مقدمه
مشاوره انتخاب رشته تحصیلی برای نوجوانان، اگر صرفاً به پیدا کردن یک «رشته مناسب» تقلیل یابد، ممکن است یکی از پیچیدهترین تصمیمهای دوره نوجوانی را به یک تطبیق ساده میان چند ویژگی فردی تبدیل کند. در این رویکرد سادهشده، مشاور میپرسد نوجوان به چه چیزهایی علاقه دارد، در چه زمینههایی استعداد دارد، در چه دروسی توانمند است و کدام رشته آینده شغلی بهتری دارد؛ سپس تلاش میکند از کنار هم گذاشتن این پاسخها به یک انتخاب برسد.
این شیوه در نگاه نخست منطقی به نظر میرسد، اما با پیچیدگی واقعی رشد شغلی نوجوانان فاصله دارد. در نوجوانی، علایق هنوز میتوانند تحول پیدا کنند، خودپنداره در حال بازسازی است، تجربههای تحصیلی هنوز محدودند، مهارتهای حرفهای هنوز بهطور کامل شکل نگرفتهاند، اطلاعات نوجوان درباره رشتهها و مشاغل ممکن است ناقص باشد و خانواده، مدرسه، وضعیت اقتصادی و فرصتهای واقعی نیز دامنه انتخابهای او را شکل میدهند. نظریه رشد حرفهای سوپر نیز انتخاب شغلی را بخشی از یک فرایند مادامالعمر میداند، نه تصمیمی منفرد که در یک سن خاص برای همیشه نهایی شود.
از سوی دیگر، اطلاعات بازار کار نیز اهمیت واقعی دارد. گزارش OECD تأکید میکند که اطلاعات معتبر بازار کار میتواند به انتخابهای آموزشی و شغلی کمک کند، اما صرف دسترسی به اطلاعات برای ایجاد تصمیم خوب کافی نیست؛ نحوه ارائه، تفسیر و استفاده از اطلاعات نیز اهمیت دارد.
بنابراین مسئله اصلی مشاور این نیست که «کدام رشته برای این نوجوان بهترین است؟» بلکه این است که چگونه به نوجوان کمک کند با استفاده از اطلاعات معتبر، شناخت واقعبینانه از خود و محیط، و پذیرش عدمقطعیت، میان چند گزینه معقول تصمیم بگیرد.
انتخاب رشته، یک تصمیم رشدی است نه یک آزمون کشف رشته
نظریه طول عمر ـ فضای زندگی سوپر (Life-Span, Life-Space Theory; Super, 1980)، رشد حرفهای بخشی از رشد کلی فرد در طول زندگی است. نقشهای فردی، تحصیلی، خانوادگی و شغلی در طول زمان تغییر میکنند و خودپنداره نیز در جریان تجربههای مختلف بازسازی میشود.
بنابراین نوجوانان را نباید نسخه کوچکشده یک بزرگسال شاغل دانست. او هنوز در حال آزمودن این پرسش است که «من در چه نوع فعالیتهایی میتوانم خودم را تصور کنم؟»، «در چه محیطهایی بهتر عمل میکنم؟» و «چه نوع زندگی و کاری برای من معنادارتر است؟»
شواهد طولی نیز از این نگاه حمایت میکنند. فراتحلیل Hoff و همکاران بر اساس ۴۹ مطالعه طولی و بیش از ۲۰ هزار شرکتکننده نشان داد که علایق حرفهای از نوجوانی تا بزرگسالی تغییرات هنجاری دارند و این تغییرات در دورههای مختلف رشد یکسان نیستند. بنابراین علاقه در ۱۷سالگی اطلاعات ارزشمندی فراهم میکند، اما نباید بهعنوان یک ویژگی کاملاً تثبیتشده و تغییرناپذیر تلقی شود.
از این منظر، هدف مشاور نباید حذف کامل عدمقطعیت باشد. هدف واقعبینانهتر، افزایش کیفیت تصمیم در شرایطی است که بخشی از آینده هنوز ناشناخته است.
علاقه چیست و چرا اهمیت دارد؟
«علاقه» یا رغبت شغلی (Vocational Interest) به ترجیحات فرد نسبت به فعالیتها، موضوعات و محیطهای خاص اشاره دارد. علاقه با «دوست داشتن یک درس» یکسان نیست. ممکن است نوجوانی از زیستشناسی دبیرستان لذت ببرد، اما این علاقه لزوماً به معنای علاقه به همه مسیرهای دانشگاهی و شغلی مرتبط با زیستشناسی نیست.
در ارزیابی حرفهای، بهتر است مشاور از علاقه در سطح فعالیتها و محیطها نیز سؤال کند:
آیا نوجوان از حل مسئله لذت میبرد یا از ارتباط با افراد؟
آیا از کار با داده و ساختار لذت میبرد یا از خلق ایدههای جدید؟
آیا ترجیح میدهد مسئلهای را بهصورت مستقل بررسی کند یا در تعامل مستمر با دیگران؟
آیا به نتیجه ملموس فعالیت اهمیت میدهد یا به فرایند کشف و اکتشاف؟
نظریه هالند و پژوهشهای مبتنی بر آن، اهمیت تناسب میان الگوی علایق فرد و محیط را برجسته کردهاند. با این حال، فراتحلیل Nye و همکاران نشان میدهد که هم خود علایق و هم میزان تناسب فرد با محیط با عملکرد و ماندگاری مرتبطاند و در برخی تحلیلها، شاخصهای تناسب پیشبینیکننده قویتری از نمره علاقه بهتنهایی بودهاند.
بنابراین «علاقه» باید یکی از منابع تصمیم باشد، نه حکم نهایی درباره رشته.
استعداد، توانایی و مهارت؛ سه مفهوم نزدیک اما یکسان نیستند
یکی از خطاهای رایج در مشاوره انتخاب رشته، استفاده از استعداد، توانایی و مهارت بهعنوان واژههای مترادف است.
«توانایی» (Ability) بیشتر به سطح عملکرد یا ظرفیت عملکرد فرد در یک حوزه اشاره میکند؛ برای مثال توانایی استدلال کمی، کلامی یا فضایی.
«استعداد» (Aptitude) معمولاً به ظرفیت یا آمادگی برای یادگیری و کسب عملکرد در یک حوزه اشاره دارد. بنابراین استعداد را نباید الزاماً معادل «توانایی ذاتی» دانست.
«مهارت» (Skill) بیشتر محصول یادگیری، آموزش و تمرین است. ممکن است نوجوانی در یک حوزه در حال حاضر مهارت محدودی داشته باشد، اما ظرفیت مناسبی برای یادگیری آن داشته باشد.
این تمایز برای مشاور اهمیت عملی دارد. فرض کنیم نوجوانی در ریاضیات عملکرد متوسطی دارد، اما به حل مسائل منطقی علاقه زیادی نشان میدهد، از فعالیتهای مرتبط با داده لذت میبرد و در تجربههای آموزشی جدید بهسرعت پیشرفت میکند. اگر عملکرد فعلی او بهعنوان «نداشتن استعداد» تعبیر شود، ممکن است یک گزینه زودهنگام حذف شود.
برعکس، عملکرد تحصیلی خوب نیز بهتنهایی به معنای مناسب بودن رشته نیست. نوجوانی ممکن است در زیستشناسی نمره بسیار بالایی داشته باشد، اما هیچ علاقهای به فعالیتهای مرتبط با حوزههای زیستی نداشته باشد و خود را در محیطهای شغلی مرتبط با آن تصور نکند.
بنابراین سؤال حرفهای این نیست که «استعداد او چیست؟» بلکه مجموعهای از پرسشهاست:
در حال حاضر در چه زمینههایی عملکرد مناسبی دارد؟
در چه زمینههایی ظرفیت یادگیری نشان میدهد؟
چه مهارتهایی تاکنون کسب کرده است؟
کدام مهارتها با آموزش و تمرین قابل توسعهاند؟
و مهمتر از همه، این ویژگیها در ارتباط با الزامات واقعی رشته چگونه قرار میگیرند؟
خودکارآمدی؛ حلقهای که اغلب نادیده گرفته میشود
خودکارآمدی (Self-efficacy) به باور فرد درباره توانایی خود برای انجام موفقیتآمیز یک فعالیت یا مواجهه با یک تکلیف اشاره دارد. خودکارآمدی با توانایی واقعی یکسان نیست.
ممکن است دو نوجوان توانایی ریاضی مشابهی داشته باشند، اما یکی باور داشته باشد که میتواند مسائل دشوار را یاد بگیرد و دیگری با اولین شکست نتیجه بگیرد که «من برای این رشته ساخته نشدهام».
نظریه شناختی ـ اجتماعی مسیر شغلی (Social Cognitive Career Theory) انتخاب تحصیلی و شغلی را حاصل تعامل میان علاقه، خودکارآمدی، انتظارات پیامد، اهداف، تجربههای یادگیری و عوامل زمینهای میداند. پژوهشهای مبتنی بر این نظریه نیز از نقش خودکارآمدی و انتظارات پیامد در مسیر شکلگیری انتخاب حمایت کردهاند.
این تمایز از نظر بالینی مهم است، زیرا مشاور نباید یک خودارزیابی منفی را بهعنوان «داده توانایی» تلقی کند.
برای مثال، نوجوانی ممکن است بگوید:
«من نمیتوانم مهندسی بخوانم؛ چون همیشه فکر میکنم از ریاضی عقب هستم.»
پرسش حرفهای مشاور این نیست که فوراً این باور را تأیید یا رد کند. باید مشخص شود آیا مسئله کمبود توانایی است، تجربه آموزشی نامناسب، اضطراب، فقدان تمرین، خودکارآمدی پایین یا ترکیبی از این عوامل.
ارزشها؛ آنچه علاقه بهتنهایی نمیگوید
ارزشهای شغلی (Work Values) به آن دسته از پیامدها و ویژگیهایی اشاره دارند که فرد در زندگی کاری برای آنها اهمیت قائل است؛ مانند استقلال، امنیت، درآمد، خلاقیت، خدمت به دیگران، منزلت، یادگیری یا تعادل کار و زندگی.
دو نوجوان ممکن است به یک حوزه علاقه یکسانی داشته باشند، اما به دلیل تفاوت ارزشها، انتخابهای متفاوتی انجام دهند.
فرض کنیم «سینا» و «امیر» هر دو به فناوری علاقه دارند. سینا استقلال، حل مسئله و امکان کار پروژهای را در اولویت قرار میدهد؛ امیر امنیت شغلی، ساختار روشن و درآمد قابل پیشبینی را مهمتر میداند. علاقه مشترک آنها الزاماً به انتخاب یک مسیر واحد منجر نمیشود.
بنابراین پرسش «به چه چیزی علاقه داری؟» باید با پرسش «در زندگی کاری چه چیزهایی برایت مهماند؟» تکمیل شود.
شخصیت و تناسب فرد ـ محیط
شخصیت (Personality) نیز میتواند در فرایند انتخاب مطرح باشد، اما باید از استفاده افراطی از آزمونهای شخصیت پرهیز کرد.
نظریه هالند، بهویژه بر تناسب میان ویژگیهای فرد و محیط تأکید دارد. شواهد فراتحلیلی نیز نشان میدهد تناسب علایق فرد با محیط میتواند با عملکرد و ماندگاری مرتبط باشد.
اما این نتیجه به معنای آن نیست که میتوان گفت:
«تو فلان تیپ شخصیتی هستی، پس باید فلان رشته را انتخاب کنی.»
آزمون شخصیت میتواند اطلاعاتی درباره ترجیحات و سبکهای رفتاری فراهم کند، اما نباید به ابزار تجویز رشته تبدیل شود.
مشاور باید میان سه گزاره تمایز بگذارد:
«این ویژگی ممکن است با این محیط سازگارتر باشد.»
«این ویژگی ممکن است در این رشته چالشهایی ایجاد کند.»
«بنابراین تو باید این رشته را انتخاب کنی.»
دو گزاره اول میتوانند موضوع بررسی باشند؛ گزاره سوم نیازمند شواهد و اطلاعات بسیار بیشتری است.
آینده شغلی؛ مهم، اما نه قابل پیشبینی بهصورت قطعی
آینده شغلی (Career Prospects) بدون تردید یکی از مؤلفههای مشروع تصمیمگیری است.
نادیده گرفتن بازار کار در مشاوره انتخاب رشته، بهویژه هنگامی که انتخاب تحصیلی هزینههای زمانی و مالی قابل توجهی دارد، واقعبینانه نیست. OECD نیز بر اهمیت اطلاعات معتبر بازار کار در هدایت انتخابهای آموزشی و شغلی تأکید میکند. در عین حال، این سازمان تصریح میکند که صرف دسترسی به اطلاعات بازار کار برای حمایت مؤثر از تصمیم کافی نیست.
پژوهش Wiswall و Zafar نیز نشان داده است که اطلاعات درباره پیامدهای اقتصادی رشتهها میتواند بر انتخاب رشته اثر بگذارد. بنابراین اطلاعات اقتصادی صرفاً یک موضوع فرعی نیست؛ بخشی از واقعیت تصمیم است.
اما عبارت «این رشته آینده شغلی خوبی دارد» باید برای مشاور یک علامت هشدار باشد.
آینده شغلی یک رشته شامل متغیرهای متعددی است:
تقاضای نیروی کار،
درآمد،
امنیت شغلی،
مسیرهای شغلی پس از فارغالتحصیلی،
نیاز به تحصیلات تکمیلی،
قابلیت انتقال مهارتها،
تغییرات فناوری،
شرایط اقتصادی،
و جغرافیای بازار کار.
بنابراین بهتر است به نوجوان نگوییم:
«این رشته در آینده بازار کار خوبی دارد.»
بلکه بپرسیم:
«بر اساس دادههای موجود، چه مسیرهایی از این رشته به مشاغل مختلف منتهی میشوند، چه مهارتهایی لازم دارند، چه مقدار تحصیلات تکمیلی ممکن است نیاز باشد و کدام بخش این پیشبینیها قطعی و کدام بخش نامطمئن است؟»
این تغییر زبان، تفاوت مهمی میان مشاوره مبتنی بر اطلاعات و پیشگویی شغلی ایجاد میکند.
آینده شغلی رشته با آینده شغلی فرد یکی نیست
این تمایز از مهمترین نکات مشاورهای است.
دو نوجوان ممکن است یک رشته یکسان بخوانند، اما پیامدهای حرفهای متفاوتی داشته باشند؛ زیرا کیفیت یادگیری، مهارتهای تکمیلی، تجربه کاری، ارتباطات حرفهای، تحصیلات تکمیلی و قابلیت سازگاری آنها متفاوت است.
بنابراین «رشتهای با بازار کار مناسب» الزاماً برای همه افرادی که وارد آن میشوند نتیجه یکسانی ایجاد نمیکند.
برای مثال، اگر دو نفر هر دو وارد یک رشته فناوری شوند، یکی ممکن است علاوه بر دانش دانشگاهی، برنامهنویسی، زبان انگلیسی، کار تیمی و تجربه پروژهای کسب کند و دیگری صرفاً واحدهای دانشگاهی را بگذراند. عنوان رشته یکسان است، اما سرمایه حرفهای آنها یکسان نیست.
در نتیجه، مشاور باید از نوجوان بپرسد:
«این رشته چه فرصتهایی ایجاد میکند؟»
نه اینکه:
«این رشته چه شغلی برایت تضمین میکند؟»
عوامل خانوادگی و اجتماعی را نباید با «فشار خانواده» یکی دانست
انتخاب رشته در خلأ اجتماعی انجام نمیشود.
خانواده میتواند منبع اطلاعات، حمایت مالی، حمایت عاطفی و فرصت باشد؛ اما میتواند محدودیت یا فشار نیز ایجاد کند. نظریه SCCT نیز نقش حمایتها و موانع زمینهای را در شکلگیری انتخاب برجسته میکند.
بنابراین مشاور نباید صرفاً بپرسد:
«پدر و مادرت چه میخواهند؟»
بلکه باید بپرسد:
«خانواده چه انتظاراتی دارند؟ این انتظارات بر چه باورهایی مبتنی است؟ کدام حمایتها در اختیار توست؟ چه محدودیتهایی وجود دارد؟ و خودت تا چه حد این اهداف را پذیرفتهای؟»
این تمایز، خانواده را از یک «عامل مزاحم» به بخشی از زمینه تصمیم تبدیل میکند.
اطلاعات بازار کار باید معتبر، مشخص و قابل ارزیابی باشد
یکی از خطاهای رایج در مشاوره، استفاده از جملاتی مانند «فلان رشته آینده ندارد» یا «فلان رشته در آینده تضمینی است» بدون مشخص کردن منبع است.
اطلاعات بازار کار باید تا حد امکان به دادههای مشخص متکی باشد و مشاور باید محدودیت آنها را نیز توضیح دهد. گزارش OECD تأکید میکند که اطلاعات بازار کار اگرچه برای تصمیمگیری اهمیت دارد، نحوه استفاده از آن نیز تعیینکننده است.
بنابراین بهتر است درباره هر رشته چند سؤال مشخص بررسی شود:
چه مشاغلی معمولاً از این رشته قابل دسترسیاند؟
برای ورود به این مشاغل چه سطحی از تحصیلات لازم است؟
چه مهارتهایی علاوه بر مدرک دانشگاهی اهمیت دارند؟
روند تقاضا در سالهای اخیر چگونه بوده است؟
اطلاعات موجود مربوط به کدام کشور، منطقه و دوره زمانی است؟
چه بخشهایی از پیشبینی آینده با عدمقطعیت همراه است؟
این پرسشها بسیار دقیقتر از پرسش کلی «آیا این رشته بازار کار دارد؟» هستند.
تصمیمگیری انتخاب رشته، تصمیمگیری تحت عدمقطعیت است
یکی از اهداف مهم مشاوره باید آموزش تحمل عدمقطعیت (Tolerance of Uncertainty) باشد.
نوجوان ممکن است انتظار داشته باشد مشاور بگوید:
«این رشته برای تو مناسب است.»
اما هیچ آزمون روانشناختی معتبر نمیتواند آینده یک فرد را با چنین قطعیتی تعیین کند.
مشاور باید به نوجوان کمک کند میان دو وضعیت تمایز بگذارد:
«اطلاعات کافی ندارم.»
و
«اطلاعات کامل ندارم، اما برای تصمیم فعلی اطلاعات کافی و قابلاعتمادی دارم.»
این تفاوت برای بلوغ تصمیمگیری بسیار مهم است.
در واقع، تصمیم خوب الزاماً تصمیمی نیست که نتیجه آن از قبل تضمین شده باشد؛ تصمیم خوب میتواند تصمیمی باشد که با اطلاعات موجود، گزینههای معقول را شناسایی کرده، ریسکهای اصلی را دیده و امکان اصلاح مسیر را نیز باقی گذاشته باشد.
یک مثال بالینی
فرض کنیم «آرمان»، ۱۷ساله، برای انتخاب رشته مراجعه میکند. او در ریاضیات و فیزیک عملکرد خوبی دارد، به بازیهای رایانهای علاقهمند است و خانوادهاش اصرار دارند مهندسی بخواند.
در جلسه اول ممکن است چنین نتیجهگیری شود:
«ریاضی خوب است، به کامپیوتر علاقه دارد، خانواده هم مهندسی میخواهند؛ پس مهندسی کامپیوتر انتخاب مناسبی است.»
اما این نتیجهگیری زودهنگام است.
مشاور باید بررسی کند:
آیا آرمان از خودِ حل مسئله و ساختن سیستمها لذت میبرد یا صرفاً از بازی کردن؟
آیا از یادگیری برنامهنویسی لذت برده است یا فقط مصرفکننده فناوری است؟
خودکارآمدی او در یادگیری مباحث دشوار چگونه است؟
چه تصویری از زندگی شغلی آینده دارد؟
آیا استقلال کاری برایش مهم است؟
آیا امنیت مالی اولویت دارد؟
آیا حاضر است برای برخی مسیرها تحصیلات تکمیلی داشته باشد؟
چه مهارتهایی تاکنون کسب کرده است؟
خانواده چرا مهندسی را پیشنهاد میکنند؟
چه گزینههای جایگزینی وجود دارد؟
و بازار کار مربوط به گزینههای مختلف در محیط جغرافیایی مورد نظر او چه اطلاعاتی ارائه میدهد؟
ممکن است پس از این بررسی، مهندسی کامپیوتر همچنان یکی از گزینههای جدی باشد. اما تفاوت مهم این است که انتخاب اکنون بر اساس فرایند تصمیمگیری شکل گرفته، نه بر اساس یک برچسب.
مثال دوم: وقتی علاقه و بازار کار در یک جهت نیستند
فرض کنیم «نورا» به هنر و طراحی علاقه بسیار زیادی دارد، اما خانواده او نگران آینده اقتصادی این مسیر هستند.
مشاور نباید یکی از دو جمله زیر را بهعنوان پاسخ نهایی انتخاب کند:
«اگر دوستش داری، حتماً برو.»
یا:
«چون بازار کارش نامطمئن است، انتخابش نکن.»
پرسش حرفهای این است:
کدام حوزه هنری مورد علاقه اوست؟
چه مسیرهای تحصیلی و حرفهای از آن وجود دارد؟
چه مهارتهایی قابلیت انتقال دارند؟
درآمد و فرصتهای شغلی چه الگوهایی دارند؟
چه مسیرهای مکملی میتواند ریسک اقتصادی را کاهش دهد؟
آیا امکان ترکیب طراحی با فناوری، کسبوکار، آموزش یا حوزههای دیگر وجود دارد؟
و آیا خود نورا حاضر است هزینه و عدمقطعیت این مسیر را بپذیرد؟
در اینجا مشاور تصمیم را به جای نوجوان نمیگیرد؛ بلکه کیفیت تصمیم نوجوان را افزایش میدهد.
نقش آزمونهای روانشناختی در انتخاب رشته
آزمونهای رغبت، توانایی، شخصیت و سایر ابزارهای روانسنجی میتوانند اطلاعات مفیدی فراهم کنند، اما نباید به «دستگاه تعیین رشته» تبدیل شوند.
یک آزمون رغبت میتواند به نوجوان کمک کند الگوهای ترجیحی خود را بهتر ببیند.
یک آزمون توانایی میتواند اطلاعاتی درباره برخی ظرفیتهای شناختی ارائه دهد.
یک ابزار شخصیت میتواند برخی ترجیحات رفتاری یا سبکهای تعامل را روشن کند.
اما هیچیک بهتنهایی پاسخ این سؤال را نمیدهد:
«تو باید چه رشتهای را انتخاب کنی؟»
استفاده حرفهای از آزمون یعنی تبدیل نمرهها به پرسشهای بیشتر و تجربههای واقعی بیشتر، نه تبدیل نمره به نسخه.
برای مثال، اگر نتیجه یک ابزار نشان دهد نوجوان در حوزه اجتماعی علایق بالایی دارد، مشاور میتواند بررسی کند که آیا تجربه واقعی او در فعالیتهای آموزشی، داوطلبانه یا ارتباطی نیز همین الگو را تأیید میکند.
از «تطبیق فرد با رشته» به «آزمون گزینهها»
یک تغییر مهم در رویکرد مشاورهای این است که به جای جستوجوی یک رشته قطعی، چند گزینه معقول ساخته شوند.
برای هر گزینه باید چهار سؤال پرسیده شود:
این رشته با چه بخشهایی از علایق و ارزشهای من سازگار است؟
چه تواناییها و مهارتهایی برای موفقیت در آن لازم است؟
چه چیزهایی درباره آن هنوز نمیدانم؟
چه مسیرهای تحصیلی و شغلی واقعی از آن باز میشود؟
سپس میتوان برای گزینههای اصلی، تجربههای کوچک اکتشافی طراحی کرد.
اگر نوجوانی به روانشناسی علاقه دارد، صرفاً آزمون رغبت کافی نیست؛ میتوان درباره محتوای واقعی رشته، روش پژوهش، آمار، کار بالینی، مسیر تحصیلات تکمیلی و مشاغل مرتبط تحقیق کرد.
اگر نوجوانی به معماری علاقه دارد، میتوان او را با ماهیت واقعی آموزش معماری، طراحی، ترسیم، نرمافزار، پروژههای فشرده و بازار کار آشنا کرد.
این فرایند، علاقه ذهنی را به اطلاعات تجربی نزدیکتر میکند.
یک اصل مهم: «علاقه» را با «هیجان لحظهای» اشتباه نگیریم
نوجوان ممکن است پس از دیدن یک فیلم، صحبت با یک فرد موفق یا مشاهده یک محتوای شبکه اجتماعی به یک شغل علاقهمند شود.
این علاقه ارزش بررسی دارد، اما هنوز معلوم نیست که یک رغبت حرفهای نسبتاً پایدار است.
مشاور میتواند بپرسد:
«اگر بخش جذاب و پرزرقوبرق این شغل را حذف کنیم، آیا هنوز فعالیتهای روزمره آن برایت جذاب است؟»
این پرسش ساده میتواند میان تصویر رسانهای یک شغل و واقعیت فعالیتهای آن تمایز ایجاد کند.
اصل دوم: توانایی فعلی را با ظرفیت رشد یکی ندانیم
عملکرد امروز نوجوان، تمام آینده او نیست.
در عین حال، ظرفیت رشد نیز نباید بهانهای برای نادیده گرفتن واقعیتهای فعلی شود.
بنابراین مشاور باید میان سه وضعیت تمایز بگذارد:
«در حال حاضر توانمند است.»
«در حال حاضر ضعیف است، اما امکان رشد معنادار وجود دارد.»
«در حال حاضر با مانع جدی مواجه است و برای رسیدن به سطح موردنیاز، هزینه بسیار بالایی لازم خواهد بود.»
این تمایز از توصیههای دوگانه «تو استعداد داری» یا «تو استعداد نداری» دقیقتر است.
اصل سوم: بازار کار را به «داده» تبدیل کنیم، نه «پیشگویی»
اگر آینده شغلی معیار مهمی است، باید مشخص شود که منظور از آن چیست.
مشاور باید از دادههای معتبر درباره اشتغال، درآمد، روند تقاضا، مهارتهای موردنیاز و مسیرهای حرفهای استفاده کند و تاریخ و جغرافیای دادهها را مشخص سازد.
همچنین باید به نوجوان توضیح دهد که دادههای بازار کار توصیفکننده روندهای مشاهدهشده یا پیشبینیهای مشروطاند، نه تضمین آینده فرد.
به همین دلیل، عبارت «این رشته آینده ندارد» از نظر علمی بسیار ضعیفتر از عبارت «بر اساس دادههای موجود، برخی مسیرهای شغلی مرتبط با این رشته در این بازار و در این بازه زمانی با محدودیتهایی مواجهاند» است.
یک مدل مفهومی برای عمل مشاور، بدون تقلیل آن به فرمول
برای کاربرد عملی، میتوان فرایند تصمیمگیری را در چند مرحله دنبال کرد:
ابتدا شناخت فردی شامل علایق، ارزشها، تواناییها، مهارتها، خودکارآمدی و تجربههای واقعی بررسی شود.
سپس گزینههای تحصیلی ساخته شوند.
در مرحله بعد، الزامات واقعی هر رشته بررسی شود.
پس از آن، مسیرهای شغلی و اطلاعات بازار کار هر گزینه ارزیابی شوند.
در مرحله بعد، حمایتها و موانع خانوادگی، اقتصادی، جغرافیایی و آموزشی بررسی شوند.
در نهایت، چند گزینه معقول با یکدیگر مقایسه و برای کاهش عدمقطعیت، تجربههای اکتشافی طراحی شوند.
این فرایند با روح SCCT نیز سازگار است؛ زیرا در این نظریه انتخاب از تعامل ویژگیهای فردی، تجربههای یادگیری، خودکارآمدی، انتظارات پیامد، اهداف و عوامل زمینهای شکل میگیرد.
آنچه مشاور نباید از دادهها استنباط کند
اگر آزمون رغبت نشان دهد نوجوان به حوزه اجتماعی علاقه دارد، نباید نتیجه گرفت که «پس باید روانشناس شود».
اگر توانایی ریاضی بالاست، نباید نتیجه گرفت که «پس مهندسی بهترین انتخاب است».
اگر یک رشته بازار کار مناسبی دارد، نباید نتیجه گرفت که «پس برای این نوجوان مناسب است».
اگر نوجوان در یک درس نمره پایینی دارد، نباید نتیجه گرفت که «پس برای رشتههای مرتبط با آن ناتوان است».
اگر خانواده یک رشته را پیشنهاد میکنند، نباید نتیجه گرفت که «پس انتخاب خانوادگی الزاماً انتخاب نامناسبی است».
و اگر نوجوان اکنون درباره رشتهای بسیار هیجانزده است، نباید نتیجه گرفت که این علاقه الزاماً پایدار خواهد بود.
هر داده باید در شبکهای از دادههای دیگر تفسیر شود.
نتیجهگیری
انتخاب رشته تحصیلی در نوجوانان نه مسئلهای تکمعیاری است و نه آزمونی برای کشف یک پاسخ از پیش موجود.
علاقه اهمیت دارد، اما علاقه بهتنهایی کافی نیست.
توانایی اهمیت دارد، اما عملکرد فعلی سرنوشت تحصیلی را تعیین نمیکند.
استعداد میتواند اطلاعاتی درباره ظرفیت یادگیری فراهم کند، اما نباید به مفهوم ظرفیت ذاتی و تغییرناپذیر تبدیل شود.
مهارت اهمیت دارد، اما بسیاری از مهارتها قابل یادگیری و توسعهاند.
ارزشها مشخص میکنند نوجوان از آینده کاری خود چه میخواهد.
خودکارآمدی و انتظارات پیامد بر انتخاب و تداوم اثر میگذارند.
خانواده و محیط، دامنه فرصتها و محدودیتها را شکل میدهند.
و بازار کار باید در تصمیم حضور داشته باشد، اما بهعنوان اطلاعاتی درباره گزینههای آینده، نه پیشگویی درباره سرنوشت فرد.
از این منظر، گزاره دقیقتر برای مشاوران انتخاب رشته چنین است:
انتخاب رشته تحصیلی برای نوجوان، یک فرایند رشدی و چندمعیاری است که در آن باید علایق، ارزشها، تواناییها، ظرفیت یادگیری، مهارتهای اکتسابی، خودکارآمدی و تجربههای فرد با الزامات واقعی رشته، حمایتها و محدودیتهای محیطی و اطلاعات معتبر درباره مسیرهای تحصیلی و شغلی در کنار یکدیگر بررسی شوند. هیچیک از این عوامل، از جمله علاقه یا چشمانداز شغلی، بهتنهایی برای تعیین رشته کافی نیست؛ هدف مشاوره، افزایش کیفیت تصمیم نوجوان در شرایط عدمقطعیت و کمک به انتخابی است که هم با ویژگیهای فعلی او سازگار باشد و هم امکان رشد، اکتشاف و اصلاح مسیر را حفظ کند.
این صورتبندی با نگاه رشدی سوپر، چارچوب تناسب فرد ـ محیط، SCCT و شواهد مربوط به تحول علایق سازگارتر است.
منابع
Hoff, K. A., Briley, D. A., Wee, C. J. M., & Rounds, J. (2018). Normative changes in interests from adolescence to adulthood: A meta-analysis of longitudinal studies. Psychological Bulletin, 144(4), 426–451.
Lent, R. W., Brown, S. D., & Hackett, G. (1994). Toward a unifying social cognitive theory of career and academic interest, choice, and performance. Journal of Vocational Behavior, 45(1), 79–122.
Nye, C. D., Su, R., Rounds, J., & Drasgow, F. (2012). Vocational interests and performance: A quantitative summary of over 60 years of research. Perspectives on Psychological Science, 7(4), 384–403.
Hofer, A.-R., Zhivkovikj, A., & Smyth, R. (2020). The Role of Labour Market Information in Guiding Educational and Occupational Choices. OECD Education Working Papers, No. 229. OECD Publishing.
Super, D. E. (1980). A life-span, life-space approach to career development. Journal of Vocational Behavior, 16(3), 282–298.
Wiswall, M., & Zafar, B. (2015). Determinants of college major choice: Identification using an information experiment. The Review of Economic Studies, 82(2), 791–824.
Sheu, H.-B., Lent, R. W., Brown, S. D., Miller, M. J., Hennessy, K. D., & Duffy, R. D. (2010). Testing the choice model of social cognitive career theory across Holland themes: A meta-analytic path analysis. Journal of Vocational Behavior, 76(2), 252–264.
Gottfredson, L. S. (2002). Gottfredson's theory of circumscription, compromise, and self-creation. In D. Brown (Ed.), Career Choice and Development (4th ed., pp. 85–148). Jossey-Bass.
Holland, J. L. (1997). Making Vocational Choices: A Theory of Vocational Personalities and Work Environments (3rd ed.). Psychological Assessment Resources.
Gati, I., Krausz, M., & Osipow, S. H. (1996). A taxonomy of difficulties in career decision making. Journal of Counseling Psychology, 43(4), 510–526.