ویرگول
ورودثبت نام
فرزاد ناصحی
فرزاد ناصحیکارشناسی ارشد مشاوره خانواده و علاقمند به مباحث بین‌رشته‌ای
فرزاد ناصحی
فرزاد ناصحی
خواندن ۵ دقیقه·۳ ماه پیش

رفتارهای شبه‌مانیک در ADHD: یک فرمول‌بندی روان‌شناختی و ملاحظات تشخیص افتراقی

در برخی بزرگسالان مبتلا به اختلال نقص توجه و بیش فعالی (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder; ADHD)، به ویژه در شرایط فشار روانی و ناکامی مزمن نیازهای روان شناختی (Psychological Needs)، ممکن است الگوهایی از افزایش جستجوی پاداش (Reward Seeking)، تکانشگری (Impulsivity)، بدتنظیمی هیجانی (Emotional Dysregulation)، غرق شدن شدید در فعالیت های جذاب یا هایپرفوکوس (Hyperfocus) و افزایش موقت فعالیت هدفمند مشاهده شود. این جلوه ها در برخی موارد ممکن است از نظر ظاهری با بعضی ویژگی های هیپومانیا یا مانیا همپوشانی داشته باشند، اما نباید آنها را به خودی خود حالت شبه مانیک یا نشانه اختلال دوقطبی تلقی کرد.

از منظر نظریه خودتعیین گری (Self-Determination Theory)، نیازهای بنیادین خودمختاری (Autonomy)، شایستگی (Competence) و ارتباط (Relatedness) در تنظیم انگیزش و بهزیستی اهمیت دارند و ناکامی مزمن آنها می تواند با فشار روانی، کاهش بهزیستی و تغییر در الگوهای انگیزشی همراه شود. در یک فرمول بندی بالینی، می توان فرض کرد که در برخی افراد مبتلا به ADHD، این فشارها در تعامل با دشواری های خودتنظیمی و حساسیت به پاداش، به راهبردهای جبرانی مانند غرق شدن در فعالیت، جستجوی تحریک، شروع پروژه های متعدد یا افزایش رفتارهای تکانشی منجر شوند. با این حال، این رابطه در حال حاضر بهتر است به عنوان یک فرضیه فرمول بندی بالینی (Clinical Formulation Hypothesis) در نظر گرفته شود، نه یک مکانیسم علّی اثبات شده.

ویژگی های شخصیتی مانند درون گرایی، گشودگی به تجربه یا کمال گرایی می توانند در توصیف تفاوت های فردی مفید باشند، اما تیپ های مایرز بریگز (Myers-Briggs Type Indicator; MBTI)، از جمله INTJ، و نمرات خاص در پرسشنامه شانزده عاملی کتل (16 Personality Factor Questionnaire; 16PF) نباید به عنوان متغیرهای علّی یا پیش بینی کننده رفتارهای مانیک یا شبه مانیک به کار روند. همچنین تبیین ADHD به صورت «کمبود دوپامین» ساده سازی بیش از حد است و بهتر است نقش سامانه های دوپامینرژیک و نورآدرنرژیک (Dopaminergic and Noradrenergic Systems) در چارچوب گسترده تر اختلال در انگیزش، توجه و کارکردهای اجرایی در نظر گرفته شود.

از نظر تشخیص افتراقی (Differential Diagnosis)، تمایز میان الگوهای مرتبط با ADHD و اپیزود مانیک یا هیپومانیک اهمیت اساسی دارد. در اختلال دوقطبی، تغییر اپیزودیک و قابل توجه نسبت به وضعیت پایه، همراهی افزایش انرژی یا فعالیت با تغییرات خلق، و نشانه هایی مانند کاهش واقعی نیاز به خواب، افزایش غیرمعمول فعالیت هدفمند، بزرگ منشی، پرحرفی و افزایش رفتارهای پرخطر اهمیت دارند. بنابراین «کم خوابیدن به دلیل غرق شدن در فعالیت» نباید با «کاهش نیاز به خواب» که در مانیا یا هیپومانیا اهمیت تشخیصی دارد یکسان تلقی شود.

در نتیجه، برخی رفتارهای مشاهده شده در فرد مبتلا به ADHD ممکن است از نظر ظاهر با مانیا همپوشانی داشته باشند، اما شباهت پدیدارشناختی (Phenomenological Similarity) به معنای یکسان بودن مکانیسم، تشخیص یا سیر بالینی نیست. ارزیابی سابقه رشدی، الگوی مزمن در برابر دوره ای بودن علائم، تغییر نسبت به خط پایه، عوامل محرک و زمینه ای، سابقه خانوادگی اختلال دوقطبی، مصرف مواد و داروها، و عملکرد فرد در فاصله میان دوره های احتمالی، از اتکا به تیپ شخصیتی یا یک نشانه منفرد برای این افتراق معتبرتر است.

......

نسخه مراجعان

در فردی که با اختلال نقص توجه و بیش فعالی زندگی می کند، ممکن است در شرایط فشار روانی، ناکامی طولانی مدت یا احساس نادیده گرفته شدن، رفتارهایی ظاهر شود که از بیرون بسیار پرانرژی یا حتی شبیه بعضی جلوه های شیدایی به نظر برسند. برای مثال، فرد ممکن است برای مدتی به شدت در یک فعالیت جذاب غرق شود، ایده های زیادی تولید کند، چند کار را همزمان شروع کند، به دنبال تجربه های تازه و پاداش فوری برود یا واکنش های هیجانی و تکانشی شدیدتری نشان دهد.

یکی از راه های فهم این تجربه آن است که به نیازهای اساسی روان شناختی نیز توجه کنیم: احساس اختیار و آزادی در تصمیم گیری، احساس توانمندی و شایستگی، و داشتن ارتباط و تعلق معنادار با دیگران. اگر این نیازها برای مدت طولانی ناکام بمانند، ممکن است فشار روانی و انگیزش فرد تغییر کند و در بعضی افراد، در کنار ویژگی های ADHD، راهبردهایی جبرانی مانند غرق شدن شدید در یک فعالیت، جستجوی تحریک یا تلاش افراطی برای اثبات توانمندی شکل بگیرد. این توضیح یک فرضیه روان شناختی قابل بررسی است، نه یک قانون قطعی درباره افراد مبتلا به ADHD.

بنابراین اگر فردی گاهی بسیار پرانرژی، خلاق، پرحرف یا غرق در یک پروژه می شود، نباید صرفاً بر اساس همین رفتارها نتیجه گرفت که دچار شیدایی یا اختلال دوقطبی است. از طرف دیگر، نباید همه این تجربه ها را نیز به ADHD یا فشار روانی نسبت داد. اگر افزایش انرژی و فعالیت به صورت یک دوره مشخص و متفاوت از حالت معمول فرد رخ دهد و با نشانه هایی مانند کاهش واقعی نیاز به خواب، احساس بزرگ منشی، افزایش رفتارهای پرخطر، تحریک پذیری غیرمعمول یا تغییر آشکار در عملکرد همراه باشد، بررسی احتمال یک اختلال خلقی اهمیت پیدا می کند.

همچنین تیپ هایی مانند INTJ یا نتایج آزمون های شخصیت نمی توانند مشخص کنند که یک فرد در معرض مانیا قرار دارد یا خیر. این ابزارها ممکن است برای توصیف برخی تفاوت های فردی جالب باشند، اما جایگزین ارزیابی بالینی نمی شوند.

بهترین نگاه این است که این رفتارها را نه فوراً «مانیا» بنامیم و نه فوراً «واکنش ADHD» بدانیم. باید دید این تغییرات چه زمانی رخ می دهند، چقدر با وضعیت معمول فرد تفاوت دارند، چه عواملی آنها را تشدید یا کاهش می دهند، چه اثری بر خواب و عملکرد دارند و آیا به صورت دوره های مشخص و تکرارشونده ظاهر می شوند یا بخشی از الگوی همیشگی فرد هستند. این تفاوت ها به متخصص کمک می کنند میان ویژگی های ADHD، واکنش به فشار، راهبردهای جبرانی و اختلالات خلقی تمایز دقیق تری ایجاد کند.

اختلال دوقطبیروان شناختیadhd
۰
۰
فرزاد ناصحی
فرزاد ناصحی
کارشناسی ارشد مشاوره خانواده و علاقمند به مباحث بین‌رشته‌ای
روانشناسان
روانشناسان
مطالب تخصصی برای مشاوران و روانشناسان
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید