و نسخهٔ حاضر یک بازسازی آموزشی/ترکیبی بر اساس وینیت قبلی است؛ بنابراین نباید بهعنوان گزارش یک بیمار واقعی یا دادهٔ واقعی درمانی معرفی شود.
مهمترین محدودیت، تکموردی بودن گزارش است. حتی اگر این روایت بر یک مورد واقعی مبتنی باشد، نمیتوان از آن اثربخشی مداخله یا رابطهٔ علّی میان استعاره، تغییر قواعد خانوادگی و پیامدهای مشاهدهشده را استنباط کرد.
محدودیت دوم، چندجزئی بودن مداخله است؛ بنابراین سهم مستقل هر عنصر مشخص نیست.
محدودیت سوم، اتکای بخشی از اطلاعات به گزارش نوجوان و والدین است.
محدودیت چهارم، ماهیت تفسیری استعارهٔ ساعت و رودخانه است. این استعاره در این گزارش یک ابزار بالینی برای گفتوگو است، نه سازهای استانداردشده و نه ابزار سنجش.
این گزارش موردی نشان میدهد که در مواجهه با افزایش استفاده از رسانههای دیجیتال در نوجوانان، تبدیل «زمان صفحهنمایش» به تنها شاخص مسئله میتواند صورتبندی بالینی را محدود کند.
در عین حال، عبور از شمارش ساعتها نباید به نادیده گرفتن زمان، خواب، مدرسه، فعالیت بدنی یا سایر نیازهای رشدی منجر شود.
استعارهٔ «ساعت شکسته و رودخانهٔ جاری» در این مورد به خانواده کمک کرد تا میان زمانی که اندازهگیری میشود و زمانی که تجربه میشود تمایز بگذارد و سپس هر دو را در یک صورتبندی مشترک قرار دهد.
از این منظر، هدف والدگری سنجیده نه «تعمیر ساعت نوجوان» و نه رها کردن رودخانه است؛ بلکه ایجاد شرایطی است که نوجوان بتواند درون مرزهای رشدی و خانوادگی، جریان زمان خود را بهتر بشناسد و در تنظیم آن مشارکت کند.
ساعت برای اندازهگیری لازم است؛ رودخانه برای فهمیدن اینکه این زمان چگونه زیسته میشود.
American Academy of Pediatrics. (2024). The Family Media Plan. Pediatrics, 154(6), e2024067417.
American Academy of Pediatrics. (2025). Digital Ecosystems, Children, and Adolescents: Policy Statement. Pediatrics, 157(2), e2025075320.
Gagnier, J. J., Kienle, G., Altman, D. G., et al. (2013). The CARE guidelines: Consensus-based clinical case reporting guideline development. Global Advances in Health and Medicine, 2(5), 38–43.
Liu, X., Liu, J., Flores, D. D., & McDonald, C. C. (2024). Family factors related to adolescent screen media use and mental health outcomes: A systematic review and recommendation for practices. Journal of Adolescence, 96(7), 1401–1427.
Paschke, K., & Thomasius, R. (2024). Digital media use and mental health in adolescents—a narrative review. Bundesgesundheitsblatt, Gesundheitsforschung, Gesundheitsschutz, 67(4), 456–464.
World Health Organization. (2020). Gaming disorder. ICD-11.