پیشنویس پژوهشی ـ نوامبر ۲۰۲۶
نظامهای مشاوره پیش از ازدواج (Premarital Counseling Systems) از نظر مبانی نظری، اهداف، محتوای ارزیابی، شیوه مداخله، جمعیت هدف، قالب ارائه و پشتوانه پژوهشی با یکدیگر تفاوت دارند. طبقهبندی این نظامها بر اساس یک معیار منفرد، نمیتواند تمام ابعاد نظری و اجرایی آنها را نشان دهد.
برای مثال، دو محصول ممکن است هر دو از پرسشنامههای ارزیابی رابطه استفاده کنند، اما از نظر شیوه بازخورد، آموزش مهارتها، مبانی نظری و سازوکارهای تغییر متفاوت باشند. همچنین، دو برنامه ممکن است مبانی نظری مشابهی داشته باشند، اما یکی بر آموزش مهارتهای ارتباطی و دیگری بر ارزیابی و بازخورد فردی تأکید کند.
ازاینرو، در این دفترچه از رویکرد کدگذاری چندمحوری (Multiaxial Coding) استفاده میشود. در این رویکرد، هر محصول بر اساس چند بُعد مستقل توصیف میشود و ویژگیهای آن به یک طبقهبندی انحصاری و تکمحوری محدود نمیشود.
هدف این چارچوب، فراهمکردن امکان مقایسه نظاممند محصولات مشاوره و آموزش پیش از ازدواج، شناسایی تفاوتهای نظری و عملی آنها و بررسی میزان پشتوانه علمی هر محصول است.
این دفترچه پنج هدف اصلی را دنبال میکند:
۱. شناسایی و طبقهبندی محصولات مستند مشاوره و آموزش پیش از ازدواج.
۲. شناسایی مبانی نظری اعلامشده و محتوای روانشناختی و رابطهای محصولات.
۳. مقایسه سازوکارهای ارزیابی، آموزش، بازخورد و مداخله در نظامهای مختلف.
۴. بررسی انطباق فرهنگی و زبانی محصولات و وضعیت اعتبارسنجی آنها در جوامع هدف.
۵. ارزیابی مستقل شواهد روانسنجی و تجربی مربوط به هر محصول.
این چارچوب برای مقایسه علمی محصولات طراحی شده است و بهخودیخود ابزار تشخیص بالینی، پیشبینی قطعی موفقیت ازدواج یا تعیین صلاحیت دو نفر برای ازدواج نیست.
دامنه مطالعه شامل محصولات بینالمللی و فارسیزبان یا ایرانی است که برای افراد در آستانه ازدواج، نامزدها یا زوجهایی که در حال تصمیمگیری برای ازدواج هستند طراحی شدهاند.
در این پژوهش، سه نوع محصول از یکدیگر متمایز میشوند:
الف) برنامه (Program): مجموعهای ساختاریافته از جلسات، آموزشها، تمرینها یا مداخلات که برای دستیابی به اهداف مشخص طراحی شده است.
ب) ابزار ارزیابی (Assessment Instrument): پرسشنامه، آزمون یا مجموعهای از سنجهها که برای گردآوری اطلاعات درباره ویژگیهای فردی یا رابطهای زوجین به کار میرود.
پ) پروتکل (Protocol): دستورالعمل مشخصی برای اجرای فرایند ارزیابی، بازخورد، آموزش یا مداخله که مراحل و قواعد اجرایی آن تعریف شده است.
یک محصول ممکن است همزمان بیش از یکی از این سه ویژگی را داشته باشد.
واحد کدگذاری (Coding Unit)، محصول مشخص در یک نسخه معین است.
اگر محتوای نسخههای مختلف یک محصول تفاوت اساسی داشته باشد، هر نسخه یک رکورد مستقل خواهد داشت. اگر تفاوتها جزئی باشند، نسخهها در یک رکورد ثبت میشوند و تفاوت آنها توضیح داده خواهد شد.
واحد تحلیل (Unit of Analysis) در مطالعه اصلی، محصول است؛ اما در برخی متغیرها، فرد، زوج، تعامل زوجی یا خانواده نیز بهعنوان سطح ارزیابی ثبت میشود.
محصول زمانی وارد مطالعه میشود که:
۱. برای زوجهای نامزد یا افراد در آستانه ازدواج طراحی شده باشد؛ یا سازنده بهصراحت کاربرد آن را در فرایند پیش از ازدواج اعلام کرده باشد.
۲. دستکم یک مستند قابل بررسی درباره ساختار یا کارکرد آن وجود داشته باشد.
۳. هویت محصول، سازنده یا سازمان مسئول آن قابل شناسایی باشد.
۴. امکان تعیین نسخه یا دوره انتشار محصول وجود داشته باشد؛ در صورت نامشخصبودن، این محدودیت ثبت شود.
موارد زیر از مطالعه خارج میشوند:
۱. نظریههای عمومی زوجدرمانی که پروتکل یا کاربرد مستند پیش از ازدواج ندارند.
۲. برنامههای عمومی آموزش رابطه که سازنده کاربرد آنها را برای افراد در آستانه ازدواج اعلام نکرده است.
۳. ابزارهایی که ارتباط آنها با مشاوره یا آموزش پیش از ازدواج قابل اثبات نیست.
۴. محصولاتی که هیچ مستند قابل دسترسی برای شناسایی و توصیف آنها وجود ندارد.
تمام موارد خارجشده همراه با دلیل خروج در فهرست جداگانه ثبت میشوند.
برای هر محصول، اطلاعات زیر ثبت میشود:
۱. شناسه یکتا.
۲. نام محصول به زبان اصلی و معادل فارسی، در صورت وجود.
۳. نام سازنده یا سازمان توسعهدهنده.
۴. کشور توسعهدهنده.
۵. سال طراحی یا نخستین انتشار.
۶. سال انتشار نسخه مورد بررسی.
۷. شماره نسخه، در صورت وجود.
۸. نوع مستندات در دسترس.
۹. نشانی رسمی محصول یا ناشر.
۱۰. منابع علمی مرتبط با محصول.
۱۱. تاریخ آخرین بررسی اطلاعات.
۱۲. وضعیت راستیآزمایی منابع.
اگر نسخههای مختلف محصول از نظر ساختار ارزیابی، محتوای آموزشی یا پروتکل اجرایی تفاوت اساسی داشته باشند، هر نسخه بهصورت مستقل بررسی میشود.
این محور مشخص میکند محصول در فرایند مشاوره پیش از ازدواج چه نقشی ایفا میکند.
در این محور، کارکرد اصلی و اجزای ثابت محصول بهصورت مستقل ثبت میشوند.
الف) کارکرد اصلی
کد A1: آموزش ساختاریافته
محصول دارای توالی مشخصی از جلسات، ماژولها یا تمرینهای آموزشی است و هدف آن افزایش دانش یا مهارتهای رابطهای است.
نمونه: PREP.
کد A2: ارزیابی
محصول عمدتاً برای سنجش ویژگیهای فردی یا رابطهای زوجین طراحی شده است.
نمونه: ابزارهای ارزیابی PREPARE، FOCCUS و RELATE.
کد A3: مشاوره فردیشده
محصول یا پروتکل، فرایند مشاوره را بر اساس نیازها و یافتههای ارزیابی زوجین تنظیم میکند و الزاماً دارای برنامه درسی ثابت نیست.
کد A4: مداخله ساختاریافته
محصول دارای مراحل مشخص مداخلهای است که فراتر از ارائه اطلاعات یا بازخورد ارزیابی قرار میگیرد.
کد A5: ترکیبی
محصول بهصورت مستند، دستکم دو کارکرد مستقل از کارکردهای فوق را در ساختار ثابت خود ادغام کرده است.
کد A6: نامشخص
مستندات برای تعیین کارکرد اصلی کافی نیستند.
ب) وجود پروتکل بازخورد
این متغیر مستقل از کارکرد اصلی ثبت میشود:
۱. بازخورد ساختاریافته و مستند دارد.
۲. بازخورد به تسهیلگر یا مشاور واگذار شده است، بدون پروتکل مشخص.
۳. بازخورد مستند ندارد.
۴. گزارش نشده است.
نکته کدگذاری: تفسیر نتایج پرسشنامه توسط درمانگر بهتنهایی به معنای ترکیبیبودن محصول نیست. برای ثبت کارکرد ترکیبی باید وجود مؤلفه مستقل دیگری در ساختار محصول اثبات شود.
هدف این محور شناسایی مبانی نظری (Theoretical Foundations) است که سازنده بهصراحت برای محصول معرفی کرده است.
قاعده اصلی این است که پژوهشگر نباید صرفاً بر اساس شباهت تکنیکها یا برداشت شخصی، محصولی را به یک مکتب روانشناختی منتسب کند.
کد B1: رفتاری یا شناختیرفتاری
کد B2: سیستمی یا خانوادهمحور
کد B3: دلبستگی یا هیجانمحور
کد B4: طرحوارهای
کد B5: روانپویشی یا مبتنی بر روابط موضوعی
کد B6: ارزشمحور، معنوی یا دینی
کد B7: چارچوب نظری دیگر؛ نام دقیق ثبت شود.
کد B8: تلفیقی؛ مبانی نظری تشکیلدهنده ثبت شوند.
کد B9: مبنای نظری اعلام نشده است.
در صورت اعلام چند مبنای نظری، حداکثر دو مبنای اصلی ثبت میشوند. در صورت وجود مبانی بیشتر، سایر موارد در توضیحات تکمیلی درج خواهند شد.
تفکیک مفهومی:
مهارتمحوری بهتنهایی یک نظریه روانشناختی محسوب نمیشود. همچنین استفاده از تمرینهای ارتباطی یا تنظیم هیجان، بدون اعلام صریح سازنده، برای انتساب محصول به یک مکتب نظری کافی نیست.
تلفیقیبودن (Integration) نیز باید از التقاطگرایی (Eclecticism) متمایز شود. تلفیق نظری مستلزم وجود نوعی انسجام مفهومی میان رویکردهاست؛ درحالیکه استفاده از فنون مکاتب مختلف لزوماً چنین انسجامی را نشان نمیدهد.
این محور یکی از مهمترین بخشهای نسخه دوم است. هدف آن مشخصکردن این است که هر محصول دقیقاً چه ابعادی از فرد و رابطه را بررسی میکند و برای تغییر یا تقویت کدام ابعاد برنامه دارد.
هر حوزه بهصورت مستقل کدگذاری میشود.
برای هر حوزه سه وضعیت ثبت میشود:
۱. ارزیابی میشود.
۲. آموزش یا مداخله درباره آن انجام میشود.
۳. صرفاً در مستندات محصول ذکر شده است.
در صورت نبود اطلاعات، کد NR به معنای گزارشنشده ثبت میشود.
حوزههای محتوایی عبارتاند از:
کد M1: شخصیت و تفاوتهای فردی
شامل ویژگیهای شخصیتی، ترجیحات فردی، الگوهای رفتاری و تفاوتهای فردی.
کد M2: سلامت روان و تنظیم هیجان
شامل سلامت روان، مدیریت استرس، تنظیم هیجان، تکانشگری و مشکلات روانشناختی مرتبط با رابطه.
کد M3: دلبستگی و امنیت هیجانی
شامل نیازهای دلبستگی، اعتماد، امنیت رابطهای، ترس از طرد و شیوه درخواست یا دریافت حمایت.
کد M4: طرحوارهها و تاریخچه روابط
شامل طرحوارههای ناسازگار اولیه، سبکهای مقابلهای، تجربههای رابطهای دوران کودکی و الگوهای تکرارشونده بینفردی.
کد M5: ارتباط و تعامل بینفردی
شامل گوشدادن فعال، ابراز نیازها، همدلی، گفتوگو و ارتباط مؤثر.
کد M6: تعارض و حل مسئله
شامل مدیریت اختلاف، مذاکره، حل مسئله مشترک، الگوهای مخرب تعارض و ترمیم رابطه.
کد M7: ارزشها و باورها
شامل ارزشهای اخلاقی، باورهای دینی و معنوی، نگرشهای فرهنگی و انتظارات مربوط به ازدواج.
کد M8: اهداف و انتظارات زندگی مشترک
شامل اهداف فردی و مشترک، انتظارات از نقش همسر، تعهد، استقلال و وابستگی.
کد M9: خانواده مبدأ و روابط بیننسلی
شامل مرزهای خانوادگی، نقش والدین، تمایزیافتگی، مداخله خانوادهها و الگوهای بیننسلی.
کد M10: مسائل مالی و تقسیم مسئولیتها
شامل نگرش مالی، مدیریت منابع، اشتغال، تقسیم کار خانگی و مسئولیتهای اقتصادی.
کد M11: صمیمیت و سلامت جنسی
شامل صمیمیت عاطفی، رضایت جنسی، انتظارات جنسی و توانایی گفتوگو درباره نیازهای جنسی.
کد M12: فرزندآوری و تربیت فرزند
شامل تمایل به فرزندآوری، تعداد فرزندان، نگرشهای تربیتی و توافق درباره مسئولیت والدگری.
کد M13: سلامت جسمانی و باروری
شامل مسائل پزشکی، سلامت باروری و موضوعات مرتبط با برنامهریزی خانواده.
کد M14: ایمنی و عوامل خطر رابطهای
شامل خشونت، کنترلگری، اجبار، مصرف مواد و سایر عوامل تهدیدکننده سلامت و امنیت زوجین.
کد M15: تعهد، معنا و رشد مشترک
شامل معنای زندگی مشترک، وفاداری، مسئولیتپذیری، رشد فردی و ساختن اهداف مشترک.
کد M16: سایر حوزهها
هر حوزه دیگری که در مستندات محصول مطرح شده باشد، با تعریف مستقل ثبت میشود.
نکته مهم: ذکر یک موضوع در دفترچه راهنمای محصول به معنای ارزیابی یا مداخله درباره آن نیست. کدگذار باید شواهد مشخصی برای هر یک از سه وضعیت ارائه کند.
در نسخه دوم، قالب ارائه به سه متغیر مستقل تقسیم میشود تا ویژگیهای متفاوت اجرایی با یکدیگر ادغام نشوند.
الف) آرایش شرکتکنندگان
کد C1: فردی؛ هر شریک بهصورت جداگانه.
کد C2: زوجی؛ دو شریک در جلسات مشترک.
کد C3: گروهی؛ چند زوج یا افراد متعدد در یک برنامه مشترک.
کد C4: چندسطحی؛ ترکیبی از جلسات فردی، زوجی یا گروهی.
ب) رسانه ارائه
کد D1: حضوری.
کد D2: آنلاین.
کد D3: ترکیبی از حضوری و آنلاین.
کد D4: رسانه یا قالب دیگر.
ج) نقش تسهیلگر
کد E1: خودراهبر؛ اجرای محصول بدون حضور تسهیلگر.
کد E2: آموزشدهنده یا مربی آموزشدیده.
کد E3: مشاور.
کد E4: روانشناس یا درمانگر.
کد E5: رهبر یا مشاور مذهبی.
کد E6: چند نوع تسهیلگر.
کد E7: نامشخص.
د) شدت و دوز مداخله
اطلاعات زیر ثبت میشود:
تعداد جلسات، مدت هر جلسه، مجموع ساعات، فاصله زمانی جلسات و مدت کل برنامه.
اگر این اطلاعات در مستندات موجود نباشد، NR ثبت میشود.
این محور مشخص میکند محصول برای چه گروهی طراحی شده و در چه مرحلهای از رابطه کاربرد دارد.
الف) جمعیت هدف
کد P1: عمومی؛ برای تمام زوجهای در آستانه ازدواج.
کد P2: هدفمند؛ برای گروه خاصی از افراد یا زوجها.
کد P3: نامشخص.
در صورت هدفمندبودن، ویژگی گروه هدف باید بهصورت دقیق ثبت شود.
ب) مرحله رابطه
کدهای زیر میتوانند همزمان ثبت شوند:
۱. آشنایی و بررسی امکان ازدواج.
۲. نامزدی.
۳. تصمیم قطعی برای ازدواج.
۴. ازدواج مجدد.
۵. سایر مراحل؛ با توضیح.
ج) وضعیت خطر یا نیاز به مداخله تخصصی
این متغیر از جمعیت هدف جداست.
ثبت میشود که آیا محصول:
۱. برای جمعیت عمومی طراحی شده است.
۲. برای زوجهای دارای تعارض یا آسیبپذیری مشخص طراحی شده است.
۳. دارای مسیر ارجاع برای مشکلات خارج از صلاحیت برنامه است.
۴. دارای سازوکار غربالگری ایمنی و خطر است.
۵. درباره این موضوع اطلاعاتی ارائه نکرده است.
وجود غربالگری به معنای شناسایی قطعی خطر نیست. همچنین، در ارزیابی خشونت یا اجبار، رعایت محرمانگی و ایمنی هر شریک ضروری است.
این محور بهصورت مستقل از نوع محصول ثبت میشود.
هدف، بررسی میزان انطباق محصول با جامعهای است که در آن استفاده میشود.
الف) کشور توسعه محصول.
ب) زبان اصلی محصول.
ج) وضعیت ترجمه و انطباق:
کد F1: نسخه اصلی.
کد F2: ترجمهشده، بدون تغییر محتوایی مستند.
کد F3: انطباقیافته با تغییرات فرهنگی یا محتوایی مستند.
کد F4: بومیسازیشده برای جامعه هدف.
کد F5: وضعیت نامشخص.
د) وضعیت اعتبارسنجی محلی:
۱. اعتبارسنجی روانسنجی گزارش شده است.
۲. فقط ترجمه یا انطباق زبانی گزارش شده است.
۳. مطالعه مقدماتی انجام شده است.
۴. هیچ مطالعهای گزارش نشده است.
۵. اطلاعات کافی وجود ندارد.
هـ) چارچوب فرهنگی یا دینی:
چارچوب فرهنگی، دینی یا ارزشی اعلامشده توسط سازنده ثبت میشود.
نکته روششناختی: ترجمه یک ابزار به زبان فارسی بهتنهایی به معنای اعتبارسنجی آن در جامعه ایرانی نیست. همچنین اعتبارسنجی در یک نمونه محدود، الزاماً قابلیت تعمیم به تمام گروههای اجتماعی و فرهنگی را اثبات نمیکند.
این محور از طبقهبندی محصول مستقل است و برای ارزیابی پشتوانه علمی آن استفاده میشود.
شواهد در سه حوزه جداگانه ثبت میشوند.
الف) شواهد روانسنجی
کد V1: شواهد مربوط به روایی محتوا.
کد V2: شواهد مربوط به ساختار عاملی و روایی سازه.
کد V3: شواهد مربوط به پایایی.
کد V4: شواهد مربوط به روایی ملاکی و پیشبین.
کد V5: شواهد مربوط به حساسیت به تغییر.
کد V6: شواهد مربوط به اعتبار بینفرهنگی و ناوردایی اندازهگیری.
کد V7: هیچ شواهد روانسنجی گزارش نشده است.
هر ویژگی باید جداگانه بررسی شود. وجود یک مطالعه روانسنجی به معنای تأیید تمام ویژگیهای اندازهگیری ابزار نیست.
ب) شواهد اثربخشی
کد I1: شواهد توصیفی یا گزارش سازنده.
کد I2: مطالعه پیشآزمون و پسآزمون بدون گروه مقایسه.
کد I3: مطالعه دارای گروه مقایسه غیرتصادفی.
کد I4: مطالعه کنترلشده تصادفی.
کد I5: مطالعات پیگیری و بررسی پایداری پیامدها.
کد I6: شواهد مربوط به اجرا در جمعیتها یا بافتهای فرهنگی متفاوت.
کد I7: شواهد اثربخشی مستند نشده است.
ج) شواهد تلفیقی
کد S1: مرور روایتی.
کد S2: مرور نظاممند.
کد S3: فراتحلیل.
کد S4: مرور نظاممند همراه با فراتحلیل.
کد S5: هیچ مطالعه تلفیقی شناسایی نشده است.
قاعده مهم:
این کدها بهصورت چندبرچسبی ثبت میشوند و نباید بهعنوان یک نردبان ساده و قطعی از شواهد ضعیف به قوی تفسیر شوند.
برای مثال، یک ابزار ممکن است شواهد روانسنجی قوی داشته باشد، اما اثربخشی یک برنامه مبتنی بر آن هنوز بهطور مستقل بررسی نشده باشد.
د) کیفیت روششناختی مطالعات
برای هر مطالعه، موارد زیر ثبت میشود:
۱. نوع طراحی پژوهش.
۲. حجم و ویژگیهای نمونه.
۳. روش نمونهگیری.
۴. وجود گروه کنترل یا مقایسه.
۵. نحوه تخصیص شرکتکنندگان.
۶. میزان ریزش نمونه.
۷. اعتبار ابزارهای پیامد.
۸. مدت پیگیری.
۹. تعارض منافع و منابع تأمین مالی.
۱۰. محدودیتهای گزارششده.
کیفیت روششناختی نباید صرفاً از روی عنوان طراحی پژوهش تعیین شود. یک مطالعه تصادفیشده نیز ممکن است محدودیتهای جدی داشته باشد.
هـ) حوزههای پیامد
پیامدهای هر محصول بهصورت جداگانه ثبت میشوند:
۱. کیفیت و رضایت رابطه.
۲. مهارتهای ارتباطی.
۳. مدیریت تعارض.
۴. تعهد و پایداری رابطه.
۵. سلامت روان فردی.
۶. امنیت و کاهش رفتارهای آسیبزا.
۷. سایر پیامدها.
جهت اثر، اندازه اثر، معناداری آماری و اهمیت بالینی در صورت گزارش ثبت میشود.
غربالگری ایمنی (Safety Screening) یک بخش مستقل و بینمحوری است؛ زیرا ممکن است در چند حوزه محتوایی، بهویژه سلامت روان، خشونت، مصرف مواد و اجبار در ازدواج، مطرح شود.
برای هر محصول مشخص میشود:
۱. آیا سازوکار غربالگری ایمنی دارد؟
۲. آیا ارزیابی فردی و محرمانه هر شریک پیشبینی شده است؟
۳. آیا برای موارد پرخطر مسیر ارجاع تعریف شده است؟
۴. آیا محدودیتهای مداخله مشترک در شرایط خشونت یا اجبار مشخص شدهاند؟
۵. آیا اصول محرمانگی و رضایت آگاهانه توضیح داده شدهاند؟
عدم گزارش این موارد نباید به معنای فقدان خطر در زوجین تلقی شود.
در موارد خشونت، تهدید یا اجبار، حفظ ایمنی و ارزیابی تخصصی بر ادامه آموزش یا مشاوره مشترک اولویت دارد.
۱. هر محور مستقل از محورهای دیگر کدگذاری میشود.
۲. کدگذاری بر اساس مستندات محصول انجام میشود، نه شهرت یا برداشت شخصی پژوهشگر.
۳. برای هر کد، منبع و محل دقیق مستند، شامل صفحه یا بخش، ثبت میشود.
۴. در صورت نبود اطلاعات، NR به معنای گزارشنشده ثبت میشود.
۵. میان اطلاعات اعلامشده توسط سازنده و اطلاعات استنباطشده توسط پژوهشگر تفاوت گذاشته میشود.
۶. در محور مبانی نظری، فقط اطلاعات اعلامشده توسط سازنده پذیرفته میشود.
۷. در سایر محورها، استنباط پژوهشگر فقط در صورت وجود شواهد روشن و با برچسب مستقل مجاز است.
۸. اطلاعات تبلیغاتی سازنده بهتنهایی شاهد اثربخشی محسوب نمیشود.
۹. منابع علمی مستقل و مستندات رسمی محصول باید از یکدیگر تفکیک شوند.
۱۰. هرگونه اختلاف در کدگذاری باید همراه با دلیل و مستندات بررسی شود.
۱۱. تغییر در تعاریف و قواعد کدگذاری باید در تاریخچه نسخههای دفترچه ثبت شود.
۱۲. هیچ ویژگی روانشناختی یا رابطهای نباید بدون شواهد به محصول نسبت داده شود.
برای هر منبع، اطلاعات زیر ثبت میشود:
۱. ارجاع کامل علمی.
۲. نام نویسندگان.
۳. سال انتشار.
۴. عنوان مقاله یا کتاب.
۵. نام نشریه یا ناشر.
۶. جلد، شماره و صفحات.
۷. شناسه دیجیتال DOI یا نشانی رسمی.
۸. تاریخ دسترسی.
۹. وضعیت راستیآزمایی.
وضعیت منابع:
کد R1: راستیآزماییشده با رکورد ناشر، پایگاه معتبر یا متن اصلی.
کد R2: شناساییشده از منبع ثانویه، اما هنوز متن اصلی بررسی نشده است.
کد R3: راستیآزمایینشده.
کدگذاری نهایی باید بر منابع R1 متکی باشد. منابع R2 فقط برای شناسایی و پیگیری بیشتر به کار میروند و منابع R3 مبنای انتساب ویژگی یا نتیجه پژوهشی قرار نمیگیرند.
پایایی بینکدگذار (Inter-Coder Reliability) از طریق کدگذاری مستقل توسط دستکم دو پژوهشگر بررسی میشود.
مراحل پیشنهادی:
۱. انتخاب نمونهای آزمایشی از محصولات با ویژگیهای متفاوت.
۲. آموزش کدگذاران بر اساس دفترچه.
۳. کدگذاری مستقل و بدون مشورت درباره موارد آزمایشی.
۴. محاسبه شاخص توافق برای هر متغیر.
۵. بررسی موارد اختلاف.
۶. اصلاح تعاریف مبهم.
۷. تثبیت نسخه دفترچه.
۸. اجرای کدگذاری نهایی.
برای متغیرهای اسمی میتوان از کاپای کوهن (Cohen's Kappa) استفاده کرد. در صورت وجود بیش از دو کدگذار یا دادههای ناقص، آلفای کریپندورف (Krippendorff's Alpha) گزینه مناسبی است. برای متغیرهای رتبهای، شاخص توافق متناسب با سطح اندازهگیری انتخاب میشود.
در کنار شاخصهای اصلاحشده برای توافق تصادفی، درصد توافق خام نیز گزارش میشود.
آستانه پذیرش باید پیش از اجرای مطالعه تعیین شود و همراه با فاصله اطمینان و محدودیتهای شاخص گزارش شود.
اعتبار محتوایی (Content Validity) از طریق داوری متخصصان در حوزههای زیر بررسی میشود:
۱. روانشناسی بالینی و مشاوره.
۲. زوجدرمانی و خانوادهدرمانی.
۳. مشاوره پیش از ازدواج.
۴. روانسنجی و روش تحقیق.
۵. مطالعات فرهنگی و بینفرهنگی.
متخصصان باید درباره جامعیت محورها، وضوح تعاریف، همپوشانی کدها و قابلیت اجرای قواعد کدگذاری نظر دهند.
پیش از اجرای کامل، دفترچه روی مجموعهای از محصولات متنوع آزمایش میشود.
انتخاب نمونه آزمایشی باید بهگونهای باشد که انواع ابزارهای ارزیابی، برنامههای آموزشی، پروتکلهای مداخله و محصولات تلفیقی را پوشش دهد.
هدف این مرحله صرفاً محاسبه توافق نیست؛ بلکه بررسی این موضوع نیز هست که آیا دفترچه میتواند تفاوتهای واقعی محصولات را بدون تحمیل برداشت نظری پژوهشگر آشکار کند.
۱. نظریه زوجدرمانی عمومی بدون پروتکل اختصاصی پیش از ازدواج، از مطالعه خارج میشود.
۲. برنامه عمومی آموزش رابطه فقط در صورت اعلام کاربرد پیش از ازدواج توسط سازنده وارد مطالعه میشود.
۳. ابزار ارزیابی بدون پروتکل بازخورد، همچنان بهعنوان ابزار ارزیابی ثبت میشود.
۴. استفاده از یک ابزار در جلسات درمانگرمحور، بهتنهایی محصول را به برنامه ترکیبی تبدیل نمیکند.
۵. ترجمه صرف از انطباق فرهنگی متمایز است.
۶. استفاده از تکنیکهای یک مکتب روانشناختی، بدون اعلام مبنای نظری، مجوز انتساب محصول به آن مکتب نیست.
۷. شواهد مربوط به آموزش رابطهای بهطور کلی، به یک محصول مشخص نسبت داده نمیشود.
۸. وجود مطالعات متعدد درباره یک ابزار، لزوماً اثربخشی برنامهای را که از آن استفاده میکند اثبات نمیکند.
۹. در صورت فقدان اطلاعات، NR ثبت میشود و حدسزدن مجاز نیست.
۱۰. اگر دو کدگذار درباره یک مورد اختلاف داشته باشند، ابتدا مستندات و سپس تعریف عملیاتی کد بررسی میشود. اگر ابهام ناشی از نقص دفترچه باشد، اصلاح دفترچه و ثبت تغییرات ضروری است.
این دفترچه در وضعیت فعلی یک چارچوب پیشنهادی و اعتبارسنجینشده است.
محدودیتهای آن عبارتاند از:
۱. امکان وجود محصولات جدید یا کمترشناختهشده که در فهرست اولیه شناسایی نشدهاند.
۲. تفاوت در میزان شفافیت مستندات سازندگان.
۳. احتمال تفاوت میان مبانی نظری اعلامشده و سازوکارهای واقعی محصول.
۴. دشواری تفکیک آموزش، مشاوره و مداخله در برخی محصولات تلفیقی.
۵. محدودیت تعمیم شواهد روانسنجی و اثربخشی به فرهنگها و جمعیتهای متفاوت.
۶. احتمال تغییر محتوای محصولات در نسخههای مختلف.
۷. نبود اطلاعات راستیآزماییشده کافی درباره برخی محصولات فارسیزبان و ایرانی.
۸. نیاز به بررسی تجربی پایایی و اعتبار خود دفترچه.
بنابراین، نتایج مطالعه باید بهعنوان توصیف مستند محصولات در نسخهها و منابع بررسیشده تفسیر شوند، نه داوری قطعی درباره تمام کاربردهای ممکن آنها.
اجرای مطالعه در هفت مرحله پیشنهاد میشود:
مرحله اول: شناسایی محصولات بینالمللی و ایرانی.
مرحله دوم: گردآوری مستندات رسمی و علمی هر محصول.
مرحله سوم: بررسی معیارهای ورود و خروج.
مرحله چهارم: اجرای کدگذاری آزمایشی و اصلاح دفترچه.
مرحله پنجم: کدگذاری مستقل توسط دو پژوهشگر.
مرحله ششم: بررسی پایایی، اعتبار و اختلافهای کدگذاری.
مرحله هفتم: تحلیل تطبیقی و تدوین گزارش نهایی.
خروجی مطالعه باید شامل شناسنامه محصولات، مشخصات چندمحوری، منابع مستند، گزارش پایایی و تحلیل مقایسهای باشد.
این چارچوب امکان بررسی پرسشهای زیر را فراهم میکند:
۱. نظامهای مشاوره پیش از ازدواج چه تفاوتهایی از نظر کارکرد اصلی و ساختار اجرایی دارند؟
۲. کدام مبانی نظری در طراحی محصولات بیشتر مورد استفاده قرار گرفتهاند؟
۳. کدام ابعاد فردی و رابطهای بیشتر ارزیابی میشوند و کدام ابعاد کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند؟
۴. چه تفاوتی میان محتوای ارزیابی و محتوای مداخله محصولات وجود دارد؟
۵. کدام محصولات بر آموزش مهارتها و کدامیک بر ارزیابی و بازخورد تأکید دارند؟
۶. چه میزان از محصولات دارای سازوکار مشخص غربالگری ایمنی و ارجاع تخصصی هستند؟
۷. وضعیت انطباق فرهنگی و اعتبارسنجی روانسنجی محصولات در جوامع مختلف چگونه است؟
۸. چه نسبتی میان مبانی نظری، محتوای مداخله و شواهد اثربخشی محصولات وجود دارد؟
۹. کدام حوزههای زندگی مشترک در نظامهای موجود کمتر پوشش داده شدهاند؟
۱۰. آیا میتوان بر اساس یافتهها، الگویی تلفیقی برای طراحی یا بهبود مشاوره پیش از ازدواج پیشنهاد کرد؟
۱. Busby, D. M., Holman, T. B., & Taniguchi, N. (2001). RELATE: Relationship Evaluation of the Individual, Family, Cultural, and Couple Contexts. Family Relations, 50(4), 308–316.
۲. Fowers, B. J., & Olson, D. H. (1986). Predicting marital success with PREPARE: A predictive validity study. Journal of Marital and Family Therapy, 12(4), 403–413.
۳. Fowers, B. J., & Olson, D. H. (1992). Four types of premarital couples: An empirical typology based on PREPARE. Journal of Family Psychology, 6(1), 10–21.
۴. Hawkins, A. J., Blanchard, V. L., Baldwin, S. A., & Fawcett, E. B. (2008). Does marriage and relationship education work? A meta-analytic study. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 76(5), 723–734. https://doi.org/10.1037/a0012584
۵. Blanchard, V. L., Hawkins, A. J., Baldwin, S. A., & Fawcett, E. B. (2009). Investigating the effects of marriage and relationship education on couples' communication skills: A meta-analytic study. Journal of Family Psychology, 23(2), 203–214. https://doi.org/10.1037/a0015211
۶. Fawcett, E. B., Hawkins, A. J., Blanchard, V. L., & Carroll, J. S. (2010). Do premarital education programs really work? A meta-analytic study. Family Relations, 59(3), 232–239. https://doi.org/10.1111/j.1741-3729.2010.00598.x
۷. Halford, W. K., Markman, H. J., Kline, G. H., & Stanley, S. M. (2003). Best practice in couple relationship education. Journal of Marital and Family Therapy, 29(3), 385–406.
۸. Halford, W. K., & Snyder, D. K. (2012). Universal processes and common factors in couple therapy and relationship education. Behavior Therapy, 43(1), 1–12.
۹. Halford, W. K., Chen, R., Wilson, K. L., Larson, J., Busby, D., & Holman, T. (2012). Does therapist guidance enhance assessment-based feedback as couple relationship education? Behaviour Change, 29(4), 199–212.
۱۰. Larson, J. H., Newell, K., Topham, G., & Nichols, S. (2002). A review of three comprehensive premarital assessment questionnaires. Journal of Marital and Family Therapy, 28(2), 233–239. https://doi.org/10.1111/j.1752-0606.2002.tb00360.x
۱۱. Larson, J. H., Vatter, R. S., Galbraith, R. C., Holman, T. B., & Stahmann, R. F. (2007). The relationship evaluation (RELATE) with therapist-assisted interpretation: Short-term effects on premarital relationships. Journal of Marital and Family Therapy, 33, 364–374.
۱۲. Mokkink, L. B., Elsman, E. B. M., & Terwee, C. B. (2024). COSMIN guideline for systematic reviews of patient-reported outcome measures version 2.0. Quality of Life Research, 33, 2929–2939. https://doi.org/10.1007/s11136-024-03761-6
۱۳. Hayes, A. F., & Krippendorff, K. (2007). Answering the call for a standard reliability measure for coding data. Communication Methods and Measures, 1(1), 77–89. https://doi.org/10.1080/19312450709336664
۱۴. Hallgren, K. A. (2012). Computing inter-rater reliability for observational data: An overview and tutorial. Tutorials in Quantitative Methods for Psychology, 8(1), 23–34.
نسخه دوم دفترچه، نظامهای مشاوره پیش از ازدواج را نه بر اساس نام مکاتب یا نوع آزمون، بلکه بر اساس مجموعهای از ابعاد مستقل و قابل مشاهده بررسی میکند.
مزیت اصلی این چارچوب، تفکیک سه سطح است:
سطح اول: ساختار و کارکرد محصول؛ یعنی اینکه محصول چیست و چگونه ارائه میشود.
سطح دوم: محتوای روانشناختی و رابطهای؛ یعنی اینکه چه ابعادی از فرد و رابطه را ارزیابی میکند یا برای تغییر آنها مداخله انجام میدهد.
سطح سوم: پشتوانه علمی؛ یعنی اینکه اعتبار ابزارها و اثربخشی مداخلات تا چه اندازه با شواهد تجربی پشتیبانی میشوند.
این تفکیک امکان میدهد که میان یک محصول دارای ساختار منسجم، یک محصول دارای محتوای روانشناختی گسترده و یک محصول دارای شواهد اثربخشی قوی تمایز قائل شویم.
هدف نهایی، صرفاً فهرستکردن نظامهای موجود نیست؛ بلکه شناخت این موضوع است که هر نظام، رابطه زناشویی، سازگاری، تعهد، آمادگی برای ازدواج و ظرفیت رشد مشترک را چگونه مفهومسازی میکند و بر چه سازوکارهایی برای بهبود آنها تکیه دارد.
وضعیت سند: پیشنویس نسخه دوم؛ نیازمند داوری متخصصان، مطالعه آزمایشی، بررسی پایایی بینکدگذار و اصلاح نهایی پیش از اجرای پژوهش اصلی.
نتیجه داوری علمی دفترچه کدگذاری چندمحوری نظامهای مشاوره و آموزش پیش از ازدواج: ۸۲ از ۱۰۰.
این دفترچه از نظر ساختار مفهومی و روششناختی، گامی ارزشمند در جهت مطالعه تطبیقی نظامهای مشاوره پیش از ازدواج است. مهمترین نقطه قوت آن، تفکیک نوع و کارکرد محصول، مبانی نظری، محتوای ارزیابی و مداخله، شیوه ارائه، بافت فرهنگی و شواهد علمی است. بااینحال، برای تبدیلشدن به یک چارچوب پژوهشی قابل اتکا، به اصلاحات اساسی نیاز دارد؛ از جمله تدوین راهبرد نظاممند شناسایی محصولات، رفع همپوشانی برخی محورها، دقیقترکردن تعاریف عملیاتی، تفکیک کیفیت شواهد از نوع شواهد و بررسی تجربی پایایی و اعتبار کدگذاری.
حکم داوری، پذیرش مشروط به اصلاحات اساسی است. در مجموع، ارزش اصلی این چارچوب در آن است که امکان عبور از معرفی و فهرستکردن برنامههای پیش از ازدواج را فراهم میکند و زمینه را برای مقایسه عمیقتر مبانی نظری، محتوای روانشناختی، سازوکارهای مداخله و پشتوانه علمی آنها فراهم میسازد. البته نوآوری و اعتبار نهایی آن باید در مطالعه آزمایشی و پژوهش تجربی اثبات شود.