رابطهٔ تربیت اخلاقی و رشد معنوی در کودکی و نوجوانی، هم در پژوهش رشد و هم در کار بالینی با خانوادهها، اغلب با دو فرض ناآزموده همراه میشود: یکیانگاری این دو، یا بیارتباط دانستن کامل آنها. این مقاله با تفکیک سه سطح ادعا چارچوبی برای پرهیز از هر دو فرض پیشنهاد میکند. تمایز مفهومی دو سازه یک فرض نظری است، شدت و شکل رابطهٔ آنها پرسشی تجربی است، و استقلال پرورش هستهٔ اخلاقی از پذیرش یک جهانبینی معنوی خاص اصلی هنجاری است که با استدلال اخلاقی و حقوقی دفاع میشود و نه با همبستگی. چهار مجموعه فرضیه دربارهٔ روایی افتراقی (discriminant validity)، استقلال داوری اخلاقی از اقتدار دینی، تفاوت رشدی با نقش میانجی (mediator) و تعدیلگر (moderator)، و دلالتهای تربیتی، همراه با طرح آزمون و معیار بازنگری ارائه میشود. مقاله نشان میدهد برخی شواهد مورد استناد، از جمله پژوهشهای میانجیگری والدین (parental mediation) در اینترنت، پیامدهای دیگری را بررسی کردهاند و بدون آزمون به رشد اخلاقی و معنوی تعمیمپذیر نیستند. محدودیتهای اعتباریابی ابزار در بافت فارسیزبان، شکاف پژوهشی دربارهٔ نسل آلفا (Generation Alpha) و محدودیتهای استنباط علّی نیز بحث میشود.
کلیدواژهها: رشد اخلاقی، رشد معنوی، غایتمندی، هویت اخلاقی، روایی افتراقی، پژوهش طولی، کودکان و نوجوانان
پرسش دربارهٔ نسبت اخلاق و معنویت در کودکی و نوجوانی برای روانشناسان رشد، درمانگران کودک و نوجوان و مشاوران والدین هم نظری است و هم عملی. خانوادهها گاه با این باور مراجعه میکنند که اخلاق بدون معنویت شکننده است، و گاه با این باور که تربیت معنوی ذاتاً با آزادی فکری کودک در تعارض است. هر دو باور فرضیهاند و نه یافته. این مقاله میکوشد با تفکیک سه سطح ادعا، پرسش را از آمیختگی استدلال هنجاری و شواهد تجربی رها کند و برای آزمون هر سطح، معیارهایی از پیش مشخص ارائه دهد. مخاطب آن پژوهشگران و بالینگرانیاند که با ابزارها و طرحهای پژوهش رشدی آشنایی دارند.
سطح نخست ادعای نظری است: رشد اخلاقی و رشد معنوی دو سازهٔ متمایزند که واریانس مشترک (shared variance) جزئی دارند و نه کامل. سطح دوم ادعای تجربی است: شدت و جهت ارتباط این دو با مرحلهٔ رشد، بافت فرهنگی و تجربههای دیجیتال تغییر میکند و باید سنجیده شود. سطح سوم اصل هنجاری است: پرورش حساسیت به آسیب، انصاف، رعایت حقوق دیگران و مسئولیتپذیری نباید مشروط به پذیرش جهانبینی معنوی خاصی باشد.
این سه سطح انواع متفاوتی از شواهد میطلبند. دو سطح نخست با داده آزمودنیاند و ابطالپذیری (falsifiability) دارند. سطح سوم با استدلال اخلاقی و حقوقی دفاع میشود و هیچ همبستگی، بزرگ یا کوچک، آن را اثبات یا رد نمیکند. اگر پژوهشی همبستگی بالایی میان دو حوزه بیابد، این یافته دلیلی برای مشروط کردن اخلاق به معنویت نیست؛ و اگر همبستگی اندک باشد، دلیلی برای بیارزش شمردن تربیت معنوی نیست. تبدیل یافتهٔ تجربی به نتیجهٔ هنجاری خطایی رایج است که این چارچوب آگاهانه از آن پرهیز میکند.
رشد اخلاقی (moral development) در این چارچوب تحول در چهار مؤلفه است: حساسیت اخلاقی، داوری اخلاقی، انگیزش اخلاقی و منش، یعنی توان اجرای نیت اخلاقی. این ساختار همان مدل چهارمؤلفهای (four-component model) است [۱۹]. هیچ ابزار واحدی هر چهار مؤلفه را نمیپوشاند و ابزارها جایگزین یکدیگر نیستند. آزمون مسائل تعیینکننده (Defining Issues Test; DIT) استدلال اخلاقی را بر پایهٔ طرحوارههای اخلاقی (moral schemas) میسنجد [۲۰]، و نسخهٔ بازنگریشدهٔ آن برخی ضعفهای روششناختی نسخهٔ نخست را اصلاح کرده است [۲۱]؛ اما این آزمون رفتار اخلاقی را نمیسنجد و به دلیل بار خواندن و انتزاع، کاربرد آن در کودکی میانه محل تردید است. زیرمقیاس رفتار مثبتاجتماعی پرسشنامهٔ نقاط قوت و دشواریها (Strengths and Difficulties Questionnaire; SDQ) شاخصی کوتاه و عمومی از رفتار مثبتاجتماعی است [۹] و نمایندهٔ کل مؤلفهٔ منش نیست. مقیاس گسست اخلاقی (moral disengagement) سازوکارهای شناختی توجیه آسیبرسانی را میسنجد [۲]. مصاحبههای مبتنی بر نظریهٔ حوزههای اجتماعی (social domain theory) تمایز اخلاقی–قراردادی (moral–conventional distinction) را بررسی میکنند [۲۲]. بنابراین انتخاب ابزار باید با مؤلفهٔ موردنظر هماهنگ باشد و نتایج به همان مؤلفه محدود شود.
رشد معنوی (spiritual development) را میتوان فرایند رشد ظرفیت درونی خودفراروی (self-transcendence) دانست، یعنی قرار گرفتن خود در چیزی فراتر از خود [۴]. تعریف اصلی این ادبیات عبارت «از جمله امر قدسی» را دربر دارد؛ پس غیرمذهبی دانستن سازه یک انتخاب تعریفی است که باید صریحاً اعلام شود و در عملیاتیسازی رعایت گردد، و ویژگی بدیهی سازه نیست. دو رویکرد سنجش در این حوزه از نظر سازه و روش یکسان نیستند. مصاحبهٔ آگاهی رابطهای (relational consciousness) حساسیت کودک به پیوند با خود، دیگران، جهان و امر متعالی را بهصورت کیفی بررسی میکند [۱۱]. سنجهٔ سلامت و جهتگیری معنوی زندگی (Spiritual Health And Life-Orientation Measure; SHALOM) بیست گویه دارد و کیفیت روابط فرد را در چهار حوزهٔ شخصی، اجتماعی، محیطی و متعالی میسنجد [۷]. این ابزار بهزیستی معنوی را میسنجد و نه ظرفیت رشدی. افزون بر این، در نسخهٔ اصلی گویههای حوزهٔ متعالی به خدا و امر الهی ارجاع میدهند، در حالی که نسخهٔ عمومی، این واژهها را با واژهٔ امر متعالی جایگزین کرده است [۸]. انتخاب هر یک باید با تعریف عملیاتی پژوهش هماهنگ باشد و برای کودکان و نوجوانان فارسیزبان، مناسبت واژگانی و رشدی آن اعتباریابی شود.
غایتمندی (purpose) هدفی بلندمدت است که هم برای فرد معنادار است و هم قصد انجام کاری با پیامد برای جهان فراتر از خود را دربر دارد [۶]. همین مؤلفهٔ فراخودمحور آن را با هر دو سازهٔ اخلاقی و معنوی دچار همپوشی سازهای (construct overlap) میکند. در نتیجه اگر غایتمندی میانجی فرض شود، خطر دوریبودن تبیین وجود دارد و باید تعهد به هدف از فراخودمحوری هدف جدا سنجیده شود. هویت اخلاقی (moral identity) به جایگاه اخلاق در تعریف فرد از خود اشاره دارد و در رویکرد شناختی–اجتماعی به شخصیت اخلاقی جایگاه محوری دارد [۱۵]. دینداری نهادی (institutional religiosity) مشارکت در آیین و نهاد دینی است و جدا از رشد معنوی سنجیده میشود تا بتوان آزمود آیا رابطهٔ اخلاق و معنویت پس از کنترل آن باقی میماند.
فرضیهٔ نخست این است که مدل اندازهگیری دوعاملی اخلاق و معنویت، در مقایسه با مدل تکعاملی، برازش بهتر و شواهد روایی افتراقی قویتری نشان میدهد. پیشبینی این است که همبستگی عوامل نهفته مثبت و معنادار باشد و از قاعدهٔ سرانگشتی ۰٫۸۵ فراتر نرود [۱۴]. این آستانه راهنماست و نه حد قطعی؛ تصمیم باید بر مجموعهای از شواهد تکیه کند: مقایسهٔ مدلهای رقیب، فاصلهٔ اطمینان همبستگی، و الگوی روابط با متغیرهای ملاک.
دو تهدید روایی این آزمون را محدود میکند. نخست واریانس روش (method variance): اگر هر دو سازه با پرسشنامهٔ خودگزارشی سنجیده شوند، بخشی از همبستگی ناشی از روش است. به همین دلیل ماتریس چندصفتی–چندروشی (multitrait–multimethod matrix) [۵] با ترکیب مصاحبه، تکلیف عملکردی، خودگزارشی و گزارش آگاهها توصیه میشود. دوم همپوشی محتوایی گویهها: گویههای حوزهٔ اجتماعی در سنجههای معنوی که کیفیت رابطه با دیگران را میسنجند ممکن است با گویههای رفتار مثبتاجتماعی محتوای نزدیکی داشته باشند، و پیش از تحلیل، ممیزی محتوایی گویهها لازم است. اگر مدل تکعاملی برتری قانعکننده بیابد یا همبستگی از آستانه فراتر رود، نخستین گام بازنگری تعریفها و ابزارهاست و نه نتیجهگیری دربارهٔ یکیبودن دو سازه.
پشتوانهٔ اصل هنجاری را باید در استدلال اخلاقی و حقوقی جست. کنوانسیون حقوق کودک آزادی اندیشه، وجدان و مذهب کودک را به رسمیت میشناسد و در همان حال حق و وظیفهٔ والدین در راهنمایی کودک، متناسب با ظرفیتهای در حال تکامل او، را میپذیرد [۲۳]. بر این پایه، خانواده میتواند باورهای خود را معرفی کند، به شرط آنکه این معرفی با فشار یا با گرهزدن ارزش اخلاقی کودک به پذیرش باور همراه نشود.
پشتوانهٔ تجربی جزئی این اصل از پژوهش دربارهٔ کودکان مسیحی و یهودی میآید. این کودکان قواعد اخلاقی مانند منع آسیب و بیعدالتی را بر پایهٔ ملاحظات رفاه و عدالت و مستقل از فرمان اقتدار داوری میکردند، در حالی که برخی قواعد ویژهٔ دینی را وابسته به فرمان دینی میدانستند [۱۷]. این یافته دربارهٔ دو سنت دینی مشخص است و نباید به همهٔ پیشینههای دینی و فرهنگی تعمیم یابد. پژوهش دیگری دربارهٔ کودکان، نوجوانان و بزرگسالان پروتستان انجیلی و جریان اصلی در آمریکا نشان میدهد که با افزایش سن، تفاوتهای میان فرهنگهای دینی در استدلال اخلاقی برجستهتر میشود و نوجوانان و بزرگسالان انجیلی استدلال مبتنی بر امر الهی را بسیار به کار میبرند [۱۳]. بنابراین استقلال داوری دربارهٔ هستهٔ آسیب و انصاف با یکسانبودن کامل نظامهای استدلال اخلاقی در بافتهای دینی گوناگون سازگار نیست. معنای دقیق اصل این است که هستهٔ اخلاقی شرط پذیرش جهانبینی خاصی نیست، و مدعی نیست جهانبینی بر استدلال اخلاقی بیاثر است. اگر در بافتی مشخص داوری دربارهٔ هستهٔ اخلاقی بهطور گسترده تابع دستور اقتدار باشد، دامنهٔ تعمیم یافتهها باید محدود شود؛ اما چنین نتیجهای اصل هنجاری را رد نمیکند.
فرضیهٔ سوم دو بخش دارد. بخش نخست این است که پیوند درونفردی دو حوزه در نوجوانی قویتر از کودکی میانه است. توجیه نظری این پیشبینی آن است که تفکر انتزاعیتر و کار هویت در نوجوانی میتواند ارزشهای اخلاقی و پرسشهای معنا را در ساختار یکپارچهتری از خود گرد آورد. این استدلال نظری است و در اینجا بهعنوان یافته ادعا نمیشود. بخش دوم این است که غایتمندی و هویت اخلاقی بخشی از پیوند دو حوزه را میانجیگری میکنند، و کیفیت تعاملات دیجیتال و الگودهی (modeling) والدین آن را تعدیل میکنند. جهت و اندازهٔ این اثرها پیش از آزمون تثبیتشده نیست.
طرح مناسب، پژوهش طولی شتابیافته (accelerated longitudinal design) با دستکم سه موج و چند همگروه سنی است. مدل پنل متقاطع با عرض از مبدأ تصادفی (random-intercept cross-lagged panel model; RI-CLPM) تفاوتهای پایدار بینفردی (between-person) را از نوسانهای درونفردی (within-person) جدا میکند [۱۰]. این جداسازی ضروری است، زیرا وقتی ثبات سازهها تا حدی صفتی باشد، ضرایب تأخیری مدل پنل متقاطع سنتی بازنمای فرایند درونفردی نیستند و میتوانند به نتیجهگیریهای گمراهکننده دربارهٔ وجود، غلبه و علامت اثر علّی بینجامند [۱۰]. با این همه، این مدل علیت را اثبات نمیکند. خلقوخو (temperament)، پایگاه اجتماعی–اقتصادی (socioeconomic status) و رویدادهای زندگی باید کنترل شوند، و اثر کودک بر والد [۳] نیز باید در تحلیل لحاظ شود، چون والدین به ویژگیهای اخلاقی و معنوی کودک پاسخ میدهند. مقایسهٔ گروههای سنی و موجها بدون ناوردایی سنجش (measurement invariance) معنادار نیست [۱۸]. فاصلهٔ زمانی موجها باید بر پایهٔ سرعت تغییر سازهها انتخاب شود، و در آزمون میانجی، ترتیب زمانی متغیر مستقل، میانجی و پیامد باید در موجهای متمایز سنجیده شود. توان آماری، ریزش نمونه و دادههای گمشده نیز پیش از گردآوری داده برنامهریزی میشوند.
الگودهی انصاف و مسئولیتپذیری [۱]، گفتوگوی استقرایی دربارهٔ پیامدهای رفتار برای دیگران، یعنی انضباط استقرایی (inductive discipline) [۱۲]، و میانجیگری فعال والدین در تجربهٔ دیجیتال راهبردهاییاند که نظریههای رشد اخلاقی به آنها اشاره میکنند. اما پشتوانهٔ تجربی آنها برای پیامدهای اخلاقی و معنوی در نوجوانان دیجیتال یکسان نیست و باید جداگانه بررسی شود. نمونهٔ آموزنده، مطالعهٔ ملی میانجیگری والدین در اینترنت است: همراهی فعال والدین با فعالیت آنلاین رایج بود، اما لزوماً با کاهش خطر همراه نبود، در حالی که محدودکردن تعاملات آنلاین همتایان با کاهش خطر همراه بود [۱۶]. پیامد آن مطالعه خطر آنلاین بود و نه رشد اخلاقی یا معنوی، پس نمیتوان از آن اثربخشی همراهی دیجیتال برای رشد اخلاقی را نتیجه گرفت. فرضیهٔ چهارم این است که کیفیت الگودهی، گفتوگوی اخلاقی و میانجیگری دیجیتال با شاخصهای رشد اخلاقی و معنوی ارتباط دارد، و ارتباط پس از کنترل خلقوخو و پایگاه اجتماعی–اقتصادی افزایشی میماند. اندازهٔ اثر را باید از شواهد پیشین یا مطالعهٔ مقدماتی تعیین کرد، و در این مقاله عددی از پیش فرض نمیشود. این سه شیوه باید جداگانه عملیاتی و جداگانه با هر پیامد آزموده شوند.
برای بالینگر سه احتیاط از این چارچوب برمیآید. نخست، سطح دینداری نهادی یا بیان معنوی پایین را نباید نشانهٔ نقص اخلاقی خواند، و بیان معنوی بالا را نباید تضمین رشد اخلاقی دانست. دوم، جهانبینی خانواده بافتی است که باید به آن احترام گذاشت و نه چیزی که بالینگر آن را تأیید یا رد کند؛ در عین حال، پیونددادن ارزش اخلاقی کودک به پذیرش باور، با اصل هنجاری این مقاله ناسازگار است و میتواند موضوع گفتوگوی حمایتی با والدین باشد. سوم، بالینگر نباید نتیجهٔ تربیتی را تضمین کند: همراهی نقادانه با تجربههای دیجیتال، گفتوگوی متناسب با رشد دربارهٔ معنا و ارزشها و الگودهی والدین فرصتهایی را فراهم میکنند و نتیجه را تضمین نمیکنند.
پیش از گردآوری داده باید برای هر فرضیه معیارهای بازنگری در پیشثبت (preregistration) شوند: آستانهها و شاخصهای برازش، فاصلههای اطمینان، آزمون برابری مسیرهای درونفردی میان گروههای سنی، و اندازهٔ اثر موردانتظار همراه با توجیه آن. اگر مدل تکعاملی برتری قانعکننده بیابد یا شواهد روایی افتراقی ناکافی باشد، فرضیهٔ نخست نیازمند بازنگری در تعریف و ابزار است. اگر مسیرهای درونفردی نوجوانی با مسیرهای کودکی تفاوت معناداری نداشته باشند، فرضیهٔ افزایش پیوند با سن تأیید نمیشود. اگر فقط یک مسیر زمانی پشتیبانی شود، فرضیهٔ دوسویگی محدود یا کنار گذاشته میشود. اگر فاصلهٔ اطمینان اثر غیرمستقیم شامل صفر باشد، نقش میانجی تأیید نمیشود. اگر پس از کنترل متغیرهای ازپیشتعیینشده اثر یک راهبرد تربیتی کاهش یابد یا از میان برود، ادعا فقط به همان راهبرد و همان پیامد محدود میشود. نتیجهٔ هر آزمون به همان فرضیه مربوط است و بهتنهایی کل چارچوب را ابطال نمیکند، و اصل هنجاری از این چرخهٔ ابطال خارج است.
نخست، شکاف نسلی: پژوهش طولی مختص نسل آلفا هنوز در دست نیست و یافتههای نسلهای پیشین را نمیتوان بدون آزمون به آن تعمیم داد. اثر سن، دورهٔ تاریخی و اثر همگروهی (cohort effect) باید از هم جدا شوند، و اثر اختصاصی تجربههای دیجیتال خود پرسشی تجربی است. دوم، اعتبار در بافت فارسیزبان: بیشتر ابزارهای یادشده در بافتهای انگلیسیزبان ساخته شدهاند و به ترجمه، اعتباریابی، بررسی پایایی و سنجش تناسب فرهنگی نیاز دارند. سوم، ابهام سازهای: معنویت چندبعدی و از نظر نظری مناقشهبرانگیز است و نتایج به تعریف عملیاتی و ابزار انتخابی وابستهاند. چهارم، محدودیت استنباط علّی: طرحهای طولی و RI-CLPM تقدم زمانی و روابط درونفردی را بررسی میکنند و بدون طرح و فرضهای اضافی برای اثبات علیت کافی نیستند. پنجم، مطلوبیت اجتماعی (social desirability): خودگزارشی دربارهٔ اخلاق و معنویت، بهویژه در بافتهای دینی، ممکن است به سوی پاسخ مطلوب سوگیری داشته باشد و گزارش چندمنبعی لازم است. ششم، تعمیمپذیری (generalizability): یافتههای یک گروه فرهنگی، دینی یا سنی را نباید به همهٔ کودکان و نوجوانان تعمیم داد. هفتم، ملاحظات اخلاق پژوهش: اطلاعات دینی دادهای حساس است و پژوهش باید از برچسبزنی به خانوادهها بر پایهٔ سطح دینداری یا معنویت پرهیز کند.
این مقاله سه سطح را از هم تفکیک کرد: تمایز اخلاق و معنویت یک فرض نظری است، رابطهٔ آنها پرسشی تجربی است که به مرحلهٔ رشد، بافت و سنجش وابسته است، و استقلال پرورش هستهٔ اخلاقی از پذیرش جهانبینی خاص اصلی هنجاری است. چهار مجموعه فرضیه با طرح آزمون و معیار بازنگری پیشنهاد شد، و نشان داده شد که برخی شواهد پرکاربرد، بهویژه دربارهٔ میانجیگری والدین، پیامد دیگری را بررسی کردهاند. بالینگران و پژوهشگران را میتوان به سه چیز دعوت کرد: ابزار را مطابق مؤلفهٔ موردنظر برگزینند، یافتهٔ تجربی را به نتیجهٔ هنجاری تبدیل نکنند، و دلالتهای تربیتی را بدون تضمین نتیجه و با احترام به آزادی فکری کودک و جهانبینی خانواده عرضه کنند.
نام اشخاص و سالها فقط در این فهرست آمدهاند و ارجاعهای درونمتنی با شمارهٔ منبع مشخص شدهاند.
[۱] Bandura, A. (1977). Social learning theory. Prentice Hall.
[۲] Bandura, A., Barbaranelli, C., Caprara, G. V., & Pastorelli, C. (1996). Mechanisms of moral disengagement in the exercise of moral agency. Journal of Personality and Social Psychology, 71(2), 364–374.
[۳] Bell, R. Q. (1968). A reinterpretation of the direction of effects in studies of socialization. Psychological Review, 75(2), 81–95.
[۴] Benson, P. L., Roehlkepartain, E. C., & Rude, S. P. (2003). Spiritual development in childhood and adolescence: Toward a field of inquiry. Applied Developmental Science, 7(3), 204–212.
[۵] Campbell, D. T., & Fiske, D. W. (1959). Convergent and discriminant validation by the multitrait-multimethod matrix. Psychological Bulletin, 56(2), 81–105.
[۶] Damon, W., Menon, J., & Bronk, K. C. (2003). The development of purpose during adolescence. Applied Developmental Science, 7(3), 119–128.
[۷] Fisher, J. W. (2010). Development and application of a spiritual well-being questionnaire called SHALOM. Religions, 1(1), 105–121.
[۸] Fisher, J. W. (2013). You can't beat relating with God for spiritual well-being: Comparing a generic version with the original spiritual well-being questionnaire called SHALOM. Religions, 4(3), 325–335.
[۹] Goodman, R. (1997). The Strengths and Difficulties Questionnaire: A research note. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 38(5), 581–586.
[۱۰] Hamaker, E. L., Kuiper, R. M., & Grasman, R. P. P. P. (2015). A critique of the cross-lagged panel model. Psychological Methods, 20(1), 102–116.
[۱۱] Hay, D., & Nye, R. (2006). The spirit of the child (Rev. ed.). Jessica Kingsley.
[۱۲] Hoffman, M. L. (2000). Empathy and moral development: Implications for caring and justice. Cambridge University Press.
[۱۳] Jensen, L. A., & McKenzie, J. (2016). The moral reasoning of U.S. evangelical and mainline Protestant children, adolescents, and adults: A cultural-developmental study. Child Development, 87(2), 446–464.
[۱۴] Kline, R. B. (2016). Principles and practice of structural equation modeling (4th ed.). Guilford Press.
[۱۵] Lapsley, D. K., & Narvaez, D. (2004). A social-cognitive approach to the moral personality. In D. K. Lapsley & D. Narvaez (Eds.), Moral development, self, and identity. Erlbaum.
[۱۶] Livingstone, S., & Helsper, E. J. (2008). Parental mediation of children's internet use. Journal of Broadcasting & Electronic Media, 52(4), 581–599.
[۱۷] Nucci, L. P., & Turiel, E. (1993). God's word, religious rules, and their relation to Christian and Jewish children's concepts of morality. Child Development, 64(5), 1475–1491.
[۱۸] Putnick, D. L., & Bornstein, M. H. (2016). Measurement invariance conventions and reporting: The state of the art and future directions for psychological research. Developmental Review, 41, 71–90.
[۱۹] Rest, J. R. (1986). Moral development: Advances in research and theory. Praeger.
[۲۰] Rest, J., Narvaez, D., Bebeau, M., & Thoma, S. (1999). A neo-Kohlbergian approach: The DIT and schema theory. Educational Psychology Review, 11(4), 291–324.
[۲۱] Rest, J., Narvaez, D., Thoma, S. J., & Bebeau, M. J. (1999). DIT2: Devising and testing a revised instrument of moral judgment. Journal of Educational Psychology, 91(4), 644–659.
[۲۲] Turiel, E. (1983). The development of social knowledge: Morality and convention. Cambridge University Press.
[۲۳] United Nations. (1989). Convention on the Rights of the Child.