گسترش مرزهای خود (Expansion of Self-Boundaries) در نسبت با تمایزگذاری خود (Differentiation of Self)
خودفراروی (Self-Transcendence) را نمیتوان ذاتاً معادل نفی یا محو «من» دانست. در نظریهٔ خودفراروی ریید (Reed’s Theory of Self-Transcendence)، این مفهوم به گسترش مرزهای خود (Expansion of Self-Boundaries) در چهار بُعدِ درونفردی (Intrapersonal)، بینفردی (Interpersonal)، زمانی (Temporal) و فراشخصی (Transpersonal) اشاره دارد. در این فرایند، فرد میتواند افق خود را از طریق ارتباط عمیقتر با خویشتن، دیگران و محیط، پیوند گذشته و آینده با اکنون، و گشودگی به ابعاد فراتر از تجربهٔ معمول گسترش دهد؛ بیآنکه این گسترش لزوماً به معنای از دست دادن فردیت یا محو «خود» باشد.
بااینحال، خودفراروی (Self-Transcendence) و تمایزگذاری خود (Differentiation of Self) دو سازهٔ متمایزند که از دو سنت نظری متفاوت سرچشمه میگیرند و نباید با یکدیگر خلط شوند. در حالی که خودفراروی به گسترش افق خود (Expansion of Self) و ارتباط آن با حوزههایی فراتر از خودِ محدود اشاره دارد، تمایزگذاری خود (Differentiation of Self) در نظریهٔ سیستمهای خانوادگی بوئن (Bowen Family Systems Theory) به ظرفیت فرد برای حفظ موضع شخصی (I-Position)، تنظیم هیجانی (Emotional Regulation) و تمایز میان فرایندهای فکری و هیجانی (Differentiation of Intellectual and Emotional Processes)، همزمان با حفظ پیوند عاطفی با دیگران، مربوط میشود. پرسشنامهٔ تمایزگذاری خود ـ نسخهٔ بازنگریشده (Differentiation of Self Inventory-Revised; DSI-R) این سازه را در حوزههایی از جمله موضع شخصی (I-Position)، واکنشپذیری هیجانی (Emotional Reactivity)، همآمیختگی با دیگران (Fusion with Others) و گسست هیجانی (Emotional Cutoff) عملیاتی میکند.
بر این اساس، تمایزگذاری خود (Differentiation of Self) نباید بهعنوان اندازهگیری مستقیم مرزهای خود (Self-Boundaries) در نظریهٔ ریید تلقی شود؛ بلکه میتوان آن را یک متغیر نامزد (Candidate Variable) برای توضیح تفاوت در پیامدهای تجربهٔ خودفراروی (Self-Transcendence) دانست. پرسش اصلی این است که آیا رابطهٔ میان خودفراروی (Self-Transcendence) و پیامدهایی مانند معنا در زندگی (Meaning in Life) و بهزیستی روانشناختی (Psychological Well-Being)، به سطح تمایزگذاری خود (Differentiation of Self) وابسته است یا خیر.
بر مبنای این فرضیه، انتظار میرود خودفراروی (Self-Transcendence) در افرادی که ظرفیت بیشتری برای حفظ موضع شخصی (I-Position)، تنظیم هیجانی (Emotional Regulation) و حفظ تمایز خود در روابط (Relational Differentiation) دارند، با پیامدهای مثبتتری مانند معنا و بهزیستی همراه باشد. در مقابل، تجربهای که از نظر پدیدارشناختی (Phenomenologically) شبیه خودفراروی است، اما با واکنشپذیری هیجانی بالا (High Emotional Reactivity)، همآمیختگی با دیگران (Fusion with Others) یا تضعیف موضع شخصی (Weakening of I-Position) همراه میشود، ممکن است پیامدهای متفاوتی داشته باشد. همچنین، گسست هیجانی (Emotional Cutoff) باید از تمایزگذاری سالم (Healthy Differentiation) متمایز شود؛ زیرا فاصلهگیری عاطفی (Emotional Distancing) از دیگران لزوماً به معنای تمایزگذاری بیشتر نیست.
ازاینرو، مدل پیشنهادی را میتوان بهصورت یک مدل تعدیلگری (Moderation Model) صورتبندی کرد: رابطهٔ میان خودفراروی (Self-Transcendence) و معنا در زندگی/بهزیستی (Meaning in Life/Psychological Well-Being) ممکن است تحت تأثیر سطح تمایزگذاری خود (Differentiation of Self) قرار گیرد. به بیان دقیقتر، پرسش پژوهشی این نیست که آیا خودفراروی ذاتاً «سالم» یا «ناسالم» است، بلکه این است که آیا کیفیت و پیامدهای خودفراروی به ظرفیت فرد برای گسترش افق خود، همراه با حفظ عاملیت (Agency)، موضع شخصی (I-Position)، تنظیم هیجانی (Emotional Regulation) و تمایز در روابط (Relational Differentiation)، وابسته است؟
بنابراین، خودفراروی (Self-Transcendence) و تمایزگذاری خود (Differentiation of Self) را باید دو سازهٔ مستقل دانست که از دو سنت نظری متفاوت میآیند؛ ارزش نظری این چارچوب نه در یکیگرفتن آنها، بلکه در آزمون تجربی رابطه و تعامل احتمالی میان آنهاست. در این چارچوب، میتوان بهصورت محتاطانه فرض کرد که گسترش خود (Self-Expansion) هنگامی ممکن است با پیامدهای سازندهتری همراه شود که فرد بتواند در عین گشودگی به دیگری و جهان، ظرفیت «خودبودن» (Being-Self)، انتخاب (Choice)، مرزبندی (Boundary Maintenance) و حفظ موضع شخصی (I-Position) را نیز حفظ کند.