چکیده
رواندرمانی اساساً با تغییر سروکار دارد، اما «تغییر» در همهٔ سطوح یک معنا ندارد. در یک مقیاس، درمانگر با تفاوت میان نمرهٔ پیشآزمون و پسآزمون مواجه است؛ در مقیاسی دیگر، با تغییرات جلسهبهجلسه، سرعت تغییر، تغییرات موضعی، تفاوت میان افراد و پویاییهای غیرخطی روبهرو میشود. زبان ریاضیات، بهویژه نمادهای Δ، d، ∂ و ∇، میتواند برای تفکیک این سطوح مفید باشد؛ اما تنها در صورتی که مرز میان کاربرد مستقیم ریاضی و قیاس ساختاری حفظ شود.
این مقاله یک چارچوب چهارسطحی پیشنهاد میکند: نخست، اندازهگیری مستقیم تغییر؛ دوم، مدلسازی ریاضی تغییر؛ سوم، قیاس ساختاری؛ و چهارم، استعارهٔ بالینی. در سطح نخست، تغییر متناهی و شاخص تغییر قابل اعتماد (Reliable Change Index) به فهم تفاوت میان «تفاوت مشاهدهشده» و «تغییر فراتر از خطای اندازهگیری» کمک میکنند. در سطح دوم، مدلهای پویایی غیرخطی نشان میدهند که مسیر تغییر الزاماً خطی و یکنواخت نیست. در سطح سوم، مفاهیمی مانند گرادیان و شیب میتوانند برای فهم ساختار روابط یا تغییرات روانشناختی به کار روند، مشروط بر آنکه از همانندی ساختاری سخن گفته شود، نه همارزی ریاضی. در سطح چهارم، این مفاهیم میتوانند استعارههایی بالینی برای کمک به مشاهده، زبانآوری و بازسازی تجربهٔ مراجع فراهم کنند.
استدلال مرکزی مقاله این است که ارزش زبان ریاضی در رواندرمانی نه در ریاضیسازی تجربهٔ انسانی، بلکه در افزایش دقت مفهومی دربارهٔ نوع تغییر، مقیاس مشاهده، سرعت تحول، وابستگی به زمینه و محدودیت استنباط است. سه پرسش مرزی در سراسر مقاله دنبال میشوند: چه چیزی واقعاً اندازهگیری شده است؟ چه چیزی واقعاً محاسبه یا مدلسازی شده است؟ و از آن داده یا مدل دقیقاً چه چیزی را میتوان استنباط کرد؟
واژگان کلیدی: تغییر روانشناختی، تغییر متناهی، شاخص تغییر قابل اعتماد، تغییر ناگهانی، پویایی غیرخطی، مشتق، مشتق جزئی، گرادیان، قیاس ساختاری، استعاره بالینی
مقدمه
در رواندرمانی، عبارتهایی مانند «مراجع تغییر کرده است»، «روند درمان کند شده»، «یک تغییر ناگهانی رخ داده» یا «این مداخله مسیر تغییر را عوض کرده است» بسیار رایجاند. بااینحال، هر یک از این جملهها میتواند به سطح متفاوتی از تغییر اشاره کند.
ممکن است منظور از تغییر، تفاوت میان دو نمره باشد. ممکن است تغییر در طول چند جلسه دنبال شود. ممکن است پژوهشگر به دنبال الگویی از تغییرات سریع و کند باشد. یا درمانگر بخواهد بفهمد چرا یک تعامل کوچک در یک رابطه، در موقعیتی خاص، به تشدیدی بزرگ منجر میشود.
در اینجا زبان ریاضیات میتواند یک ابزار مفهومی ارزشمند باشد؛ نه به این معنا که تجربهٔ روانشناختی را بتوان بهسادگی به معادله تبدیل کرد، بلکه به این معنا که ریاضیات میان انواع متفاوتی از «تغییر» تمایز میگذارد که زبان روزمره غالباً آنها را یکی میکند.
نماد Δ معمولاً برای تغییر یا تفاوت متناهی به کار میرود؛ d در حساب دیفرانسیل به تغییر دیفرانسیلی اشاره دارد؛ ∂ برای مشتق جزئی و ∇ برای عملگر گرادیان به کار میرود. اما وجود این نمادها در یک متن روانشناختی بهخودیخود به معنای کاربرد علمی آن مفاهیم نیست.
برای جلوگیری از این خطا، در این مقاله چهار سطح از ارتباط میان ریاضیات و رواندرمانی از هم تفکیک میشود:
۱. سنجش مستقیم؛ زمانی که کمیت ریاضی واقعاً از دادههای روانشناختی محاسبه میشود.
۲. مدلسازی ریاضی؛ زمانی که دادههای روانشناختی در یک مدل ریاضی یا پویاییشناختی قرار میگیرند.
۳. قیاس ساختاری؛ زمانی که ساختار روابط میان متغیرها با ساختاری ریاضی مقایسه میشود، بدون اینکه مدل ریاضی واقعاً بر دادهها اجرا شده باشد.
۴. استعارهٔ بالینی؛ زمانی که یک مفهوم ریاضی برای کمک به تفکر، گفتوگو یا بازنمایی تجربه به کار میرود، بدون اینکه از آن استنباط ریاضی دربارهٔ مراجع صورت گیرد.
این تمایز، ستون معرفتشناختی مقاله است.
۱. Δ: نخستین معنای تغییر، یعنی تفاوت متناهی
در سادهترین سطح، تغییر را میتوان بهصورت تفاوت میان یک وضعیت اولیه و یک وضعیت بعدی مشاهده کرد. اگر شدت نشانهای در آغاز درمان و پایان درمان اندازهگیری شود، تفاوت این دو مشاهده یک «تغییر متناهی» (finite change) است.
این همان جایی است که نماد Δ از نظر مفهومی مفید میشود.
برای مثال، اگر شدت افسردگی فرد از ابتدای درمان تا پایان درمان کاهش یافته باشد، این کاهش را میتوان بهصورت تغییر نمره توصیف کرد. اما خود تفاوت نمره هنوز به ما نمیگوید که این تغییر از نظر آماری قابل اعتماد بوده، از نظر بالینی معنادار بوده یا در اثر درمان ایجاد شده است.
این تمایز بسیار مهم است.
تغییر مشاهدهشده یک داده است؛ تفسیر آن یک استنباط است.
در پژوهش پیامد رواندرمانی، Jacobson، Follette و Revenstorf در سال ۱۹۸۴ بر همین مشکل تأکید کردند: تفاوتهای آماری میانگین گروهها لزوماً نشان نمیدهند که چه کسی واقعاً تغییر کرده و تغییر او از نظر بالینی چه معنایی دارد. آنان چارچوبی برای تفکیک تغییر قابل اعتماد و معناداری بالینی پیشنهاد کردند.
Jacobson و Truax در سال ۱۹۹۱ این رویکرد را بسط دادند و شاخص تغییر قابل اعتماد یا RCI را برای بررسی این مسئله مطرح کردند که آیا مقدار تغییر مشاهدهشده در یک فرد از آنچه میتوان صرفاً به تغییرپذیری و خطای اندازهگیری نسبت داد، فراتر رفته است یا نه. در همان مقاله، «تغییر معنادار بالینی» نیز به حرکت فرد از محدودهٔ ناکارآمد به محدودهٔ عملکردی مربوط شد.
بنابراین از نظر تاریخی بهتر است این مسیر بهصورت یک فرایند تدریجی دیده شود: چارچوب تغییر معنادار بالینی در ۱۹۸۴، اصلاحات بعدی در روشهای شاخص تغییر، و صورتبندی پرارجاع Jacobson و Truax در ۱۹۹۱.
Christensen و Mendoza نیز در سال ۱۹۸۶ روشی برای اصلاح شاخص RC ارائه کردند. بنابراین نسبت دادن تمام تاریخچهٔ RCI به یک مقالهٔ واحد، تاریخچهٔ روششناختی آن را بیش از حد ساده میکند.
نکتهٔ اساسی این است که Δ با RCI یکی نیست. Δ صرفاً بیانگر تفاوت میان دو مشاهده است؛ RCI یک شاخص آماری است که با در نظر گرفتن ویژگیهای اندازهگیری، دربارهٔ قابل اعتماد بودن این تغییر داوری میکند.
از اینجا یک اصل عمومی به دست میآید:
هر تغییری که مشاهده میشود، الزاماً تغییر قابل اعتماد نیست؛ و هر تغییر قابل اعتماد نیز الزاماً به معنای بهبود بالینی کامل نیست.
۲. تغییر متناهی در برابر مسیر تغییر
تفاوت پیش و پس از درمان، اطلاعات مهمی فراهم میکند، اما یک محدودیت بنیادی دارد: مسیر میان این دو نقطه را نشان نمیدهد.
دو مراجع ممکن است در آغاز و پایان درمان دقیقاً مقدار مشابهی داشته باشند، اما مسیر رسیدن آنان به این نقطه کاملاً متفاوت باشد.
یکی ممکن است تقریباً بهصورت تدریجی تغییر کند. دیگری ممکن است چند هفته تغییر اندکی داشته باشد، سپس در فاصلهٔ کوتاهی افت قابل توجهی در نشانهها نشان دهد.
بنابراین دو وضعیت با Δ نهایی یکسان میتوانند مسیرهای متفاوتی داشته باشند.
این مسئله در پژوهش دربارهٔ «تغییرهای ناگهانی» (sudden gains) بهوضوح دیده میشود. Tang و DeRubeis در سال ۱۹۹۹ نشان دادند که در برخی درمانهای شناختی برای افسردگی، کاهش بزرگی در شدت نشانهها ممکن است در فاصلهٔ میان دو جلسه رخ دهد. در مطالعهٔ آنان، این تغییرهای ناگهانی در برخی مراجعان بخش قابل توجهی از بهبود کلی آنان را تشکیل میداد و با پیامد بهتر درمان همراه بود.
Tang و همکاران در سال ۲۰۰۵ نیز این پدیده را در یک مجموعهٔ دادهٔ مستقل تکرار کردند و گزارش کردند که تغییرهای شناختی قابل توجهی پیش از برخی از این تغییرهای ناگهانی مشاهده میشدند.
اما این یافته را نباید به این گزاره تبدیل کرد که «یک تغییر کوچک شناختی علت قطعی یک تغییر بزرگ بالینی است». شواهد دربارهٔ فرایندهای منتهی به sudden gains پیچیدهتر از چنین استنباط خطیای است.
در یک فراتحلیل شامل ۵۰ مطالعه و ۶۳۵۵ مراجع، Shalom و Aderka (2020) دریافتند که sudden gains با پیامد بهتر در پایان درمان و پیگیری همراه بودند؛ اندازههای اثر گزارششده بهترتیب g = 0.68 و g = 0.61 بود. آنان همچنین نشان دادند که نحوهٔ تعریف sudden gain بر اندازهٔ اثر آن تأثیر میگذارد.
بنابراین حتی در اینجا نیز «اندازهٔ تغییر» از «تعریف عملیاتی تغییر» جدا نیست.
Aderka و Shalom در نظریهٔ بازنگریشدهٔ خود در سال ۲۰۲۱ تأکید کردند که sudden gains را نباید صرفاً بهعنوان پیامد مستقیم یک تکنیک خاص در نظر گرفت؛ این پدیده میتواند با نوسانات نشانهها، کاهش تدریجی علائم، فرایندهای درمانی و نحوهٔ پردازش تغییر پس از آن تعامل داشته باشد.
این نکته برای درمانگر مهم است: مشاهدهٔ یک «جهش» در مسیر درمان، دعوت به پرسش دربارهٔ فرایند است، نه مجوزی برای ساختن یک رابطهٔ علّی فوری.
۳. از Δ به «سرعت تغییر»: شیب، نه صرفاً مقدار تغییر
دو نفر ممکن است مقدار تغییر یکسانی داشته باشند، اما یکی این تغییر را طی چند ماه و دیگری طی چند هفته تجربه کرده باشد.
در ریاضیات، تمایز میان مقدار تغییر و نرخ تغییر اهمیت اساسی دارد.
در رواندرمانی نیز «چقدر تغییر رخ داده؟» با «این تغییر با چه سرعتی رخ داده است؟» یک سؤال نیست.
در پژوهشهای طولی، میتوان با دادههای چندمرحلهای مسیر تغییر را مدل کرد و برای آن شیب آماری برآورد کرد. اما این نکته با گفتن اینکه «درمانگر مشتق روانشناختی مراجع را محاسبه میکند» تفاوت بنیادی دارد.
بسیاری از ابزارهای پایش پیشرفت درمانی در عمل، نمرههای تکرارشونده را جمعآوری میکنند و بر اساس روند مشاهدهشده، بازخورد فراهم میکنند؛ اما این امر بهخودیخود به معنای محاسبهٔ مشتق ریاضی نیست.
نمونهٔ مهم آن پژوهش دربارهٔ بازخورد پیشرفت (progress feedback) است. de Jong و همکاران در فراتحلیل چندسطحی سال ۲۰۲۱، ۵۸ مطالعه، ۱۱۰ اندازهٔ اثر و در مجموع ۲۱٬۶۹۹ بیمار را بررسی کردند. اثر بازخورد پیشرفت بر کاهش نشانهها کوچک اما معنادار بود، با d = 0.15؛ در مراجعانی که بر اساس مسیر مورد انتظار خارج از مسیر بودند، اثر d = 0.17 گزارش شد.
اینجا یک نکتهٔ اصطلاحشناختی بسیار مهم وجود دارد: d در «d = 0.15» اندازهٔ اثر آماری است و هیچ ارتباطی با d در نمادگذاری حساب دیفرانسیل ندارد.
این دو کاربرد یک حرف دارند، اما یک مفهوم ندارند.
۴. d: وقتی تغییر به مقیاس محلی نزدیک میشود
در حساب دیفرانسیل، d بخشی از زبان ریاضی برای توصیف تغییرات بسیار کوچک و محلی است. این مفهوم به ما اجازه میدهد دربارهٔ رفتار یک تابع در همسایگی یک نقطه صحبت کنیم.
اما انتقال این مفهوم به رواندرمانی باید با احتیاط انجام شود.
گفتن اینکه «هر تغییر هیجانی کوچک یک differential است» از نظر ریاضی درست نیست.
یک تغییر کوچک روانشناختی فقط زمانی میتواند در چنین چارچوبی قرار گیرد که متغیر مورد نظر، مقیاس اندازهگیری، تابع یا مدل و شرایط لازم برای محاسبه مشخص شده باشند.
در رواندرمانی معمولاً با دادههای گسسته، ناقص، نویزی و وابسته به زمینه روبهرو هستیم. نمرهٔ یک پرسشنامه در یک جلسه، یک مشاهدهٔ گسسته است؛ نه یک تابع پیوسته که لزوماً بتوان مشتق آن را محاسبه کرد.
بنابراین ارزش d در این مقاله بیش از آنکه یک ابزار مستقیم برای درمان باشد، در ایجاد یک تمایز مفهومی است: میان «تغییر در فاصلهٔ میان دو مشاهده» و «رفتار محلی یک مسیر تغییر».
این تمایز به درمانگر کمک میکند تا از جملههایی مانند «مراجع ناگهان تغییر کرد» به پرسشهای دقیقتری برسد:
تغییر دقیقاً در چه بازهای مشاهده شد؟
چه دادههایی آن را نشان میدهند؟
آیا تغییر پایدار بود؟
چه چیزی پیش از آن رخ داد؟
آیا پس از آن تغییر، فرایند جدیدی شکل گرفت؟
این پرسشها علمیتر از نسبت دادن یک تغییر کوچک به «مشتق روانشناختی» هستند.
۵. ∂: تغییر یک متغیر در حضور متغیرهای دیگر
مشتق جزئی (partial derivative) در ریاضیات برای بررسی تغییر یک کمیت نسبت به یک متغیر، در حالی که سایر متغیرهای مدل در شرایط تعریفشده ثابت در نظر گرفته میشوند، به کار میرود.
این مفهوم برای روانشناسی یک درس روششناختی مهم دارد: یک پیامد روانشناختی میتواند به چند متغیر وابسته باشد.
فرض کنیم کیفیت رابطهٔ زوج به عواملی مانند استرس مالی، تنظیم هیجان، حمایت متقابل، کیفیت ارتباط و خواب وابسته باشد. اگر بخواهیم اثر تغییر یکی از این عوامل را بررسی کنیم، نمیتوانیم صرفاً مشاهده کنیم که هرگاه آن عامل افزایش یافت، پیامد نیز تغییر کرد و سپس نتیجه بگیریم که رابطهٔ علّی پیدا کردهایم.
در ریاضیات، ثابت نگه داشتن متغیرهای دیگر بخشی از تعریف مدل است. در زندگی واقعی، «ثابت نگه داشتن» همهٔ عوامل روانشناختی و اجتماعی بسیار دشوار است.
از این رو، ∂ در رواندرمانی بیشتر از آنکه مجوزی برای ادعای علیت باشد، یادآور یک پرسش مهم است:
اگر یک عامل تغییر کند، در چه شرایطی و با توجه به چه عوامل دیگری، پیامد نیز تغییر میکند؟
این سؤال به طراحی پژوهش، آزمایشهای رفتاری، مطالعات تکموردی و مدلهای طولی نیاز دارد. یک مشاهدهٔ بالینی ساده بهتنهایی مشتق جزئی یا اثر علّی تولید نمیکند.
در نتیجه، باید میان «تحلیل موضعی یک رابطه در یک مدل» و «اثبات علیت در انسان» فاصله گذاشت.
۶. ∇: گرادیان و مسئلهٔ جهت تغییر
گرادیان (gradient) در ریاضیات یک مفهوم برداری است که برای یک میدان اسکالر، جهت افزایش بیشینه و نرخ تغییر موضعی آن را توصیف میکند.
از نظر مفهومی، گرادیان میتواند استعارهٔ جذابی برای رواندرمانی باشد: فرد فقط در یک نقطه قرار ندارد؛ در یک فضای تصمیم، هیجان، رابطه، ارزشها، فشارها و فرصتها قرار گرفته است و برخی جهتها نسبت به جهتهای دیگر «تغییرپذیرتر» یا «پُرشتابتر» به نظر میرسند.
اما اینجا یکی از مهمترین مرزهای مقاله ظاهر میشود.
واژهٔ «گرادیان» در تاریخ روانشناسی نیز سابقه دارد. برای مثال، Miller در نظریهٔ تعارض از گرایشهای رویکرد و اجتناب و تغییر قدرت این گرایشها با فاصله از هدف سخن گفت. Lewin نیز در سنت روانشناسی میدانی و توپولوژیک از مفاهیمی مانند میدان و نیرو استفاده کرد.
اما این تاریخچه به معنای آن نیست که گرادیان روانشناختی Miller یا Lewin همان ∇ در حساب برداری است.
رابطه در اینجا «تناظر ساختاری» است، نه همارزی ریاضی.
میتوان گفت هر دو چارچوب به تغییرات وابسته به موقعیت، جهت و ساختار میدان توجه دارند؛ اما نمیتوان بدون یک مدل ریاضی مشخص، از نظریهٔ Lewin یا Miller نتیجه گرفت که یک گرادیان واقعی ریاضی در روان انسان محاسبه شده است.
این تمایز اهمیت ویژهای دارد، زیرا شباهت واژگان علمی میتواند بهسادگی به اشتباه در سطح نظری منجر شود.
۷. وقتی تغییر خطی نیست: پویاییهای غیرخطی
یکی از جذابترین نقاط اتصال رواندرمانی و ریاضیات، مطالعهٔ تغییرهای غیرخطی است.
در یک فرایند خطی، افزایش تدریجی ورودی معمولاً با تغییر تدریجی خروجی همراه است. اما در نظامهای پیچیده، تغییر کوچک در یک نقطه ممکن است در شرایط خاص پیامد بزرگی داشته باشد؛ یا برعکس، مداخلهای نسبتاً بزرگ ممکن است در شرایطی اثر اندکی ایجاد کند.
این ایده در پژوهشهای پویایی رواندرمانی اهمیت پیدا کرده است.
Schiepek، Tominschek و Heinzel در سال ۲۰۱۴ در مطالعهای دربارهٔ خودسازمانیابی در رواندرمانی، فرضیههایی مانند تغییرات ناپیوسته، بیثباتیهای بحرانی نزدیک به گذارهای الگویی و نقش شرایط مرزی پایدار را بررسی کردند. مطالعه بر ۲۳ بیمار مبتلا به OCD انجام شد. نتایج از برخی فرضیههای مربوط به ناپیوستگی و بیثباتی حمایت کردند، اما همهٔ فرضیهها تأیید نشدند؛ از جمله نقش انگیزش بهعنوان یک «پارامتر کنترل» بهصورت ساده و قطعی تأیید نشد.
این نتیجه دقیقاً نشان میدهد که چگونه باید از مدلهای ریاضی در رواندرمانی استفاده کرد: نه برای زیبا کردن زبان بالینی، بلکه برای تولید فرضیههایی که بتوان آنها را آزمود و همچنین رد کرد.
در این چارچوب، «غیرخطی» به معنای «پیچیده و عمیق» نیست؛ یک ادعای فنی است که باید با داده و مدل مشخص پشتیبانی شود.
۸. sudden gain بهعنوان نمونهای از تغییر غیر یکنواخت
تغییر ناگهانی نمونهٔ خوبی برای نشان دادن فاصلهٔ میان داده و استعاره است.
از یک سو، sudden gain یک پدیدهٔ تجربی است که با معیارهای عملیاتی مشخص تعریف شده و در مطالعات متعدد بررسی شده است. Tang و DeRubeis آن را بهعنوان کاهش بزرگ و نسبتاً پایدار نشانهها در فاصلهٔ میان جلسات بررسی کردند.
از سوی دیگر، اگر درمانگر بگوید «این تغییر شبیه یک گذار فازی است»، دیگر در حال گزارش یک واقعیت ریاضی دربارهٔ مراجع نیست؛ بلکه از یک قیاس ساختاری استفاده میکند.
این قیاس ممکن است برای تفکر بالینی مفید باشد، اما باید در همان سطح باقی بماند.
Aderka و Shalom در نظریهٔ بازنگریشدهٔ ۲۰۲۱ حتی بر نقش نوسان طبیعی نشانهها و فرایندهای تدریجی تأکید میکنند؛ بنابراین sudden gain را نباید بهصورت یک «لحظهٔ جادویی» یا اثر قطعی یک تکنیک خاص تفسیر کرد.
برای درمانگر، این یعنی:
جهش در داده، یک علامت برای بررسی فرایند است؛ نه اثبات یک مکانیسم.
۹. از مدل ریاضی واقعی تا استعارهٔ ساختاری
نمونهای متفاوت از کاربرد مستقیم ریاضیات در روانشناسی، کار Gottman و همکاران در مدلسازی پویاییهای روابط زناشویی است.
در این سنت پژوهشی، مدلهای دینامیکی برای مطالعهٔ تعاملات زوجی به کار گرفته شدهاند و مفاهیمی مانند حالتهای پایدار، جاذبها، تأثیر متقابل و مسیرهای تغییر در چارچوبی ریاضی بررسی شدهاند.
در چنین مواردی، ریاضیات صرفاً استعاره نیست؛ مدل واقعاً بخشی از روش تحلیل است.
این وضعیت با جملهای مانند «رابطهٔ زوجی شبیه یک سیستم دینامیکی است» تفاوت دارد.
در جملهٔ دوم، ممکن است صرفاً یک استعارهٔ مفهومی داشته باشیم. در جملهٔ نخست، باید بتوان نشان داد که چه دادههایی وارد مدل شدهاند، مدل چگونه تعریف شده، چه پارامترهایی برآورد شدهاند و مدل چه پیشبینیهایی ایجاد کرده است.
این تمایز را میتوان چنین خلاصه کرد:
اگر ریاضیات در فرایند اندازهگیری، برآورد یا آزمون حضور داشته باشد، با کاربرد مستقیم یا مدلسازی ریاضی مواجهیم.
اگر ریاضیات فقط به سازماندهی فهم کمک کند، با قیاس یا استعاره مواجهیم.
۱۰. دادهٔ گروهی، فرد و مسئلهٔ تعمیم
یکی از خطرهای مهم در استفاده از مدلهای کمی، حرکت سریع از یافتهٔ گروهی به مراجع منفرد است.
ممکن است یک مطالعهٔ گروهی نشان دهد که متغیری بهطور متوسط با پیامدی ارتباط دارد. اما این یافته الزاماً به این معنا نیست که همان رابطه با همان شدت و جهت در هر فرد برقرار است.
Fisher، Medaglia و Jeronimus در سال ۲۰۱۸ با استفاده از دادههای اندازهگیری مکرر نشان دادند که روابط مشاهدهشده در سطح گروه میتوانند بهطور قابل توجهی با روابط درونفردی متفاوت باشند و تعمیم مستقیم از دادههای تجمیعشده به فرد میتواند گمراهکننده باشد.
این یافته از یک نکتهٔ مهم در کار بالینی حمایت میکند:
مدل گروهی، نقشهٔ احتمالی است؛ پروندهٔ روانشناختی یک فرد نیست.
اما این اصل را نیز نباید بیش از حد گسترش داد. یافتهٔ Fisher و همکاران مجوزی برای این ادعا نیست که در هر مراجع باید همیشه فقط یک متغیر را تغییر داد یا اینکه تمام روابط فردی باید با طرحهای N-of-1 بررسی شوند.
درس اصلی، احتیاط در تعمیم است.
۱۱. کودک و نوجوان: استفاده از استعاره با مرزبندی روشن
در کار با کودکان و نوجوانان، زبان استعاری میتواند بهویژه مفید باشد، زیرا مفاهیم انتزاعی را میتوان به تجربههای قابل لمس نزدیک کرد.
بااینحال، استعاره باید متناسب با سن، زبان، رشد شناختی و زمینهٔ کودک باشد و نباید بهعنوان آزمون روانشناختی یا ابزار تشخیصی معرفی شود.
پژوهش Aderka و همکاران در سال ۲۰۱۱ نمونهای جالب از مطالعهٔ تغییرهای ناگهانی در جمعیت کودک و نوجوان است. آنان ۶۳ کودک و نوجوان ۸ تا ۱۷ ساله را در درمان مواجههای تعدیلشده برای PTSD بررسی کردند و نشانهها را در طول جلسات و پیگیریها اندازهگیری کردند.
این نوع پژوهش نشان میدهد که مطالعهٔ پویایی تغییر در سنین پایین نیز امکانپذیر است، اما از آن نمیتوان نتیجه گرفت که هر تغییر ناگهانی در کودک باید به «گذار فازی»، «بحران بحرانی» یا سازوکار خاصی نسبت داده شود.
در سطح بالینی، میتوان مثلاً از استعارهٔ «سرعت» برای کمک به کودک استفاده کرد: «شاید لازم نباشد همهچیز را همین امروز حل کنیم؛ گاهی مهم است ببینیم تغییر با چه سرعتی پیش میرود.»
در اینجا استعاره ابزار ارتباط درمانی است، نه ابزار اندازهگیری.
در درمان شناختی نیز استفاده از استعاره و پلهای شناختی سابقه دارد و میتواند برای پیوند دادن تجربهٔ مراجع با مفاهیم درمانی به کار رود. Stott و همکاران در راهنمای خود دربارهٔ استعاره در CBT بر ظرفیت استعاره برای ساختن پل میان تجربه و مفهوم تأکید کردهاند.
۱۲. چهار سطح استفاده از زبان ریاضی
برای جلوگیری از آشفتگی مفهومی، میتوان هر استفاده از یک مفهوم ریاضی در رواندرمانی را در یکی از چهار سطح قرار داد.
سطح اول: سنجش مستقیم
در این سطح، دادهٔ روانشناختی واقعاً اندازهگیری شده و یک کمیت ریاضی از آن محاسبه میشود. تغییر نمره، RCI، اندازهٔ اثر و برخی مدلهای آماری نمونههایی از این سطحاند.
سطح دوم: مدلسازی ریاضی
در این سطح، ساختار ریاضی بخشی از مدل پژوهشی است و دادهها برای برآورد یا آزمون مدل استفاده میشوند. مدلهای پویایی غیرخطی در مطالعهٔ فرایندهای رواندرمانی میتوانند در این سطح قرار گیرند.
سطح سوم: قیاس ساختاری
در این سطح، ساختار روابط در دو حوزه با یکدیگر مقایسه میشود. برای مثال، ممکن است الگوی تشدید و تعدیل در یک رابطه با یک نظام دینامیکی مقایسه شود. اینجا هدف تولید فهم یا فرضیه است، نه ادعای همارزی ریاضی.
نظریهٔ Structure-Mapping جنتنر نمونهٔ مهمی برای فهم این نوع استدلال است: ارزش قیاس بیش از آنکه در شباهت ظاهری عناصر باشد، در شباهت روابط میان آنهاست.
سطح چهارم: استعارهٔ بالینی
در این سطح، مفهوم ریاضی برای کمک به مشاهده و گفتوگوی درمانی استفاده میشود. مثلاً میتوان گفت: «گاهی مسئله فقط مقدار تغییر نیست؛ جهت تغییر هم اهمیت دارد.» این جمله استعارهای و مفهومی است، نه گزارهای دربارهٔ یک گرادیان ریاضی در ذهن فرد.
این چهار سطح را نباید با یکدیگر جابهجا کرد.
۱۳. سه پرسش برای کنترل مرز علمی
هرگاه درمانگر یا پژوهشگر بخواهد از یک مفهوم ریاضی در رواندرمانی استفاده کند، سه پرسش میتواند از اغراق مفهومی جلوگیری کند.
نخست: چه چیزی واقعاً اندازهگیری شده است؟
آیا دادهای وجود دارد یا صرفاً با یک تصویر مفهومی روبهرو هستیم؟
دوم: چه چیزی واقعاً محاسبه یا مدلسازی شده است؟
آیا مفهوم ریاضی در تحلیل داده حضور داشته یا فقط در زبان مقاله ظاهر شده است؟
سوم: چه چیزی را واقعاً میتوان استنباط کرد؟
آیا داده فقط تفاوت را نشان میدهد، یا تغییر قابل اعتماد را؟ آیا همبستگی است یا علیت؟ آیا یافتهٔ گروهی است یا فردی؟ آیا مدل آزمون شده یا فقط استعارهای پیشنهاد شده است؟
بسیاری از خطاهای بینرشتهای دقیقاً زمانی رخ میدهند که پاسخ پرسش اول «هیچ چیز»، پاسخ پرسش دوم «هیچ چیز» و پاسخ پرسش سوم «یک نتیجهٔ بسیار بزرگ» باشد.
۱۴. آنچه نباید از این زبان استنباط کرد
نباید از وجود نماد Δ نتیجه گرفت که هر تغییر روانشناختی از نظر ریاضی قابل تقلیل به یک تفاضل ساده است.
نباید d ریاضی را با Cohen's d بهعنوان اندازهٔ اثر آماری یکی گرفت.
نباید هر تغییر کوچک روانشناختی را یک differential دانست.
نباید مشتق جزئی را معادل «اثر علّی یک متغیر بر یک متغیر دیگر» در انسان قرار داد.
نباید واژهٔ گرادیان در نظریههای روانشناختی تاریخی را معادل عملگر ریاضی ∇ دانست.
نباید sudden gain را بهخودیخود نشانهٔ وقوع یک مکانیسم درمانی مشخص تلقی کرد.
نباید یافتههای گروهی را بدون بررسی تفاوتهای فردی به یک مراجع منفرد تعمیم داد.
نباید یک استعارهٔ ریاضی را بهدلیل استفاده از نمادهای دقیق، علمیتر از یک استعارهٔ ادبی دانست.
و مهمتر از همه، نباید پیچیدگی ریاضی را با عمق روانشناختی اشتباه گرفت.
استفاده از یک معادلهٔ دشوار، یک نظریهٔ روانشناختی را علمیتر نمیکند؛ آنچه اهمیت دارد، تعریف سازه، کیفیت داده، امکان آزمون، قابلیت ابطال و تناسب استنتاج با شواهد است.
۱۵. ارزش بالینی این تمایزها
فایدهٔ اصلی زبان Δ، d، ∂ و ∇ برای درمانگر این نیست که جلسات درمان را به محاسبات ریاضی تبدیل کند.
فایدهٔ اصلی، دقیقتر شدن مشاهده است.
Δ به ما یادآوری میکند که «مقدار تغییر» را از «معنای تغییر» جدا کنیم.
بحث دربارهٔ نرخ تغییر به ما یادآوری میکند که یک نتیجهٔ نهایی، مسیر رسیدن به آن را نشان نمیدهد.
d به ما امکان میدهد میان تغییر کلی و رفتار محلی یک مسیر تمایز بگذاریم، بدون آنکه هر تغییر کوچک را differential بنامیم.
∂ ما را نسبت به وابستگی یک پیامد به چند متغیر حساس میکند و هشدار میدهد که همزمانی دو تغییر را بهسادگی علیت تلقی نکنیم.
∇، در سطح قیاس یا استعاره، توجه ما را از «مقدار» به «جهت» تغییر میدهد.
و مدلهای غیرخطی یادآوری میکنند که تغییر انسانی ممکن است همیشه یکنواخت، تدریجی و قابل پیشبینی نباشد.
اینها بیش از آنکه ابزارهای محاسباتی برای اتاق درمان باشند، ابزارهای انضباط فکریاند.
نتیجهگیری
ریاضیات میتواند زبان مفیدی برای فکر کردن دربارهٔ تغییر در رواندرمانی باشد، اما تنها زمانی که سطوح استفاده از آن از یکدیگر تفکیک شوند.
در سطح سنجش مستقیم، تغییر متناهی، شاخص تغییر قابل اعتماد، اندازهٔ اثر و دیگر شاخصهای کمی واقعاً از دادهها استخراج میشوند. در سطح مدلسازی، ساختارهای ریاضی میتوانند برای مطالعهٔ مسیرهای تغییر، تعاملات و پویاییهای غیرخطی به کار روند. در سطح قیاس ساختاری، مفاهیم ریاضی میتوانند به سازماندهی فهم دربارهٔ روابط پیچیده کمک کنند. و در سطح استعارهٔ بالینی، همین مفاهیم میتوانند زبان تازهای برای صحبت کردن دربارهٔ تغییر، سرعت، جهت و زمینه فراهم کنند.
مرز اصلی این چهار سطح، مرز میان «شباهت» و «همارزی» است.
یک فرایند روانشناختی میتواند از نظر ساختاری به یک فرایند ریاضی شبیه باشد، بدون آنکه همان فرایند ریاضی باشد.
یک استعاره میتواند به درمانگر کمک کند چیزی را بهتر ببیند، بدون آنکه آن استعاره یک نظریهٔ علمی جدید ایجاد کرده باشد.
و یک مدل ریاضی میتواند دربارهٔ دادههای روانشناختی اطلاعات مهمی فراهم کند، بدون آنکه تمام پیچیدگی تجربهٔ انسانی را در خود جای دهد.
از این منظر، ارزش واقعی Δ، d، ∂ و ∇ در رواندرمانی شاید نه در تبدیل روان به ریاضیات، بلکه در واداشتن ما به پرسیدن پرسشهایی دقیقتر دربارهٔ خودِ تغییر باشد:
چه چیزی تغییر کرده است؟
چه مقدار تغییر کرده است؟
در چه مقیاسی تغییر کرده است؟
با چه سرعتی تغییر کرده است؟
در چه جهتی تغییر کرده است؟
در حضور چه شرایطی تغییر کرده است؟
و مهمتر از همه، شواهد ما دقیقاً اجازهٔ کدام استنباط را میدهد؟
پاسخ به همین پرسش آخر است که فاصلهٔ میان یک استعارهٔ زیبا و یک ادعای علمی قابل دفاع را مشخص میکند.
منابع
Aderka, I. M., et al. (2011). Sudden gains in prolonged exposure for children and adolescents with posttraumatic stress disorder. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 79(4), 441–446. https://doi.org/10.1037/a0024112.
Aderka, I. M., & Shalom, J. G. (2021). A revised theory of sudden gains in psychological treatments. Behaviour Research and Therapy, 139, 103830. https://doi.org/10.1016/j.brat.2021.103830.
Boston Change Process Study Group. (2010). Change in psychotherapy: A unifying paradigm. W. W. Norton.
Christensen, L., & Mendoza, J. L. (1986). A method of assessing change in a single subject: An alteration of the RC index. Behavior Therapy, 17, 305–308.
de Jong, K., Conijn, J. M., Gallagher, R. A. V., Reshetnikova, A. S., Heij, M., & Lutz, M. C. (2021). Using progress feedback to improve outcomes and reduce dropout, treatment duration, and deterioration: A multilevel meta-analysis. Clinical Psychology Review, 85, 102002. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2021.102002.
Fisher, A. J., Medaglia, J. D., & Jeronimus, B. F. (2018). Lack of group-to-individual generalizability is a threat to human subjects research. Proceedings of the National Academy of Sciences, 115(27), E6106–E6115. https://doi.org/10.1073/pnas.1711978115.
Gentner, D. (1983). Structure-mapping: A theoretical framework for analogy. Cognitive Science, 7(2), 155–170. https://doi.org/10.1016/S0364-0213(83)80009-3.
Gottman, J. M., Murray, J. D., Swanson, C. C., Tyson, R., & Swanson, K. R. (2002). The mathematics of marriage: Dynamic nonlinear models. MIT Press.
Jacobson, N. S., Follette, W. C., & Revenstorf, D. (1984). Psychotherapy outcome research: Methods for reporting variability and evaluating clinical significance. Behavior Therapy, 15(4), 336–352. https://doi.org/10.1016/S0005-7894(84)80002-7.
Jacobson, N. S., & Truax, P. (1991). Clinical significance: A statistical approach to defining meaningful change in psychotherapy research. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 59(1), 12–19. https://doi.org/10.1037/0022-006X.59.1.12.
Lewin, K. (1936). Principles of topological psychology. McGraw-Hill.
Miller, N. E. (1944). Experimental studies of conflict. In J. McV. Hunt (Ed.), Personality and the behavior disorders (Vol. 1, pp. 431–465). Ronald Press.
Schiepek, G. K., Tominschek, I., & Heinzel, S. (2014). Self-organization in psychotherapy: Testing the synergetic model of change processes. Frontiers in Psychology, 5, 1089. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2014.01089.
Shalom, J. G., & Aderka, I. M. (2020). A meta-analysis of sudden gains in psychotherapy: Outcome and moderators. Clinical Psychology Review, 76, 101827. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2020.101827.
Sokal, A., & Bricmont, J. (1998). Fashionable nonsense: Postmodern intellectuals’ abuse of science. Picador.
Stiles, W. B., et al. (2003). Early sudden gains in psychotherapy under routine clinic conditions: Practice-based evidence. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 71(1), 14–21.
Stott, R., Mansell, W., Salkovskis, P., Lavender, A., & Cartwright-Hatton, S. (2010). Oxford guide to metaphors in CBT: Building cognitive bridges. Oxford University Press.
Tang, T. Z., & DeRubeis, R. J. (1999). Sudden gains and critical sessions in cognitive-behavioral therapy for depression. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 67(6), 894–904. https://doi.org/10.1037/0022-006X.67.6.894.
Tang, T. Z., DeRubeis, R. J., Beberman, R., & Pham, T. (2005). Cognitive changes, critical sessions, and sudden gains in cognitive-behavioral therapy for depression. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 73(1), 168–172. https://doi.org/10.1037/0022-006X.73.1.168.