در رواندرمانی، تغییر اغلب بهصورت رویدادی خطی و یکنواخت تصور میشود: مشکل شناسایی میشود، مداخله انجام میگیرد و سپس پیامد مطلوب حاصل میشود. بااینحال، پژوهشهای مربوط به فرایند تغییر نشان دادهاند که مسیر تغییر روانشناختی میتواند غیرخطی، ناپیوسته، نوسانی و وابسته به زمان و زمینه باشد (Hayes et al., 2007). رویکردهای نظامهای پویا نیز رواندرمانی را فرایندی در یک سامانه پیچیده و خودسازمانده میدانند که در آن ثبات و تغییر بهطور مستمر با یکدیگر تعامل دارند (Gelo & Salvatore, 2016).
این مقاله یک چارچوب مفهومی برای استفاده محتاطانه از «سری تیلور» (Taylor Series) در اندیشیدن به فرمولبندی، تغییر و پایش فرایند رواندرمانی پیشنهاد میکند. ایده اصلی این نیست که ذهن انسان یا فرایند درمان واقعاً یک سری تیلور است؛ بلکه ساختار منطقی «تقریب محلی» میتواند استعارهای دقیق برای این پرسش باشد که درمانگر چگونه وضعیت کنونی مراجع را بر اساس اطلاعات موجود تقریب میزند، چگونه جهت و سرعت تغییر را بررسی میکند، چه مقدار از تغییرات هنوز برای مدل ناشناخته است، و در چه فاصلهای از وضعیت فعلی دیگر نمیتوان با اطمینان به فرمولبندی موجود تکیه کرد.
مقاله میان سه سطح تمایز میگذارد: «تناظر مستقیم محدود» (Limited Direct Correspondence)، «بسط مفهومی میانجیشده» (Mediated Conceptual Extension) و «بسط فرانظری اکتشافی» (Exploratory Metatheoretical Extension). در سطح نخست، تنها زمانی میتوان از مفاهیم ریاضی بهصورت مستقیم سخن گفت که یک فرایند روانشناختی بهطور عملیاتی به یک مسیر قابلاندازهگیری و مناسب برای تحلیل ریاضی تبدیل شده باشد. در سطح دوم، مفاهیم تیلور بهعنوان زبان سازماندهنده برای فرمولبندی پویا و فردمحور به کار میروند. در سطح سوم، این چارچوب به پرسشهای فلسفه علم درباره مدلسازی، تقریب، عدمقطعیت و حدود تعمیم منتهی میشود.
نتیجه اصلی مقاله آن است که آنچه میتواند از سری تیلور به رواندرمانی منتقل شود، «ساختار منطقی تقریب محلی» است، نه «هستیشناسی تابع». این تمایز امکان استفاده خلاقانه از ریاضیات را بدون فروکاستن تجربه انسانی به یک معادله فراهم میکند.
رواندرمانی با فرایندهایی سروکار دارد که در طول زمان تغییر میکنند. هیجان، اجتناب، انعطافپذیری، رابطه درمانی، شدت نشانهها، باورها، رفتارهای مقابلهای و حتی معنایی که فرد از تجربه خود میسازد، ثابت نیستند.
ازاینرو، توصیف مراجع صرفاً با مجموعهای از ویژگیهای ثابت ممکن است بخشی از واقعیت بالینی را از دست بدهد. دو مراجع ممکن است در یک مقطع نمره اضطراب مشابهی داشته باشند، اما مسیر رسیدن آنان به آن نقطه، سرعت تغییر، واکنش به مداخلات و احتمال تغییر بعدی کاملاً متفاوت باشد.
این مسئله با ادبیات تغییر در رواندرمانی نیز سازگار است. Hayes و همکاران نشان دادهاند که تغییر درمانی الزاماً خطی و تدریجی نیست و میتواند شامل الگوهای غیرخطی و ناپیوسته باشد (Hayes et al., 2007). Gelo و Salvatore نیز از منظر نظامهای پویا، رواندرمانی را سامانهای پیچیده، باز و خودسازمانده توصیف کردهاند (Gelo & Salvatore, 2016).
در چنین زمینهای، «سری تیلور» میتواند یک ابزار فکری جالب باشد؛ نه بهعنوان نظریهای درباره ذهن، بلکه بهعنوان استعارهای برای فهم یک اصل مهم:
«ما معمولاً وضعیت آینده یک فرایند را از وضعیت فعلی و اطلاعات محلی درباره نحوه تغییر آن تقریب میزنیم؛ اما این تقریب همیشه محدود و وابسته به دامنه اعتبار خود است.»
این ایده برای فرمولبندی بالینی اهمیت دارد.
در تحلیل ریاضی، سری تیلور روشی برای تقریب یک تابع در اطراف یک نقطه مشخص است. بهجای اینکه رفتار کامل تابع در همه نقاط را بدانیم، اطلاعات تابع و مشتقهای آن در یک نقطه را به کار میگیریم تا رفتار آن را در ناحیهای پیرامون آن نقطه تقریب بزنیم.
نکته مهم این است که این تقریب دارای شرایط و محدودیتهای ریاضی است. هر تابع هم الزاماً با سری تیلور خود در یک ناحیه دلخواه یکسان نیست؛ وجود مشتقهای فراوان بهتنهایی تضمین نمیکند که تابع با سری تیلور خود منطبق باشد. بنابراین، حتی در ریاضیات نیز «تقریب محلی» با «شناخت کامل تابع» یکی نیست.
این نکته برای رواندرمانی بسیار مهم است.
فرمولبندی بالینی نیز معمولاً تصویری کامل و نهایی از شخص نیست. بلکه مدلی موقتی است که بر اساس اطلاعات فعلی ساخته میشود و باید در برابر تجربههای جدید اصلاح شود.
بنابراین، اولین انتقال مفهومی از ریاضیات به رواندرمانی چنین است:
«فرمولبندی بالینی را میتوان بهعنوان یک تقریب محلی و موقت در نظر گرفت، نه بهعنوان حقیقت نهایی درباره مراجع.»
این انتقال، استعاری و فرانظری است؛ نه یک گزاره ریاضی درباره روان انسان.
در سری تیلور، تقریب حول یک نقطه مرجع انجام میشود. میتوان این مفهوم را بهطور استعاری با «اینجا و اکنون» (Here-and-Now) در رواندرمانی مرتبط کرد.
در این خوانش، وضعیت فعلی مراجع نقطهای است که درمانگر از آنجا شروع به فهمیدن مسیر میکند.
برای مثال، فرض کنید مراجع میگوید:
«این هفته دوباره وقتی همسرم جواب پیامم را نداد، مطمئن شدم که برایش مهم نیستم.»
درمانگر میتواند این تجربه را صرفاً یک رویداد منفرد تلقی نکند، بلکه آن را نقطهای برای بررسی وضعیت فعلی سیستم قرار دهد:
اکنون چه اتفاقی افتاده است؟
شدت واکنش چقدر بوده است؟
واکنش با چه سرعتی افزایش یافته است؟
آیا الگو نسبت به ماه گذشته تغییر کرده است؟
چه چیزی باعث کاهش یا افزایش آن شده است؟
فرمولبندی در اینجا یک برچسب ثابت نیست؛ بلکه یک «نقطه مرجع» برای بررسی مسیر است.
این رویکرد با تأکید بر فرایندهای فردمحور و مطالعه تغییرات درونفردی در طول زمان همراستا است. Barlow و Nock بر اهمیت روشهای فردمحور و مطالعه فشرده افراد در طول زمان تأکید کردهاند، بدون اینکه روشهای گروهی را بیاعتبار بدانند (Barlow & Nock, 2009). Fisher و همکاران نیز نشان دادهاند که تعمیم مستقیم یافتههای گروهی به افراد منفرد میتواند محدودیتهای جدی داشته باشد (Fisher et al., 2018).
بنابراین، استعاره تیلور میتواند درمانگر را به یک پرسش مهم حساس کند:
«من درباره این فرد، در این مقطع زمانی، چه چیزی را واقعاً میدانم؟»
در یک تقریب تیلوری، نخستین مؤلفه وضعیت تابع در نقطه مرجع است.
در زبان بالینی، میتوان آن را بهصورت استعاری «وضعیت فعلی» در نظر گرفت.
مثلاً:
مراجع در جلسه ششم گزارش میکند که شدت اضطراب اجتماعی او در موقعیتهای مشخص کمتر شده است.
این مشاهده مهم است، اما هنوز بهتنهایی نمیگوید که تغییر پایدار است، در چه شرایطی رخ داده یا چه مسیری در پیش دارد.
درمانگر باید از «وضعیت» به «مسیر» حرکت کند.
این همان نقطهای است که استعاره تیلور از یک تشبیه ساده فراتر میرود و به یک اصل فرمولبندی تبدیل میشود:
«یک مشاهده مقطعی، اطلاعاتی درباره موقعیت فعلی میدهد؛ اما اطلاعات درباره مسیر تغییر، نیازمند مشاهده در طول زمان است.»
مشتق اول در ریاضیات اطلاعاتی درباره نرخ تغییر ارائه میکند. اگر متغیر مستقل زمان باشد، میتوان آن را بهصورت استعاری با سرعت تغییر یک متغیر روانشناختی مرتبط کرد.
فرض کنیم درمانگر شدت اضطراب را در چند نقطه زمانی اندازهگیری میکند.
ممکن است دو مراجع در جلسه ششم اضطراب مشابهی داشته باشند؛ اما یکی از آنها از هفته قبل بهطور پیوسته در حال کاهش بوده و دیگری پس از کاهش اولیه دوباره در حال افزایش باشد.
از این منظر، «وضعیت برابر» الزاماً به معنای «مسیر برابر» نیست.
در سطح مفهومی، مشتق اول به درمانگر یادآوری میکند که فقط نپرسد:
«الان چقدر اضطراب دارد؟»
بلکه بپرسد:
«اضطراب او در چه جهتی و با چه آهنگی در حال تغییر است؟»
البته باید یک احتیاط مهم را رعایت کرد: اگر دادههای بالینی بهصورت گسسته جمعآوری شده باشند، صحبت از «مشتق» به معنای دقیق ریاضی ممکن نیست مگر اینکه مدل و روش تخمین لازم وجود داشته باشد. اختلاف بین دو نمره متوالی صرفاً یک تغییر گسسته است و با مشتق لحظهای یکی نیست.
این تمایز برای جلوگیری از ریاضینمایی اهمیت دارد.
مشتق دوم، در صورت داشتن زمان بهعنوان متغیر مستقل، به تغییر نرخ تغییر مربوط است.
در رواندرمانی میتوان از آن بهعنوان استعارهای برای پرسش زیر استفاده کرد:
«آیا خودِ روند تغییر نیز در حال تغییر است؟»
مثلاً ممکن است شدت نشانهها ابتدا بهآرامی کاهش یابد، سپس کاهش سریعتر شود و بعد دوباره آهسته گردد.
در این حالت، تنها دانستن اینکه نشانهها «کاهش یافتهاند» اطلاعات کافی درباره دینامیک مسیر نیست.
درمانگر ممکن است متوجه شود که:
ابتدا تغییر اندک بوده است؛
سپس تغییر سریعتر شده است؛
و پس از یک رویداد خاص، دوباره مسیر تغییر کند شده است.
این مفهوم با ادبیات نظامهای پویا و پژوهش درباره نوسانها و تغییرات غیرخطی در رواندرمانی همخوانی مفهومی دارد، اما نباید گفت که «مشتق دوم معادل بیثباتی روانشناختی است». چنین همارزیای از نظر علمی قابل دفاع نیست.
همچنین «مشتق دوم» نباید بهصورت خودکار به «لایه عمیقتر روان» تعبیر شود. ترتیب ریاضی مشتقها هیچ دلالتی درباره عمق روانشناختی ندارد.
یکی از وسوسههای مهم در استفاده از این استعاره آن است که گفته شود:
مشتق اول = رفتار
مشتق دوم = هیجان
مشتق سوم = طرحواره
مشتقهای بالاتر = هویت یا ناخودآگاه.
این برداشت علمی نیست.
مرتبه بالاتر در ریاضیات به اطلاعات پیچیدهتر درباره تغییر تابع مربوط است، نه به «عمق» بیشتر در معنای روانشناختی.
بنابراین، اگر از این مفهوم در رواندرمانی استفاده کنیم، باید صرفاً بگوییم:
«اطلاعات مرتبه بالاتر ممکن است برای توصیف پیچیدگی بیشتر مسیر تغییر مفید باشند.»
نه اینکه:
«مشتق سوم نشاندهنده لایه ناخودآگاه است.»
این تفاوت کوچک در زبان، تفاوت بزرگی در اعتبار علمی ایجاد میکند.
یکی از غنیترین مفاهیم برای انتقال استعاری از سری تیلور، مفهوم «باقیمانده» (Remainder) است.
هر تقریب محدود ممکن است تمام رفتار تابع را توضیح ندهد. بخشی از خطا یا تفاوت میان تقریب و مقدار واقعی، با جمله باقیمانده توصیف میشود.
در فرمولبندی بالینی نیز چنین وضعیتی رایج است.
درمانگر ممکن است تصور کند که اجتناب مراجع عمدتاً با ترس از ارزیابی دیگران توضیح داده میشود. اما بعد مشاهده میکند که در بعضی موقعیتها، حتی بدون حضور دیگران، اجتناب ادامه دارد.
در اینجا دو واکنش ممکن است:
واکنش نخست این است که داده جدید را نادیده بگیریم و فرمولبندی قبلی را حفظ کنیم.
واکنش دوم این است که بگوییم:
«مدل فعلی بخشی از الگو را توضیح میدهد، اما همه آن را توضیح نمیدهد.»
این دومی از نظر علمی سالمتر است.
اما باید تأکید کرد که باقیمانده تیلور با «خطای پیشبینی» (Prediction Error) در نظریههای شناختی یا پردازشی یکی نیست. ممکن است میان آنها شباهت مفهومی وجود داشته باشد، اما این دو اصطلاح متعلق به چارچوبهای نظری متفاوتاند.
این یکی از مهمترین مرزهای این مقاله است.
یکی از ویژگیهای مهم تقریب محلی آن است که کیفیت آن ممکن است با دور شدن از نقطه مرجع کاهش پیدا کند.
در رواندرمانی نیز یک فرمولبندی ممکن است در شرایط خاص بسیار مفید باشد، اما در شرایط دیگر دقت کمتری داشته باشد.
مثلاً درمانگر ممکن است مشاهده کند:
«وقتی مراجع احساس طردشدگی میکند، معمولاً عقبنشینی میکند.»
این گزاره ممکن است در رابطه عاطفی او درست باشد، اما الزاماً در محیط شغلی یا رابطه با دوستان صدق نکند.
بنابراین، باید پرسید:
این فرمولبندی در چه زمینهای معتبر است؟
چه زمانی باید آن را دوباره بررسی کنیم؟
چه دادهای میتواند اعتبار آن را محدود یا رد کند؟
این پرسش با مفهوم «دامنه اعتبار» (Domain of Validity) ارتباط دارد.
در اینجا میتوان از مفهوم ریاضی «شعاع همگرایی» (Radius of Convergence) بهعنوان استعارهای استفاده کرد؛ اما نباید گفت که شعاع همگرایی ریاضی همان دامنه اعتبار یک فرمولبندی بالینی است.
این فقط یک نگاشت استعاری است:
«هر مدل، محدودهای دارد که در آن بهتر عمل میکند.»
اگر این ایده را با فرمولبندی بالینی ترکیب کنیم، فرمولبندی دیگر یک گزارش ثابت درباره «این فرد چنین شخصیتی دارد» نخواهد بود.
بلکه میتواند چیزی شبیه این باشد:
«در شرایط A، زمانی که تجربه B رخ میدهد، احتمال فعال شدن الگوی C افزایش مییابد؛ این الگو در شرایط D ضعیفتر است؛ دادههای فعلی نشان میدهند که شدت آن در هفتههای اخیر تغییر کرده است؛ و هنوز درباره نقش متغیر E اطمینان کافی نداریم.»
چنین فرمولبندیای چند ویژگی دارد:
محلی است؛
زمانمند است؛
مشروط است؛
قابل اصلاح است؛
و عدمقطعیت را پنهان نمیکند.
این ویژگیها با نگاه فردمحور و فرایندی به روانشناسی سازگارند (Barlow & Nock, 2009; Fisher et al., 2018).
برای جلوگیری از آشفتگی مفهومی، میتوان کاربردهای این چارچوب را در سه سطح متمایز کرد.
در این سطح، تنها زمانی از مفاهیم ریاضی بهصورت مستقیم سخن میگوییم که یک فرایند روانشناختی واقعاً به یک متغیر قابلاندازهگیری و مسیر زمانی تبدیل شده باشد و مدل ریاضی مشخصی برای آن ساخته شده باشد.
مثلاً اگر شدت یک متغیر بالینی با اندازهگیریهای پرتعداد در طول زمان ثبت شود و پژوهشگر یک تابع یا مدل مناسب برای مسیر آن تعریف کند، میتوان درباره نرخ تغییر و تقریب محلی به معنای فنی سخن گفت.
در این حالت، استفاده از مشتق یا تقریب تیلوری بخشی از یک مدل ریاضی واقعی است.
اما این سطح نیازمند داده، تعریف عملیاتی، فرضهای مدل و آزمون تجربی است.
صرف استفاده از کلمه «تغییر» یا «روند» کافی نیست.
در این سطح، سری تیلور مستقیماً مدل روانشناختی نیست، اما ساختار آن به سازماندهی تفکر درمانگر کمک میکند.
مثلاً:
وضعیت فعلی را نقطه مرجع بدانیم؛
جهت تغییر را بررسی کنیم؛
سرعت تغییر را از خودِ وضعیت متمایز کنیم؛
به تغییر در سرعت تغییر توجه کنیم؛
و برای آنچه هنوز توضیح ندادهایم جای مشخصی در فرمولبندی داشته باشیم.
این سطح احتمالاً مناسبترین کاربرد برای آموزش، سوپرویژن و فرمولبندی بالینی است.
در این سطح، از استعاره تیلور برای طرح پرسشهایی درباره ماهیت مدلسازی در رواندرمانی استفاده میشود.
مثلاً:
آیا یک فرمولبندی باید «حقیقت» باشد یا «تقریب مفید»؟
چه زمانی مدل موجود باید کنار گذاشته شود؟
چقدر میتوان از دادههای یک دوره درمان برای پیشبینی دوره بعد استفاده کرد؟
چگونه باید میان تعمیم جمعیتی و شناخت فردی تعادل برقرار کرد؟
این سطح با مباحث فلسفه علم و نظریههای نظامهای پویا پیوند پیدا میکند، اما نباید با نظریه تجربی درباره ذهن اشتباه گرفته شود.
رویکردهای نظامهای پویا از مهمترین زمینههای نظری برای فهم تغییر غیرخطی در رواندرمانی هستند.
Gelo و Salvatore رواندرمانی را از این منظر سامانهای باز، پیچیده و خودسازمانده توصیف کردهاند که تغییر آن در تعامل میان ثبات و تحول رخ میدهد (Gelo & Salvatore, 2016). Hayes و همکاران نیز بر اهمیت مطالعه الگوهای غیرخطی و ناپیوسته تغییر تأکید کردهاند (Hayes et al., 2007).
از این منظر، استعاره تیلور نباید جایگزین نظریه نظامهای پویا شود.
بلکه میتواند یک «مدخل آموزشی» برای فهم یکی از ایدههای مهم آن باشد:
«برای فهم مسیر آینده، وضعیت فعلی بهتنهایی کافی نیست؛ باید اطلاعاتی درباره نحوه تغییر وضعیت نیز داشته باشیم.»
این نکته ساده است، اما برای فرمولبندی درمانی اهمیت زیادی دارد.
یکی از جذابترین پیوندهای این چارچوب با روششناسی فردمحور (Idiographic Approach) است.
در بسیاری از مطالعات روانشناختی، روابط میان متغیرها در سطح گروه بررسی میشوند. این روش برای بسیاری از پرسشها ضروری است، اما رابطهای که در میانگین گروه مشاهده میشود الزاماً همان رابطهای نیست که در یک فرد خاص در طول زمان رخ میدهد.
Barlow و Nock بر ظرفیت روشهای فردمحور برای مطالعه فشرده افراد تأکید کردهاند (Barlow & Nock, 2009). Fisher و همکاران نیز درباره محدودیت تعمیم مستقیم یافتههای گروهی به سطح فرد هشدار دادهاند (Fisher et al., 2018).
بنابراین، استعاره تیلور میتواند یک پرسش روششناختی مفید ایجاد کند:
«اگر هدف من فهم مسیر این مراجع خاص است، چه دادههایی از خود او در طول زمان نیاز دارم؟»
اما نباید از این نتیجه گرفت که «هر مراجع باید با یک سری تیلور مستقل مدل شود». این ادعا نیازمند پژوهش تجربی است.
این چارچوب زمانی جالبتر میشود که درمانگر اطلاعاتی با فاصلههای زمانی نسبتاً کوتاه در اختیار داشته باشد.
Schiepek و همکاران نشان دادهاند که پایش بلادرنگ و پرتکرار فرایندهای رواندرمانی میتواند امکان تحلیل سریهای زمانی و بررسی پویاییهای فرایند درمان را فراهم کند (Schiepek et al., 2016).
در چنین رویکردی، به جای اینکه درمانگر فقط ابتدا و انتهای درمان را مقایسه کند، میتواند مسیر را مشاهده کند.
برای مثال:
آیا اضطراب کاهش یافته است؟
آیا کاهش آن پایدار است؟
آیا نوسان آن بیشتر شده است؟
آیا پیش از تغییر ناگهانی، نشانههایی از بیثباتی دیده شده است؟
پژوهش Olthof و همکاران نیز نشان داده است که برخی شاخصهای نوسان و هشدار زودهنگام در دادههای روزانه میتوانند با تغییرات ناگهانی در روند درمان مرتبط باشند (Olthof et al., 2020).
بااینحال، چنین یافتههایی به معنای آن نیستند که میتوان از سری تیلور برای پیشبینی قطعی مسیر درمان استفاده کرد.
یکی از کاربردهای عملی این نگاه، تقویت فرهنگ بازبینی مستمر فرمولبندی است.
اگر مراجع و درمانگر بهطور منظم دادههایی درباره وضعیت و تغییرات مراجع جمعآوری کنند، فرمولبندی میتواند با دادههای جدید اصلاح شود.
این رویکرد با ادبیات بازخورد در رواندرمانی نیز همخوانی دارد. مرور نظاممند Pejtersen و همکاران درباره نظام بازخورد PCOMS نشان میدهد که بازخورد فرایندی موضوعی قابل بررسی تجربی است، هرچند اندازه و شرایط اثر آن باید با دقت تفسیر شود (Pejtersen et al., 2020).
پس استعاره تیلور میتواند یک اصل بالینی ساده را تقویت کند:
«فرمولبندی خوب چیزی نیست که یکبار ساخته شود؛ چیزی است که با دادههای جدید دوباره آزموده شود.»
مراجعی ۳۲ ساله برای اضطراب اجتماعی مراجعه کرده است.
در جلسات نخست، درمانگر متوجه میشود که مراجع در موقعیتهایی که احتمال ارزیابی شدن وجود دارد، بهسرعت از تعامل فاصله میگیرد.
فرمولبندی اولیه چنین است:
«ترس از ارزیابی منفی → افزایش اضطراب → اجتناب → کاهش کوتاهمدت ناراحتی.»
چند هفته بعد، اضطراب در برخی موقعیتها کاهش مییابد.
اگر درمانگر صرفاً وضعیت فعلی را ببیند، ممکن است بگوید:
«درمان مؤثر بوده است.»
اما با نگاه فرایندی، پرسشهای دیگری مطرح میشوند:
آیا شدت اضطراب واقعاً کاهش یافته است یا فقط در برخی موقعیتها؟
آیا سرعت کاهش اضطراب در حال افزایش است؟
آیا مراجع در ابتدا کاهش نشان داده ولی اکنون دوباره در حال افزایش است؟
آیا موقعیتهای جدیدی وجود دارند که فرمولبندی اولیه آنها را توضیح نمیدهد؟
مثلاً درمانگر متوجه میشود که مراجع در تعامل با افراد ناشناس بهتر شده، اما در روابط عاطفی نزدیک هنوز واکنش شدیدی دارد.
در اینجا فرمولبندی قبلی نباید به زور حفظ شود.
درمانگر میتواند بگوید:
«مدل اولیه بخشی از مسیر را توضیح میدهد، اما ظاهراً در روابط نزدیک عامل دیگری فعال میشود.»
این همان چیزی است که استعاره «باقیمانده» میتواند بهصورت مفهومی به درمانگر یادآوری کند.
استفاده بالینی از استعاره باید با احتیاط انجام شود. شواهد موجود درباره استعاره در رواندرمانی نشان میدهند که استفاده از استعاره در تعاملات درمانی رایج است، اما شواهد تجربی درباره اثربخشی آن هنوز محدود است؛ در عین حال، مشارکت مشترک درمانگر و مراجع در بسط استعاره با برخی شاخصهای درونجلسهای مانند درگیری شناختی ارتباط داشته است (McMullen & Tay, 2023).
بنابراین، درمانگر نباید استعاره تیلور را به مراجع «تحمیل» کند.
یک کاربرد محتاطانه میتواند چنین باشد:
درمانگر: «اگر قرار باشد این هفته را فقط یک نقطه از مسیر در نظر بگیریم، فکر میکنید نسبت به ماه قبل در چه جهتی حرکت کردهاید؟»
مراجع: «فکر میکنم کمتر فرار میکنم، ولی هنوز خیلی سریع به هم میریزم.»
درمانگر: «پس شاید دو چیز جدا داشته باشیم؛ اینکه مقدار اجتناب کمتر شده و اینکه سرعت بههمریختن هنوز بالاست.»
درمانگر در اینجا لازم نیست حتی واژه «مشتق» را به کار ببرد.
هدف، انتقال ساختار تفکر است، نه آموزش ریاضیات.
در صورت علاقه مراجع، میتوان استعاره را صریحتر کرد:
«اگر زندگی روانی شما یک مسیر بود، وضعیت فعلی فقط میگوید کجا هستید؛ چیزی که برای من جالب است این است که مسیرتان با چه سرعتی و در چه جهتی در حال تغییر است.»
این نوع استفاده با منطق استعارههای مشارکتی سازگارتر است تا اینکه درمانگر معنای استعاره را از پیش تعیین کند (McMullen & Tay, 2023).
برخی رویکردهای معاصر در رواندرمانی نیز بر تغییر پیشبینیها، یادگیری جدید و رابطه میان تجربه، انتظار و پیامد تأکید میکنند.
برای نمونه، رویکرد یادگیری بازداری (Inhibitory Learning) در درمان مواجهه بر نقض انتظار، تنوع موقعیتها، حذف نشانههای ایمنی و ایجاد فرصت برای یادگیری جدید تأکید میکند (Craske et al., 2014).
همچنین چارچوبهای پیشبینیپردازشی (Predictive Processing) تلاش کردهاند برخی فرایندهای رواندرمانی را از منظر تغییر پیشبینیها و مدلهای تولیدکننده تجربه توضیح دهند (Villiger, 2025). این مقاله در نسخه منتشرشده سال ۲۰۲۵ در Journal of Contemporary Psychotherapy آمده است.
بااینحال، این نظریهها «کاربرد مستقیم سری تیلور» نیستند.
تنها میتوان گفت که میان آنها یک پرسش مشترک وجود دارد:
«چگونه از اطلاعات فعلی برای بهروزرسانی مدل خود درباره آنچه ممکن است بعداً رخ دهد استفاده میکنیم؟»
اما این شباهت ساختاری به معنای یکسان بودن نظریهها نیست.
بهویژه، نباید باقیمانده تیلور را با خطای پیشبینی، یا نقطه بسط را با یک مدل ذهنی پیشبینیکننده یکسان دانست.
در نهایت میتوان گفت که چهار ایده بیشترین ارزش مفهومی را دارند.
نخست، وضعیت فعلی با مسیر تغییر یکی نیست.
دوم، جهت تغییر با مقدار فعلی متغیر یکی نیست.
سوم، روند تغییر نیز میتواند تغییر کند.
چهارم، هر تقریب دارای محدودیت است و باید امکان اصلاح یا کنار گذاشتن آن وجود داشته باشد.
این چهار اصل برای فرمولبندی بالینی بسیار مهماند، حتی اگر هیچگاه یک معادله ریاضی در جلسه درمان نوشته نشود.
از منظر فلسفه علم، این مقاله یک «چارچوب مفهومی» (Conceptual Framework) است، نه یک نظریه تجربی تأییدشده و نه یک پروتکل درمانی.
سری تیلور در اینجا یک ساختار ریاضی تثبیتشده است که برای روشن کردن برخی مسائل روششناختی و مفهومی در رواندرمانی به کار گرفته میشود.
این مقاله ادعا نمیکند که:
ذهن انسان یک تابع تیلوری است؛
فرمولبندی بالینی واقعاً یک سری تیلور است؛
مشتقهای روانشناختی معادل مشتقهای ریاضیاند؛
مشتقهای مرتبه بالاتر نشاندهنده عمق بیشتر روان هستند؛
باقیمانده سری تیلور همان خطای پیشبینی است؛
شعاع همگرایی همان دامنه اعتبار فرمولبندی بالینی است؛
یا استفاده از این استعاره بهخودیخود اثربخشی درمان را افزایش میدهد.
در عوض، ادعای مقاله محدودتر است:
ساختار منطقی «تقریب محلی، بررسی تغییر، توجه به محدودیت مدل و بازبینی بر اساس داده جدید» میتواند برای تفکر بالینی و پژوهش فرایند رواندرمانی مفید باشد.
به بیان دقیقتر:
«آنچه از سری تیلور به رواندرمانی منتقل میشود، ساختار منطقیِ تقریب محلی است، نه هستیشناسی تابع.»
این اصل را میتوان «اصل استقلال اعتبار حوزهها» نامید:
«اعتبار ریاضی یک مدل، بهخودیخود اعتبار روانشناختی آن را اثبات نمیکند.»
برای تبدیل این چارچوب مفهومی به نظریه تجربی، باید سازهها عملیاتی شوند، دادههای طولی جمعآوری شوند، مدلهای قابلآزمون ساخته شوند و پیشبینیهای آنها در برابر دادههای مستقل آزموده شوند.
این رویکرد با نوعی واقعگرایی انتقادی (Critical Realism) نیز سازگار است، مشروط بر آنکه مدل با واقعیت یکی گرفته نشود.
فرمولبندی میتواند درباره فرایند واقعی روانشناختی اطلاعات بدهد، اما خودِ فرایند نیست.
نقشه با سرزمین یکی نیست.
مدل با مراجع یکی نیست.
و یک تقریب خوب نیز الزاماً تصویری کامل از سازوکار واقعی نیست.
در این نگاه، ارزش مدل را میتوان با چند پرسش سنجید:
آیا دادههای موجود را سازمان میدهد؟
آیا پیشبینیهای قابل بررسی ایجاد میکند؟
آیا به انتخاب مداخله کمک میکند؟
آیا با دادههای جدید قابل اصلاح است؟
آیا حدود اعتبار خود را مشخص میکند؟
این نگاه از دو افراط جلوگیری میکند:
از یک سو، «مدل همهچیز را توضیح میدهد»؛
و از سوی دیگر، «مدل فقط یک استعاره زیباست و هیچ ارزش روششناختی ندارد».
استفاده از این استعاره دستکم پنج خطر دارد.
خطر اول، ریاضینمایی است؛ یعنی استفاده از واژههایی مانند مشتق، تابع و همگرایی بدون وجود مدل ریاضی واقعی.
خطر دوم، روانشناسیکردن ریاضیات است؛ یعنی نسبت دادن معنای روانشناختی ذاتی به مفاهیم ریاضی.
خطر سوم، عمقنمایی است؛ یعنی تصور اینکه هرچه مرتبه مشتق بالاتر باشد، به لایه عمیقتری از روان رسیدهایم.
خطر چهارم، پیشبینینمایی است؛ یعنی تصور اینکه چون یک فرمولبندی با تقریب تیلوری مقایسه شده، میتوان آینده درمان را با دقت ریاضی پیشبینی کرد.
خطر پنجم، استعارهپروری بدون داده است؛ یعنی تولید زبان پیچیدهای که ظاهراً علمی است اما هیچ متغیر قابل سنجش، فرض قابل ابطال یا پیامد تجربی ندارد.
این خطرها نشان میدهند که جذابیت یک استعاره نباید با اعتبار علمی آن اشتباه گرفته شود.
شاید یکی از مناسبترین کاربردهای این چارچوب در آموزش رواندرمانی باشد.
در سوپرویژن میتوان از کارآموز پرسید:
«فرمولبندی فعلی تو حول چه نقطهای ساخته شده است؟»
«چه دادههایی فقط وضعیت فعلی را نشان میدهند و چه دادههایی درباره مسیر تغییر اطلاعات میدهند؟»
«چه چیزی نشان میدهد که جهت تغییر عوض شده است؟»
«آیا سرعت تغییر نیز تغییر کرده است؟»
«کدام مشاهده با مدل تو سازگار نیست؟»
«دامنه اعتبار این فرمولبندی کجاست؟»
«اگر داده جدیدی خلاف این مدل به دست آید، چه چیزی را اصلاح خواهی کرد؟»
این پرسشها حتی بدون استفاده از ریاضیات رسمی نیز میتوانند کیفیت استدلال بالینی را افزایش دهند.
برای استفاده عملی از این چارچوب، میتوان پنج مرحله را پیشنهاد کرد:
۱. وضعیت فعلی را دقیق توصیف کنید، بدون اینکه آن را به کل شخصیت مراجع تعمیم دهید.
۲. مسیر تغییر را در طول زمان بررسی کنید، نه فقط یک نقطه را.
۳. میان مقدار تغییر، جهت تغییر و تغییر در نرخ تغییر تمایز بگذارید.
۴. آنچه مدل فعلی توضیح نمیدهد را ثبت کنید.
۵. با دریافت دادههای جدید، فرمولبندی را اصلاح کنید.
اگر در هر مرحله داده کافی وجود نداشته باشد، باید از زبان احتمالی استفاده کرد، نه زبان قطعی.
سری تیلور نظریهای درباره رواندرمانی نیست و نباید بهعنوان یک مدل آماده برای توضیح ذهن انسان معرفی شود.
ارزش آن برای رواندرمانی در جای دیگری قرار دارد.
این مفهوم ریاضی میتواند به درمانگر یادآوری کند که شناخت بالینی اغلب از یک نقطه آغاز میشود، بر اساس اطلاعات محلی ساخته میشود، درباره مسیر تغییر پرسش میکند، محدودیت دارد و باید در برابر دادههای جدید اصلاح شود.
از این منظر، مراجع یک «تابع» نیست و درمانگر نیز صرفاً «تقریبگر» یک تابع ناشناخته نیست. انسانها تاریخ، معنا، عاملیت، روابط، زمینه فرهنگی و ظرفیت بازتفسیر تجربه خود را دارند؛ ویژگیهایی که نمیتوان آنها را صرفاً با انتقال واژگان ریاضی به روانشناسی توضیح داد.
بنابراین، استفاده مسئولانه از سری تیلور در رواندرمانی نه در این ادعاست که «روان انسان را میتوان با تیلور مدل کرد»، بلکه در این پرسش است:
«چگونه میتوانیم بدون اشتباه گرفتن مدل با واقعیت، وضعیت کنونی، مسیر تغییر، محدودیت فرمولبندی و عدمقطعیت خود را دقیقتر ببینیم؟»
در بهترین حالت، سری تیلور برای رواندرمانگر نه یک معادله، بلکه یک انضباط فکری فراهم میکند:
از یک نقطه مشخص شروع کن؛ آنچه را واقعاً میدانی از آنچه حدس میزنی جدا کن؛ تغییر را در طول زمان دنبال کن؛ دامنه اعتبار مدل را فراموش نکن؛ و هرگاه دادههای جدید با مدل سازگار نبودند، مدل را اصلاح کن.
این شاید مهمترین چیزی باشد که یک استعاره ریاضی میتواند به تفکر بالینی بیاموزد: «تقریب خوب، با ادعای شناخت کامل یکی نیست.»
Barlow, D. H., & Nock, M. K. (2009). Why can’t we be more idiographic in our research? Perspectives on Psychological Science, 4(1), 19–21.
Craske, M. G., Treanor, M., Conway, C. C., Zbozinek, T., & Vervliet, B. (2014). Maximizing exposure therapy: An inhibitory learning approach. Behaviour Research and Therapy, 58, 10–23.
Fisher, A. J., Medaglia, J. D., & Jeronimus, B. F. (2018). Lack of group-to-individual generalizability is a threat to human subjects research. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(27), E6106–E6115.
Gelo, O. C. G., & Salvatore, S. (2016). A dynamic systems approach to psychotherapy: A meta-theoretical framework for explaining psychotherapy change processes. Journal of Counseling Psychology, 63(4), 379–395.
Hayes, A. M., Laurenceau, J.-P., Feldman, G., Strauss, J. L., & Cardaciotto, L. (2007). Change is not always linear: The study of nonlinear and discontinuous patterns of change in psychotherapy. Clinical Psychology Review, 27(6), 715–723.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). The metaphorical structure of the human conceptual system. Cognitive Science, 4(2), 195–208.
Laurenceau, J.-P., Hayes, A. M., & Feldman, G. C. (2007). Some methodological and statistical issues in the study of change processes in psychotherapy. Clinical Psychology Review, 27(6), 682–695.
McMullen, L. M., & Tay, D. (2023). Research review of psychotherapists’ use of metaphors. Psychotherapy, 60(3), 255–265.
Molenaar, P. C. M. (2004). A manifesto on psychology as idiographic science: Bringing the person back into scientific psychology—This time forever. Measurement: Interdisciplinary Research and Perspectives, 2(4), 201–218.
Olthof, M., Hasselman, F., Strunk, G., van Rooij, M., Aas, B., Helmich, M. A., Schiepek, G., & Lichtwarck-Aschoff, A. (2020). Critical fluctuations as an early-warning signal for sudden gains and losses in patients receiving psychotherapy for mood disorders. Clinical Psychological Science, 8(1), 25–35.
Pejtersen, J. H., Viinholt, B. C. A., & Hansen, H. (2020). Feedback-informed treatment: A systematic review and meta-analysis of the Partners for Change Outcome Management System. Journal of Counseling Psychology, 67(6), 723–735.
Schiepek, G., Aichhorn, W., Gruber, M., Strunk, G., Bachler, E., & Aas, B. (2016). Real-time monitoring of psychotherapeutic processes: Concept and compliance. Frontiers in Psychology, 7, 604.
Villiger, D. (2025). An integrative model of psychotherapeutic interventions based on a predictive processing framework. Journal of Contemporary Psychotherapy, 55, 39–49. https://doi.org/10.1007/s10879-024-09637-7.
این