در طرحوارهدرمانی (Schema Therapy)، هسته نظری و اصول اساسی درمان برای مراجعان با جهانبینیهای سکولار، ابراهیمی و غیرابراهیمی ثابت باقی میماند. این هسته شامل شناسایی و اصلاح طرحوارههای ناسازگار اولیه، توجه به نیازهای هیجانی اساسی، کار با مودها، شناسایی و کاهش سبکهای مقابلهای ناسازگار ــ شامل تسلیم به طرحواره، اجتناب از طرحواره و جبران افراطی ــ تقویت «حالت بزرگسال سالم» و تسهیل ارضای سازگارانه نیازهای هیجانی است (Young et al., 2003).
بنابراین، تفاوت جهانبینی معنوی مراجع به معنای ایجاد سه پروتکل درمانی مستقل نیست. آنچه میتواند متناسب با مراجع تغییر کند، فرمولبندی موردی، زبان درمان، استعارهها، محتوای شناختی و معنایی، منابع مقابلهای و نحوه انتخاب یا اجرای برخی مداخلات شناختی، هیجانی، تجربهای و رفتاری است.
این اقتباس باید بر اساس نظام معنایی، ارزشها، باورها، فرهنگ، تجربه زیسته و ترجیحات خود مراجع انجام شود، نه صرفاً بر اساس تعلق اسمی او به یک دین یا سنت فرهنگی. شواهد موجود درباره کاربرد بینفرهنگی طرحوارهدرمانی نیز نشان میدهند که مفاهیم هستهای این رویکرد در بافتهای فرهنگی مختلف میتوانند قابل استفاده باشند، اما زبان، بیان هیجان، مفهومسازی، استعارهها و برخی شیوههای اجرای مداخلات ممکن است به اقتباس فرهنگی نیاز داشته باشند. با این حال، بخش قابل توجهی از شواهد موجود در این حوزه هنوز کیفی، مطالعهموردی یا در مراحل اولیه توسعه است و نباید از آن ادعای اثربخشی قطعی هر نوع اقتباس خاص را استنتاج کرد.
از این منظر، اقتباس فرهنگی و معنوی را میتوان بهعنوان ترجمه هسته درمانی به نظام معنایی مراجع در نظر گرفت، نه بازتعریف هسته نظری درمان.
در این چارچوب، «دفاعهای روانی»، «مقابله» و «معناسازی» سه سازه متمایز اما مرتبطاند. این سهگانه یک طبقهبندی رسمی و از پیش تثبیتشده در ادبیات روانشناسی نیست؛ بلکه سنتزی مفهومی پیشنهادی برای فرمولبندی بالینی است که سه حوزه نظری مستقل را در کنار یکدیگر قرار میدهد.
دفاعهای روانی به شیوههایی اشاره دارند که فرد از طریق آنها با تعارض، تکانه، هیجان و واقعیت مواجه میشود. برخی دفاعها در چارچوبهای روانپویشی در زمره دفاعهای بالغ یا سازگار قرار میگیرند؛ از جمله والایش، شوخطبعی، پیشبینی، نوعدوستی و سرکوب آگاهانه (Vaillant, 2000).
در این چارچوب، استفاده انعطافپذیر از دفاعهای بالغ میتواند بهعنوان یکی از ظرفیتهای سازگارانه فرد مورد توجه قرار گیرد، اما نباید آن را با «حالت بزرگسال سالم» یکی دانست. Healthy Adult یک مود در مدل طرحوارهدرمانی است، در حالی که دفاعهای بالغ از سنت نظری متفاوتی سرچشمه میگیرند. با این حال، عملکرد سازگارانه این دو میتواند در فرایند درمان با یکدیگر همسو شود.
بنابراین، تقویت ظرفیت استفاده انعطافپذیر از دفاعهای بالغ به سکولار یا دینی بودن مراجع وابسته نیست و میتواند برای مراجعان با جهانبینیهای مختلف موضوعیت داشته باشد.
مقابله دامنه وسیعتری از دفاعهای روانی دارد و میتواند شامل راهبردها و منابعی باشد که فرد برای مدیریت فشار روانی، حل مسئله، تنظیم هیجان و سازگاری با شرایط دشوار به کار میگیرد.
در این متن، اصطلاح «شبکه مقابلهای سازگار» یک مفهوم مفهومی پیشنهادی است و نباید با یک سازه استاندارد واحد در ادبیات coping اشتباه گرفته شود. منظور از آن، آرایش چندمنبعی راهبردها و منابع مقابلهای فرد است که میتواند شامل منابع:
درونفردی؛ مانند تنظیم هیجان، خودکارآمدی، حل مسئله و خودشفقتی؛
بینفردی؛ مانند دلبستگی ایمن و حمایت اجتماعی؛
محیطی؛ مانند منابع اقتصادی، آموزشی و اجتماعی؛
فرهنگی؛ مانند ارزشها و روایتهای جمعی؛
معنوی یا دینی؛ مانند دعا، مناسک، اجتماع معنوی و بازتفسیر معنوی؛
و، در صورت تناسب، منابع دیجیتال و شبکههای اجتماعی باشد.
منابع معنوی نیز ذاتاً سازگار یا ناسازگار نیستند. برای مثال، یک باور دینی میتواند به امید، پذیرش و بازتفسیر خیرخواهانه کمک کند، اما در شرایطی دیگر ممکن است در تعامل با طرحوارههای خاص، به خودسرزنشگری، انفعال یا تحمل افراطی رنج منجر شود. بنابراین، کارکرد منبع معنوی باید در بافت فردی و طرحوارهای مراجع ارزیابی شود.
معناسازی فرایندی متفاوت است که طی آن فرد تجربههای مهم، بهویژه تجربههای دشوار یا گسستهکننده، را در ارتباط با هویت، ارزشها، اهداف، روابط و برداشت کلی خود از جهان تفسیر و بازتفسیر میکند.
در مدل معناسازی پارک (Park, 2010)، یکی از محرکهای مهم این فرایند، ادراک ناهمخوانی میان معنای موقعیتی یا برآوردشده یک رویداد و نظام معنایی کلی فرد است؛ نظامی که شامل باورها، اهداف و احساس معناداری بنیادین اوست. هنگامی که چنین ناهمخوانیای بهعنوان تهدیدکننده تجربه شود، تلاش برای معناسازی میتواند به بازسازی انسجام روانشناختی و سازگاری کمک کند.
از این منظر، معناسازی به مراجعان دینی اختصاص ندارد. مراجع سکولار نیز ممکن است از طریق ارزشهای انسانی، مسئولیتپذیری اگزیستانسیال، روابط، طبیعت، خلاقیت، هدفمندی یا تعهد اخلاقی به بازسازی معنای تجربه بپردازد.
تفاوت میان مراجعان دارای معنویت سکولار، ابراهیمی و غیرابراهیمی را نباید به تفاوت در نیاز به تنظیم هیجان، مقابله سازگارانه، دفاعهای بالغ یا معناسازی فروکاست. تفاوت اصلی میتواند در زبان، منابع و چارچوب معنایی باشد که فرد برای این فرایندها در اختیار دارد.
برای برخی مراجعان دارای معنویت سکولار، منابع معنایی ممکن است شامل ارزشهای انسانی، مسئولیتپذیری اگزیستانسیال، روابط، طبیعت، خلاقیت، هدفمندی، خودشفقتی و احساس معنا باشد.
برای برخی مراجعان دارای معنویت ابراهیمی، منابع الهیاتی، متنی، آیینی و اجتماعیِ مورد باور فرد و مفاهیمی مانند رحمت، بخشش، کرامت، توکل، حکمت و امید ممکن است، در صورت تناسب با جهانبینی مراجع، در فرایند درمان بهعنوان منابع معنایی یا مقابلهای مورد استفاده قرار گیرند.
در مراجعان متعلق به سنتهای غیرابراهیمی نیز، بسته به سنت مشخص و تفسیر شخصی فرد، مفاهیمی مانند دارما، کارما، شفقت، ناپایداری، عدمدلبستگی، پیوستگی با طبیعت یا ارتباط با نیاکان ممکن است بخشی از نظام معنایی فرد باشند. این مفاهیم نباید بهعنوان ویژگیهای مشترک همه سنتهای غیرابراهیمی فرض شوند و باید از تجربه و تفسیر خود مراجع استخراج شوند.
در نتیجه، دستهبندی سکولار، ابراهیمی و غیرابراهیمی صرفاً یک طبقهبندی توصیفی اولیه است و نباید جایگزین ارزیابی فردی نظام معنایی مراجع شود.
یک اصل مهم در این چارچوب آن است که ارزش درمانی یک منبع معنوی را نمیتوان صرفاً از ماهیت دینی یا معنوی آن استنباط کرد.
کارکرد آن منبع به تعامل میان:
نظام معنایی × طرحوارهها × مودها × سبکهای مقابلهای × نیازهای هیجانی
وابسته است.
برای مثال، مفهوم «توکل» ممکن است در یک مراجع با عملکرد قوی بزرگسال سالم به پذیرش محدودیت کنترل و کاهش نگرانی کمک کند؛ اما در فردی که طرحواره وابستگی/بیکفایتی فعال است، همان مفهوم ممکن است به واگذاری افراطی مسئولیت منجر شود.
به همین ترتیب، «فداکاری» ممکن است در یک فرد با انعطافپذیری بالا با نوعدوستی سازگارانه همراه باشد، اما در فردی که طرحواره ایثار فعال دارد، به خودنادیدهگیری مزمن منجر شود.
بنابراین، مفهوم معنوی بهخودیخود درمانگر یا آسیبزا نیست؛ کارکرد آن در نظام روانشناختی فرد اهمیت دارد.
بر اساس این چارچوب میتوان رابطه میان مؤلفهها را بهصورت یک شبکه بازگشتی و نه یک زنجیره علّی خطی تصور کرد:
نیازهای هیجانی ↔ طرحوارهها ↔ مودها ↔ دفاعها و مقابلهها ↔ منابع فردی، رابطهای، محیطی و معنوی ↔ معناسازی ↔ «بزرگسال سالم» ↔ رفتار
در این مدل، روابط دوسویهاند. برای مثال، تغییر در معناسازی میتواند بر ارزیابی موقعیت و انتخاب راهبرد مقابلهای اثر بگذارد؛ تغییر در رفتار میتواند تجربه هیجانی و معنای فرد از خود را تغییر دهد؛ و تقویت بزرگسال سالم میتواند امکان انتخاب راهبردهای مقابلهای سازگارتر را افزایش دهد.
این مدل در وضعیت حاضر یک چارچوب مفهومی پیشنهادی است، نه یک مدل علّی اثباتشده. بنابراین روابط آن باید در پژوهشهای آینده، بهویژه مطالعات طولی و فرایندمحور، آزمون شوند.
معنویت در طرحوارهدرمانی نه یک پروتکل مستقل است و نه مجموعهای از باورهایی که درمانگر باید به مراجع عرضه کند. معنویت، در صورت ارتباط با اهداف درمانی و با رضایت مراجع، میتواند بهعنوان بخشی از نظام معنایی او در فرمولبندی و فرایند درمان وارد شود.
درمانگر باید میان استفاده از منابع معنوی مراجع و تحمیل تفسیر دینی یا معنوی از سوی درمانگر تمایز بگذارد. استفاده از مفاهیمی مانند خدا، توکل، حکمت، بخشش، کارما، دارما، نیاکان، طبیعت یا معنای رنج باید بر پایه جهانبینی خود مراجع، ترجیح او، شایستگی درمانگر و تناسب بالینی صورت گیرد.
هدف، تغییر دین، بیدینکردن یا تغییر جهانبینی مراجع نیست؛ بلکه استفاده مسئولانه از منابع موجود در جهان معنایی او برای تسهیل تنظیم هیجان، انعطافپذیری، ارضای سازگارانه نیازهای هیجانی، اصلاح طرحوارهها و تقویت «بزرگسال سالم» است.
در طرحوارهدرمانی، جهانبینی معنوی مراجع هسته درمان را تغییر نمیدهد؛ بلکه میتواند زبان، مفهومسازی، منابع مقابلهای و مسیرهای معناسازیِ دسترسی به تغییر را شکل دهد.
ازاینرو، بهجای طراحی سه پروتکل جداگانه برای معنویت سکولار، ادیان ابراهیمی و ادیان غیرابراهیمی، میتوان از یک هسته مشترک طرحوارهدرمانی با قابلیت اقتباس فرهنگی و معنایی سخن گفت.
در این رویکرد، آنچه ثابت میماند، منطق هستهای طرحوارهدرمانی است؛ و آنچه میتواند تغییر کند، ترجمه این منطق به نظام معنایی منحصر به فرد مراجع است.
به بیان فشردهتر:
یک هسته درمانی؛ چند زبان معنایی؛ و یک فرمولبندی فردمحور.
نسخه دوم
در طرحوارهدرمانی، هسته نظری و اصول اساسی درمان برای مراجعان با جهانبینیهای سکولار، ابراهیمی و غیرابراهیمی ثابت باقی میماند. این هسته شامل شناسایی و اصلاح طرحوارههای ناسازگار اولیه، کار با مودها، توجه به نیازهای هیجانی اساسی، کاهش سبکهای مقابلهای ناسازگار، تقویت «حالت بزرگسال سالم» و تسهیل ارضای سازگارانه نیازهای هیجانی است. بنابراین، تفاوت جهانبینی معنوی مراجع به معنای ایجاد سه پروتکل درمانی مستقل نیست؛ بلکه میتواند نحوه مفهومسازی، زبان درمان، استعارهها، منابع معنایی و انتخاب یا نحوه اجرای برخی مداخلات را تغییر دهد.
این اقتباس باید بر اساس فرمولبندی موردی و با توجه به نظام معنایی، ارزشها، باورها، فرهنگ، تجربه زیسته و ترجیحات خود مراجع انجام شود. در نتیجه، تعلق اسمی فرد به یک دین یا سنت فرهنگی بهتنهایی مبنای کافی برای انتخاب یک شیوه درمانی نیست؛ زیرا تفاوتهای دروندینی و فردی ممکن است از تفاوت میان سنتهای دینی مهمتر باشند.
در این چارچوب، «دفاعهای روانی بالغ»، «شبکههای مقابلهای سازگار» و «معناسازی» سه فرایند متمایز اما مرتبطاند.
دفاعهای روانی بالغ به شیوههای نسبتاً سازگار فرد برای مدیریت تعارض، تکانه، هیجان و واقعیت اشاره دارند؛ از جمله والایش، شوخطبعی، پیشبینی و نوعدوستی. تقویت انعطافپذیری و استفاده سازگارانه از این ظرفیتها میتواند در مراجعان با هر جهانبینی معنوی مورد توجه قرار گیرد و به خودی خود وابسته به سکولار یا دینی بودن مراجع نیست.
شبکههای مقابلهای سازگار دامنه وسیعتری دارند و میتوانند مجموعهای از منابع درونفردی، بینفردی، محیطی، فرهنگی و معنوی را دربرگیرند؛ از جمله تنظیم هیجان، حل مسئله، خودشفقتی، خودکارآمدی، حمایت اجتماعی، روابط ایمن، منابع فرهنگی، مناسک یا منابع معنوی و، در صورت تناسب، منابع دیجیتال. بنابراین، تفاوت جهانبینی مراجع میتواند بر ترکیب و معنای این شبکه منابع اثر بگذارد، نه بر اصل نیاز به مقابله سازگارانه.
معناسازی فرایندی متفاوت است که طی آن فرد تجربههای مهم، بهویژه تجربههای دشوار یا گسستهکننده را، در ارتباط با هویت، ارزشها، روابط، اهداف و برداشت کلی خود از جهان تفسیر و بازتفسیر میکند. معناسازی میتواند برای هر مراجع، صرفنظر از تعلق دینی او، موضوعیت داشته باشد؛ اما میزان اهمیت آن و منابعی که برای آن به کار گرفته میشوند باید بر اساس فرمولبندی و ترجیح مراجع تعیین شود.
تفاوت میان مراجعان دارای معنویت سکولار، ابراهیمی و غیرابراهیمی را بنابراین نباید به تفاوت در «نیاز به دفاع بالغ، مقابله سازگار یا معناسازی» فروکاست. تفاوت اصلی میتواند در منابع، زبان و چارچوب معناییای باشد که فرد برای این فرایندها در اختیار دارد.
برای برخی مراجعان دارای معنویت سکولار، این منابع ممکن است شامل ارزشهای انسانی، مسئولیتپذیری اگزیستانسیال، خودشفقتی، روابط، طبیعت، هدفمندی، خلاقیت و احساس معنا باشد.
برای برخی مراجعان دارای معنویت ابراهیمی، منابع الهیاتی، متنی، آیینی و اجتماعیِ مورد باور فرد، و مفاهیمی مانند رحمت، بخشش، کرامت، توکل، حکمت یا امید میتوانند در صورت تناسب با جهانبینی و اهداف درمانی مراجع، به منابع معنایی تبدیل شوند.
در مراجعان متعلق به سنتهای غیرابراهیمی نیز، بسته به سنت مشخص و تفسیر شخصی فرد، مفاهیمی مانند دارما، کارما، شفقت، ناپایداری، عدمدلبستگی، پیوستگی با طبیعت یا ارتباط با نیاکان ممکن است بخشی از نظام معنایی او باشند. این مفاهیم نباید بهعنوان ویژگیهای مشترک همه سنتهای غیرابراهیمی فرض شوند، بلکه باید از تجربه و جهانبینی خود مراجع استخراج شوند.
از این منظر میتوان یک مسیر مفهومی برای اقتباس طرحوارهدرمانی در نظر گرفت:
نیاز هیجانی و تجربه زیسته → طرحواره و مود → سبک مقابلهای/دفاعی → منابع مقابلهای در دسترس → تنظیم تجربه → معناسازی یا بازمعناسازی در صورت ارتباط بالینی → تقویت «بزرگسال سالم» → انتخاب و اجرای الگوهای رفتاری سازگارانه
این مسیر یک مدل مفهومی است و نباید بهعنوان زنجیرهای خطی و قطعی یا یک مدل علّی اثباتشده تلقی شود. در عمل، این فرایند ماهیتی بازگشتی دارد و هر یک از مؤلفهها میتواند بر دیگری اثر بگذارد.
برای مثال، یک باور معنوی میتواند بهعنوان منبع مقابله و معنا به تقویت «بزرگسال سالم» کمک کند؛ اما همان باور، اگر با طرحوارهای مانند اطاعت، ایثار، معیارهای سرسختانه یا نقص/شرم درهمتنیده شده باشد، ممکن است به تقویت سبک مقابلهای ناسازگار نیز منجر شود. بنابراین، ارزش درمانی یک مفهوم معنوی را نمیتوان صرفاً از تعلق آن به یک دین یا سنت استنباط کرد؛ بلکه باید کارکرد آن در نظام روانشناختی فرد بررسی شود.
در این رویکرد، معنویت نه یک پروتکل مستقل است و نه مجموعهای از باورهایی که درمانگر به مراجع عرضه میکند. معنویت، در صورت ارتباط با اهداف درمانی و با رضایت مراجع، میتواند بهعنوان بخشی از «نظام معنایی» او در فرمولبندی و فرایند درمان وارد شود.
درمانگر باید میان استفاده از منابع معنوی مراجع و تحمیل تفسیر معنوی از سوی درمانگر تمایز بگذارد. مفاهیمی مانند خدا، توکل، حکمت، کارما، دارما، نیاکان، طبیعت یا معنای رنج تنها زمانی باید وارد مداخله شوند که با جهانبینی مراجع سازگار باشند و بهجای محدود کردن عاملیت او، در خدمت تنظیم هیجان، انعطافپذیری، ارضای نیازهای سالم، بازسازی طرحوارهها و تقویت «بزرگسال سالم» قرار گیرند.
اصل محوری:
در طرحوارهدرمانی، جهانبینی معنوی مراجع هسته درمان را تغییر نمیدهد؛ بلکه میتواند زبان، مفهومسازی، منابع مقابلهای و مسیرهای معناسازیِ دسترسی به تغییر را شکل دهد.
در نتیجه، هدف از اقتباس معنوی، ساختن سه نوع طرحوارهدرمانی برای سه گروه دینی نیست؛ بلکه ایجاد یک طرحوارهدرمانی با هسته مشترک و قابلیت ترجمه به نظامهای معنایی متفاوت است.