بازسنجی نقش فرایندهای شناختی و هیجانی، مرز تعمیم سوگیریها و جایگاه سازهٔ سایه در چارچوب تجربی
Moral Judgment Between Evidence and Theory: Reappraising Cognitive and Emotional Processes, the Boundaries of Bias Generalization, and the Status of the Shadow Construct
چکیده
این نوشتار پنج گزاره را بازسنجی میکند: اثر سوگیری هیجانی (emotional bias) و سوگیری شناختی (cognitive bias) بر قضاوت اخلاقی (moral judgment)، اثر سازهٔ سایهٔ یونگ (Jungian shadow) بر آن، تعمیم سوگیری شناختی به همهٔ انواع قضاوت (judgment)، و نقش متغیرهای دیگر. استدلال میشود که قضاوت اخلاقی سازوکاری واحد نیست و سهم علّی (causal contribution) هر مؤلفه به تکلیف و شرایط وابسته است. فراتحلیل (meta-analysis) لندی و گودوین اثر انزجار تصادفی (incidental disgust) را پس از تصحیح سوگیری انتشار (publication bias) نزدیک به صفر برآورد کرده است. سوگیری پیامد (outcome bias) نیز باید از حساسیت به پیامد (sensitivity to consequences) در مدل CNI تفکیک شود. تعمیم سوگیری به همهٔ قضاوتها با شواهد عقلانیت بومشناختی (ecological rationality) و شهود تخصصی (intuitive expertise) سازگار نیست. سایه تا نشاندادن روایی افزایشی (incremental validity) فراتر از فرافکنی (projection)، فرضیهای نظری است. در پایان، گزارهای سهسطحی و سه فرضیهٔ آزمونپذیر ارائه میشود.
کلیدواژهها: قضاوت اخلاقی (moral judgment)، سوگیری پیامد (outcome bias)، هیجان تصادفی (incidental emotion)، مدل CNI، آزمون همارزی (equivalence testing)، سایه (shadow)
۱. طرح مسئله
پرسش «آیا سوگیری بر قضاوت اثر دارد؟» دو ابهام دارد. نخست، واژهٔ سوگیری (bias) انحراف نظاممند از معیار هنجاری (normative standard) را پیشفرض میگیرد، و در بسیاری از قضاوتهای اخلاقی چنین معیاری مورد اجماع نیست. دوم، قضاوت مقولهای ناهمگون است و ادعای مربوط به یک سازوکار در یک تکلیف را نمیتوان به همهٔ سازوکارها و تکالیف تعمیم داد.
افزون بر این، «سوگیری» و «سایه» از یک مقوله نیستند. سوگیری الگوی نظاممند انحراف از معیار است و سایه سازهای نظری در روانشناسی تحلیلی است. بنابراین هنگام سنجش «سایر متغیرها» نباید این دو را همردیف متغیرهای مستقلی مانند فرهنگ یا هویت اخلاقی قرار داد. برای پرهیز از خلط ادعاهای متفاوت، شواهد در سه سطح از قوت دستهبندی میشوند: ادعاهای نسبتاً استوار، شواهد ناهمگون یا محدود، و فرضیههای نظری آزموننشده.
۲. هیجان و قضاوت اخلاقی
مدل شهودگرای اجتماعی (social intuitionist model) استدلال میکند که قضاوت اخلاقی عمدتاً از شهودهای هیجانی سریع برمیخیزد و استدلال بیشتر پس از واقعه رخ میدهد (Haidt, 2001). پژوهش تصویربرداری عصبی گرین و همکاران نشان داد دوراهیهای اخلاقی شخصی و غیرشخصی الگوهای متفاوتی از فعالیت مغزی برمیانگیزند (Greene et al., 2001). کونیگز و همکاران گزارش کردند آسیب به قشر پیشپیشانی شکمیمیانی (ventromedial prefrontal cortex) با تغییر در برخی قضاوتهای اخلاقی همراه است (Koenigs et al., 2007).
این شواهد از نوعهای متفاوتاند. مطالعهٔ نخست همبستگی است، مطالعهٔ دوم شبهآزمایشی است، و هیچکدام علّیت اختصاصی هیجان را ثابت نمیکند. قشر پیشپیشانی شکمیمیانی علاوه بر هیجان در ارزشگذاری و ادغام اطلاعات نیز نقش دارد. بنابراین باید میان سه ادعا تفکیک کرد: هیجان با قضاوت همبسته است، دستکاری هیجان قضاوت را تغییر میدهد، و تغییر مشاهدهشده اختصاصاً معلول هیجان است.
دربارهٔ ادعای دوم، فراتحلیل لندی و گودوین ۵۰ مطالعه را بررسی کرد. اثر کوچک بود (d = 0.11)، در روشهای چشایی و بویایی القای انزجار قویتر بود و پس از لحاظکردن سوگیری انتشار به d = −0.01 رسید. نویسندگان تأکید کردند که برآورد آنان به دلیل مخدوشکنندهها حد بالای اثر واقعی است (Landy & Goodwin, 2015). این یافته ادعای اثر عمومی و نیرومند انزجار تصادفی را تضعیف میکند، اما نبود اثر همهٔ هیجانها را اثبات نمیکند. از آنجا که هیجانهای برخاسته از خود موقعیت (integral emotions) در این فراتحلیل بررسی نشدهاند، نمیتوان نتیجه را به آنها تعمیم داد. برای تحلیل اثر هیجانهای تصادفی در چارچوب CNI نیز مطالعهٔ مستقلی وجود دارد (Gawronski et al., 2018).
عنوان «سوگیری هیجانی» نیز دقیق نیست. تأثیر هیجان فقط وقتی سوگیری است که نشان داده شود به انحراف از معیاری قابل دفاع میانجامد. هیجان میتواند اطلاعات مربوط به آسیب و ارزشها را نیز برجسته کند.
۳. سوگیریهای شناختی و معیار هنجاری
سوگیریهای مشخصی در تکالیف معین تکرار شدهاند. سوگیری پیامد یعنی تغییر ارزیابی کیفیت تصمیم بر اساس نتیجهای که هنگام تصمیم قابل پیشبینی نبود (Baron & Hershey, 1988). سوگیری ترک فعل (omission bias) و استدلال اخلاقی انگیزشی (motivated moral reasoning) نمونههای دیگرند (Spranca et al., 1991; Ditto et al., 2009). اثر ترتیب (order effect) حتی در فیلسوفان حرفهای گزارش شده است (Schwitzgebel & Cushman, 2012).
سه قید ضروری است. نخست، مدل CNI (مدل پیامدها، هنجارها و ترک کلی اقدام) تصمیم اخلاقی را به حساسیت به پیامدها، حساسیت به هنجارها و گرایش کلی به اقدام یا ترک اقدام تجزیه میکند (Gawronski et al., 2017). حساسیت به پیامد در این مدل فینفسه خطا نیست. بنابراین CNI و سوگیری پیامد دو پارادایم متفاوتاند و نباید یکی شاهد مستقیم دیگری شمرده شود.
دوم، دو پرسش را باید جدا کرد: آیا آگاهی از پیامد ارزیابی کیفیت تصمیم را تغییر میدهد، و آیا پیامد باید بر میزان سرزنش یا مجازات اثر بگذارد. پاسخ دوم صرفاً تجربی نیست و به دیدگاه دربارهٔ بخت اخلاقی (moral luck) وابسته است (Nagel, 1979; Williams, 1981). از نظر تجربی نیز نشان داده شده که قضاوت دربارهٔ نادرستی عمل بیشتر به نیت وابسته است، در حالی که مجازات به رابطهٔ علّی و نیت هر دو وابسته است (Cushman, 2008).
سوم، صورتبندی دوفرایندی (dual-process) شهودی-هیجانی و تأملی-شناختی خود محل نقد است (Cushman, 2013). بنابراین باید به عنوان چارچوب نظری به کار رود، نه توصیف مسلم معماری ذهن اخلاقی.
۴. تعدیلگرها: بار شناختی، فشار زمانی و پاسخگویی
شواهد دربارهٔ تعدیلگرها یکدست نیستند. گرین و همکاران نشان دادند بار شناختی (cognitive load) پاسخهای فایدهگرایانه را کند میکند (Greene et al., 2008). در مطالعات مدل CNI تنها اثر معنادار بار شناختی افزایش ترجیح کلی به ترک اقدام بود و حساسیت به پیامدها تغییر نکرد (Gawronski et al., 2017). سوتر و هرتویگ نشان دادند فرصت کمتر برای تأمل با پاسخهای کمتر فایدهگرایانه در دوراهیهای پرتعارض همراه است (Suter & Hertwig, 2011). در مقابل، تینگوگ و همکاران در آزمایشهایی در سه کشور اثری از فشار زمانی یا بار شناختی بر قضاوت اخلاقی یا رفتار نوعدوستانه نیافتند (Tinghög et al., 2016).
این ناهمگونی نشان میدهد نتیجه به تکلیف، تعریف متغیر پیامد، قدرت دستکاری و توان آماری وابسته است. دربارهٔ پاسخگویی (accountability) نیز اثر آن به زمان آگاهی فرد از پاسخگو بودن، ویژگیهای مخاطب و آشکار بودن موضع اولیه بستگی دارد و میتواند ارزیابی را دقیقتر کند یا فرد را به دفاع از موضع قبلی بکشاند (Lerner & Tetlock, 1999). بنابراین نباید این متغیرها را بهطور کلی کاهنده یا افزایندهٔ سوگیری دانست.
۵. مرز تعمیم: آیا سوگیری شناختی بر همهٔ انواع قضاوت اثر دارد؟
سوگیریها در حوزههای متعدد مستند شدهاند (Tversky & Kahneman, 1974)، اما سور «همه» پذیرفتنی نیست. در محیطهای سازگار قواعد اکتشافی ساده (simple heuristics) میتوانند دقیق باشند (Gigerenzer & Todd, 1999). شهود تخصصی در محیطهای قابلپیشبینی با فرصت یادگیری از بازخورد معتبر است (Kahneman & Klein, 2009). قضاوت دربارهٔ شخصیت نیز در شرایط مناسب دقت معنادار دارد (Funder, 1995). افزون بر این، در حوزههایی مانند ذائقه معیار هنجاری روشنی برای تعریف سوگیری وجود ندارد.
دقیقتر آن است که گفته شود سوگیریهای شناختی مشخص در طیفی از حوزهها و تحت شرایط معین رخ میدهند و وجود یا اثر هر سوگیری باید برای هر حوزه جداگانه آزموده شود.
۶. سایر متغیرها
متغیرهای بسیاری در قضاوت اخلاقی دخیلاند، اما گزارهٔ «متغیرهای زیادی اثر دارند» بدون تعیین متغیر، جهت و شرط، تقریباً ابطالناپذیر است. نمونههای مستند عبارتاند از هویت اخلاقی (moral identity) (Aquino & Reed, 2002)، تفاوتهای فرهنگی در تکیهٔ بر بنیانهای اخلاقی (Graham et al., 2013) و محدودیت تعمیم از نمونههای غربی، تحصیلکرده و صنعتی (Henrich et al., 2010). این متغیرها باید همراه با سازوکار و شرط اثر تعریف شوند.
۷. سایه و روایی افزایشی
سایه در روانشناسی تحلیلی به جنبههای انکارشدهٔ خود اشاره دارد (Jung, 1959). این مفهوم از نظر بالینی و هرمنوتیکی (hermeneutic) غنی است، اما برای ادعای تجربی دربارهٔ نقش مستقل آن در قضاوت اخلاقی، تعریف عملیاتی معتبر و شواهد اختصاصی کافی ارائه نشده است. این محدودیت به معنای بیاعتباری نظریهٔ یونگ نیست.
سازههای همسایهٔ آزمونپذیر شواهدی دارند: فرافکنی تدافعی (defensive projection) (Newman et al., 1997)، ریاکاری اخلاقی (moral hypocrisy) (Batson et al., 1997) و طرد قهرمانان اخلاقی (rejection of moral rebels) (Monin et al., 2008). این شواهد را نمیتوان مستقیماً به سود نظریهٔ سایه به کار برد، زیرا تبیینهای بدیل مانند حفظ تصویر از خود (self-image maintenance) نیز دارند. تا زمانی که سازهٔ سایه سنجشی معتبر نداشته باشد و روایی افزایشی آن فراتر از فرافکنی نشان داده نشود، در سطح فرضیهٔ نظری میماند.
۸. گزارهٔ نهایی
سطح نخست، نسبتاً استوار: قضاوت اخلاقی سازوکاری واحد نیست و با پردازش پیامد، هنجار و هیجان همبسته است، هرچند صورتبندی دوفرایندی آن محل مناقشه است. سوگیریهای مشخصی مانند سوگیری پیامد و ترک فعل در پارادایمهای معین شواهد تجربی دارند، اما سوگیری بودن آنها به معیار هنجاری وابسته است و حساسیت به پیامد در CNI با سوگیری پیامد یکسان نیست.
سطح دوم، ناهمگون یا محدود: اثر انزجار تصادفی پس از تصحیح سوگیری انتشار ناچیز برآورد شده و حد بالای آن کوچک است. سهم علّی هیجانهای مرتبط با موقعیت محل مناقشه است. نقش بار شناختی، فشار زمانی و پاسخگویی میان مطالعات ناهمگون است و برای هر سازوکار و تکلیف باید جداگانه آزموده شود. تعمیم سوگیری شناختی به همهٔ انواع قضاوت موجه نیست.
سطح سوم، آزموننشده: نقش مستقل سایه تا نشاندادن شاخص عملیاتی معتبر و روایی افزایشی فراتر از فرافکنی فرضیهای نظری است.
۹. فرضیههای آزمونپذیر
فرضیهٔ نخست: در یک تکلیف اخلاقی پیشثبتشده (preregistered)، القای انزجار تصادفی در برابر گروه کنترل شدت محکومیت را تغییر میدهد. اندازهٔ اثر و فاصلهٔ اطمینان (confidence interval) گزارش میشود و بررسی موفقیت دستکاری (manipulation check) الزامی است. کوچکترین اندازهٔ اثر مورد توجه (smallest effect size of interest) از پیش تعیین میشود و آزمون همارزی انجام میگیرد (Lakens, 2017). برای اثری به بزرگی ۰٫۱۱ با توان ۸۰ درصد و آزمون دوطرفه حدود ۱۳۰۰ شرکتکننده در هر گروه لازم است. آزمون همارزی با کران ۰٫۱ و اثر واقعی صفر بهطور تقریبی نمونهٔ بزرگتری (حدود ۱۷۰۰ نفر در هر گروه) میطلبد. نتیجهٔ غیرمعنادار بهتنهایی شاهد نبود اثر نیست.
فرضیهٔ دوم: نتیجهٔ مطلوب یا نامطلوب بهطور تصادفی دستکاری میشود، در حالی که نیت عامل و اطلاعات در دسترس هنگام تصمیم ثابت میماند. دو شاخص جداگانه سنجیده میشود: ارزیابی کیفیت تصمیم، که نباید تحت تأثیر نتیجه تغییر کند، و میزان سرزنش، که ممکن است بهطور مشروع تغییر کند. تعامل با بار شناختی فرضیهای مستقل است و CNI جایگزین این طرح نیست.
فرضیهٔ سوم: پس از ساخت و اعتباریابی شاخصی برای سایه، آزمون میشود که آیا این شاخص فراتر از فرافکنی و سازههای رقیب واریانس قضاوت اخلاقی را توضیح میدهد. تا پیش از فراهمشدن شاخص معتبر، این فرضیه آمادهٔ آزمون نیست.
۱۰. محدودیتها
این متن مرور نظاممند (systematic review) نیست و منابع آن برگزیدهاند. عددهای فراتحلیل لندی و گودوین و فهرست نویسندگان تینگوگ و همکاران با رکوردهای آنلاین تطبیق داده شدند، اما توصیف سایر مطالعات (از جمله گرین و همکاران ۲۰۰۸ و سوتر و هرتویگ ۲۰۱۱) باید پیش از انتشار با متن اصلی مقایسه شود. DOI منابعی که در فهرست زیر آمده، پیش از ارسال باید راستیآزمایی شود و برای منابعی که DOI ندارند تکمیل گردد. پذیرش در مجلهٔ رتبهٔ اول (Q1) قابل تضمین نیست و متن بر پایهٔ دقت مفهومی و تناسب ادعا با شواهد نوشته شده است.
منابع
Aquino, K., & Reed, A. (2002). The self-importance of moral identity. Journal of Personality and Social Psychology, 83(6), 1423–1440. https://doi.org/10.1037/0022-3514.83.6.1423
Baron, J., & Hershey, J. C. (1988). Outcome bias in decision evaluation. Journal of Personality and Social Psychology, 54(4), 569–579. https://doi.org/10.1037/0022-3514.54.4.569
Batson, C. D., Kobrynowicz, D., Dinnerstein, J. L., Kampf, H. C., & Wilson, A. D. (1997). In a very different voice: Unmasking moral hypocrisy. Journal of Personality and Social Psychology, 72(6), 1335–1348. https://doi.org/10.1037/0022-3514.72.6.1335
Cushman, F. (2008). Crime and punishment: Distinguishing the roles of causal and intentional analyses in moral judgment. Cognition, 108(2), 353–380. https://doi.org/10.1016/j.cognition.2008.03.006
Cushman, F. (2013). Action, outcome, and value: A dual-system framework for morality. Personality and Social Psychology Review, 17(3), 273–292. https://doi.org/10.1177/1088868313495594
Ditto, P. H., Pizarro, D. A., & Tannenbaum, D. (2009). Motivated moral reasoning. Psychology of Learning and Motivation, 50, 307–338.
Funder, D. C. (1995). On the accuracy of personality judgment: A realistic approach. Psychological Review, 102(4), 652–670. https://doi.org/10.1037/0033-295X.102.4.652
Gawronski, B., Armstrong, J., Conway, P., Friesdorf, R., & Hütter, M. (2017). Consequences, norms, and generalized inaction in moral dilemmas: The CNI model of moral decision-making. Journal of Personality and Social Psychology, 113(3), 343–376. https://doi.org/10.1037/pspa0000086
Gawronski, B., Conway, P., Armstrong, J., Friesdorf, R., & Hütter, M. (2018). Effects of incidental emotions on moral dilemma judgments: An analysis using the CNI model. Emotion, 18(7), 989–1008.
Gigerenzer, G., & Todd, P. M. (1999). Simple heuristics that make us smart. Oxford University Press.
Graham, J., Haidt, J., Koleva, S., Motyl, M., Iyer, R., Wojcik, S. P., & Ditto, P. H. (2013). Moral foundations theory: The pragmatic validity of moral pluralism. Advances in Experimental Social Psychology, 47, 55–130. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-407236-7.00002-4
Greene, J. D., Morelli, S. A., Lowenberg, K., Nystrom, L. E., & Cohen, J. D. (2008). Cognitive load selectively interferes with utilitarian moral judgment. Cognition, 107(3), 1144–1154. https://doi.org/10.1016/j.cognition.2007.11.004
Greene, J. D., Sommerville, R. B., Nystrom, L. E., Darley, J. M., & Cohen, J. D. (2001). An fMRI investigation of emotional engagement in moral judgment. Science, 293(5537), 2105–2108. https://doi.org/10.1126/science.1062872
Haidt, J. (2001). The emotional dog and its rational tail: A social intuitionist approach to moral judgment. Psychological Review, 108(4), 814–834. https://doi.org/10.1037/0033-295X.108.4.814
Henrich, J., Heine, S. J., & Norenzayan, A. (2010). The weirdest people in the world? Behavioral and Brain Sciences, 33(2–3), 61–83. https://doi.org/10.1017/S0140525X0999152X
Jung, C. G. (1959). Aion: Researches into the phenomenology of the self (Collected works, Vol. 9, Part 2). Princeton University Press.
Kahneman, D., & Klein, G. (2009). Conditions for intuitive expertise: A failure to disagree. American Psychologist, 64(6), 515–526. https://doi.org/10.1037/a0016755
Koenigs, M., Young, L., Adolphs, R., Tranel, D., Cushman, F., Hauser, M., & Damasio, A. (2007). Damage to the prefrontal cortex increases utilitarian moral judgements. Nature, 446, 908–911. https://doi.org/10.1038/nature05631
Lakens, D. (2017). Equivalence tests: A practical primer for t tests, correlations, and meta-analyses. Social Psychological and Personality Science, 8(4), 355–362. https://doi.org/10.1177/1948550617697177
Landy, J. F., & Goodwin, G. P. (2015). Does incidental disgust amplify moral judgment? A meta-analytic review of experimental evidence. Perspectives on Psychological Science, 10(4), 518–536. https://doi.org/10.1177/1745691615583128
Lerner, J. S., & Tetlock, P. E. (1999). Accounting for the effects of accountability. Psychological Bulletin, 125(2), 255–275. https://doi.org/10.1037/0033-2909.125.2.255
Monin, B., Sawyer, P. J., & Marquez, M. J. (2008). The rejection of moral rebels: Resenting those who do the right thing. Journal of Personality and Social Psychology, 95(1), 76–93. https://doi.org/10.1037/0022-3514.95.1.76
Nagel, T. (1979). Moral luck. In Mortal questions (pp. 24–38). Cambridge University Press.
Newman, L. S., Duff, K. J., & Baumeister, R. F. (1997). A new look at defensive projection: Thought suppression, accessibility, and biased person perception. Journal of Personality and Social Psychology, 72(5), 980–1001. https://doi.org/10.1037/0022-3514.72.5.980
Schwitzgebel, E., & Cushman, F. (2012). Expertise in moral reasoning? Order effects on moral judgment in professional philosophers and non-philosophers. Mind and Language, 27(2), 135–153. https://doi.org/10.1111/j.1468-0017.2012.01438.x
Spranca, M., Minsk, E., & Baron, J. (1991). Omission and commission in judgment and choice. Journal of Experimental Social Psychology, 27(1), 76–105. https://doi.org/10.1016/0022-1031(91)90011-T
Suter, R. S., & Hertwig, R. (2011). Time and moral judgment. Cognition, 119(3), 454–458. https://doi.org/10.1016/j.cognition.2011.01.018
Tinghög, G., Andersson, D., Bonn, C., Johannesson, M., Kirchler, M., Koppel, L., & Västfjäll, D. (2016). Intuition and moral decision-making: The effect of time pressure and cognitive load on moral judgment and altruistic behavior. PLOS ONE, 11(10), e0164012. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0164012
Tversky, A., & Kahneman, D. (1974). Judgment under uncertainty: Heuristics and biases. Science, 185(4157), 1124–1131. https://doi.org/10.1126/science.185.4157.1124
Williams, B. (1981). Moral luck. Cambridge University Press.