درمان روانشناختی غالباً در زبان تغییر فردی توصیف میشود: تغییر افکار، هیجانها، رفتارها، باورها یا شیوههای ارتباطی. بااینحال، بخش مهمی از تغییرات بالینی نه بهصورت خطی و تدریجی، بلکه به شکل نوسان، جهش، برگشت، گذار ناگهانی و تغییر در پایداری الگوها رخ میدهد. رویکردهای نظامهای پویا در روانشناسی و رواندرمانی دقیقاً از همین نقطه اهمیت پیدا میکنند. پژوهشهایی درباره تغییرات غیرخطی در رواندرمانی، نوسانات بحرانی، گذار میان حالتهای نسبتاً پایدار و تعاملات زناشویی نشان دادهاند که بررسی «مسیر تغییر در طول زمان» میتواند اطلاعاتی به دست دهد که با اندازهگیریهای ایستا یا میانگینهای پیش و پس از درمان بهسادگی قابل مشاهده نیست.
مقاله حاضر، نوسانگر دافینگ (Duffing Oscillator) را نه بهعنوان مدل اثباتشدهای از ذهن یا رواندرمانی، بلکه بهعنوان یک چارچوب ریاضی برای «نگاشت ساختاری» (Structural Mapping) و تولید فرضیههای قابل بررسی معرفی میکند. هدف اصلی، انتقال محتاطانه برخی روابط ساختاری از یک نظام غیرخطی به زبان فرمولبندی بالینی است؛ برای مثال، مفهوم چاه پتانسیل میتواند بهصورت استعاری برای فهم الگوهای نسبتاً پایدار، چندپایداری برای وجود بیش از یک سازمانیافتگی نسبتاً پایدار، و هیسترزیس برای وابستگی وضعیت فعلی به مسیر گذشته به کار رود.
بااینحال، تشابه ساختاری به معنای همارزی ریاضی، یکسانی سازوکار یا اثبات تجربی نیست. بنابراین، مقاله میان سه سطح تمایز میگذارد: کاربرد تجربی مستقیم، امتداد مفهومیِ واسطهای از نظریه نظامهای پویا، و استعاره بالینی اکتشافی. بر این اساس، هیچ پارامتر فیزیکی نوسانگر دافینگ نباید بدون عملیاتسازی و آزمون تجربی به سازهای روانشناختی تبدیل شود. این تمایز، شرط اصلی استفاده علمی و اخلاقی از این چارچوب در رواندرمانی است.
یکی از مفروضات پنهان در بسیاری از روایتهای سادهشده درباره رواندرمانی این است که تغییر باید تقریباً متناسب با مداخله پیش برود: مداخله بیشتر، تغییر بیشتر؛ و تغییر نیز بهصورت تدریجی از وضعیت مشکلزا به وضعیت مطلوب حرکت کند.
اما تجربه بالینی و بخش قابل توجهی از پژوهشهای فرایندی تصویر پیچیدهتری ارائه میکنند. تغییر ممکن است برای مدتی اندک باشد، سپس ناگهان سرعت بگیرد؛ ممکن است پس از پیشرفت، بازگشت رخ دهد؛ ممکن است یک مداخله کوچک در یک مقطع اثر اندکی داشته باشد و همان مداخله در مقطعی دیگر پیامد بسیار متفاوتی ایجاد کند. پژوهش Hayes و همکاران در سال ۲۰۰۷ نیز بر اهمیت الگوهای غیرخطی و ناپیوسته در تغییر رواندرمانی تأکید کرد.
در زوجدرمانی، این مسئله حتی آشکارتر است. آنچه در یک لحظه «رفتار فرد A» به نظر میرسد، ممکن است در مقیاس زمانی بزرگتر بخشی از چرخهای باشد که با رفتار فرد B، تاریخچه تعامل، فشارهای بیرونی و وضعیت لحظهای هر دو نفر ساخته میشود. مدلسازی غیرخطی تعامل زناشویی توسط Gottman، Swanson و Swanson در سال ۲۰۰۲ نمونه مهمی از تلاش برای مطالعه تعامل زوجی با استفاده از معادلات تفاضلی غیرخطی بود؛ اما آن مدل، مدل دافینگ نیست و نباید با آن یکی دانسته شود.
از سوی دیگر، نظریه نظامهای پویا در سالهای اخیر در روانپزشکی و روانشناسی نیز برای مطالعه چرخهها، نقاط واژگونی، حالتهای نسبتاً پایدار و تغییرات ناگهانی مورد توجه قرار گرفته است. مرورهای Scheffer و همکاران در سال ۲۰۲۴ این رویکرد را بهصورت صریح وارد بحث نظری و کاربردی اختلالات روانی کردهاند.
بنابراین پرسش این مقاله چنین نیست که:
«آیا ذهن انسان واقعاً یک نوسانگر دافینگ است؟»
پاسخ علمی به این پرسش، بر اساس شواهد مورد استفاده در این مقاله، منفی یا دستکم اثباتنشده است.
پرسش دقیقتر این است:
«آیا برخی روابط ساختاری موجود در نوسانگر دافینگ میتوانند بهعنوان زبان مفهومی کنترلشده برای صورتبندی، مشاهده و تولید فرضیه درباره تغییر روانشناختی و رابطهای به کار روند؟»
این پرسش، هم علمیتر است و هم امکان آزمونپذیری بیشتری دارد.
چارچوب حاضر با واقعگرایی انتقادی (Critical Realism) سازگار است؛ به این معنا که میان واقعیت پدیدهها و مدلهایی که انسان برای شناخت آنها میسازد تمایز گذاشته میشود.
هیجان، تعارض، دلبستگی، تعامل زوجی و تغییر روانشناختی پدیدههایی واقعیاند؛ اما «چاه جاذب»، «میرایی»، «رزونانس» یا «هیسترزیس» الزاماً نامهای علمیِ مستقیم برای این پدیدهها نیستند.
مدل علمی ابزاری برای فهم واقعیت است، نه خود واقعیت.
ازاینرو، اگر یک رابطه ساختاری میان دو حوزه پیدا شود، این رابطه میتواند ارزش اکتشافی داشته باشد، اما بهخودیخود وجود یک سازوکار مشترک را ثابت نمیکند.
این مقاله همچنین بر تکثر تبیینی (Explanatory Pluralism) تکیه دارد.
رفتار انسانی را میتوان همزمان از سطوح مختلف مطالعه کرد: زیستی، شناختی، هیجانی، بینفردی، اجتماعی، فرهنگی و تاریخی.
هیچ ضرورت علمی وجود ندارد که توضیح دینامیکی یک پدیده جایگزین همه این سطوح شود.
بنابراین، استفاده از دافینگ نباید به تقلیل روانشناسی به فیزیک یا تبدیل روابط انسانی به متغیرهای مکانیکی منجر شود.
هدف، افزودن یک سطح از توصیف است؛ نه حذف سطوح دیگر.
مبنای روششناختی این مقاله نظریه نگاشت ساختاری Gentner است. در این نظریه، ارزش یک قیاس عمدتاً از انتقال روابط میان عناصر به دست میآید، نه از شباهت ظاهری خود عناصر.
بر این اساس، اگر در یک نظام فیزیکی گفته شود:
«اختلالی وارد سیستم میشود، سیستم از وضعیت پایدار خود فاصله میگیرد و سپس تحت تأثیر نیروهای داخلی و خارجی به مسیر دیگری حرکت میکند»،
آنچه ممکن است برای رواندرمانی قابل انتقال باشد خودِ «نیرو» یا «پارامتر فیزیکی» نیست؛ بلکه رابطه ساختاری میان «اختلال، وضعیت فعلی، نیروهای بازگرداننده، تاریخچه سیستم و مسیر بعدی» است.
برای جلوگیری از ابهام، در این مقاله «اصل تناظر کارکردی» (Functional Correspondence Principle) نامی است که برای یک قاعده روششناختیِ پیشنهادی همین پروژه به کار میرود، نه یک اصل شناختهشده و تثبیتشده در ادبیات علمی.
مضمون این قاعده چنین است:
هر مفهوم منتقلشده از حوزه دافینگ به حوزه رواندرمانی باید ابتدا بهعنوان یک رابطه ساختاری یا کارکردی توصیف شود؛ سپس سطح ادعا مشخص گردد؛ و تنها در صورت وجود عملیاتسازی و شواهد تجربی، اجازه یابد از استعاره به مدل تجربی نزدیک شود.
برای جلوگیری از اختلاط استعاره و علم، تمام کاربردهای این چارچوب را میتوان در سه سطح قرار داد.
در این سطح، خودِ داده روانشناختی یا زیستی با ابزارهای مبتنی بر دافینگ تحلیل میشود.
نمونهای از این کاربرد، مطالعه Chai و Ba در سال ۲۰۲۱ است که از روش مبتنی بر معادله دافینگ برای استخراج ویژگی از سیگنال EEG و تحلیل استرس روانشناختی استفاده کرد. در این پژوهش، دافینگ بخشی از روش تحلیل سیگنال بود؛ بنابراین این مطالعه شاهدی برای «کاربرد محاسباتی دافینگ در تحلیل دادههای روانشناختی» است، نه اثبات اینکه ذهن یا استرس روانشناختی خود یک نوسانگر دافینگ است.
در این سطح، مفاهیمی مانند حالت پایدار، گذار، ناپایداری، نوسان، حساسیت به شرایط اولیه و وابستگی مسیر برای فهم تغییرات روانشناختی به کار میروند.
این حوزه دارای پشتوانه گستردهتری از پژوهشهای نظامهای پویاست؛ برای نمونه، پژوهشهای مربوط به نوسانات بحرانی و تغییرات غیرخطی در رواندرمانی.
اما این مطالعات، بهخودیخود مدل دافینگ را تأیید نمیکنند.
در این سطح، دافینگ زبان مفهومی برای کمک به درمانگر، پژوهشگر یا حتی مراجع است.
مثلاً میتوان گفت:
«شاید مسئله فقط این نباشد که شما چه احساسی دارید؛ شاید لازم باشد ببینیم چه چیزی باعث میشود رابطه شما بارها به همین وضعیت بازگردد.»
این استفاده میتواند از نظر بالینی مفید باشد، اما نباید با یک ادعای تجربی درباره سازوکار ذهن اشتباه شود.
در یک نظام پویا، دانستن اینکه سیستم اکنون کجاست همیشه کافی نیست. باید دانست با چه سرعتی حرکت میکند و مسیر تغییر آن چگونه در حال عوضشدن است.
در زبان بالینی، این تمایز اهمیت زیادی دارد.
دو مراجع ممکن است هر دو در سطح مشابهی از اضطراب قرار داشته باشند، اما یکی در مسیر آرامشدن باشد و دیگری در مسیر تشدید.
همچنین دو زوج ممکن است هر دو در ظاهر «درگیری زیادی» داشته باشند، اما یکی از آنها پس از تعارض بهسرعت به گفتوگو برگردد و دیگری در چرخهای طولانی از حمله، دفاع، کنارهگیری و بازگشت گرفتار شود.
پس برای فهم تغییر، صرفاً اندازهگیری «سطح مشکل» کافی نیست؛ مسیر حرکت سیستم نیز اهمیت دارد.
این همان جایی است که اندازهگیریهای پرتکرار و طولی میتوانند از اندازهگیریهای صرفاً پیشآزمون و پسآزمون اطلاعات متفاوتی فراهم کنند.
یکی از غنیترین مفاهیم دافینگ، مفهوم چشمانداز پتانسیل (Potential Landscape) و چاه پتانسیل است.
یک سیستم ممکن است در ناحیهای از فضای حالت حرکت کند که خروج از آن برایش آسان نیست. در چنین شرایطی، سیستم تمایل دارد پس از اختلال دوباره به همان ناحیه بازگردد.
اگر این ساختار را بهصورت استعاری به رواندرمانی منتقل کنیم، میتوان از «الگوی نسبتاً پایدار» سخن گفت.
برای مثال، ممکن است زوجی بارها از مسیرهای متفاوت به چرخهای مشابه برسند:
نزدیکی → احساس تهدید → مطالبه بیشتر → عقبنشینی → افزایش ناامنی → تلاش دوباره برای نزدیکی.
در اینجا «چاه» نباید یک موجودیت واقعی در ذهن تلقی شود. این اصطلاح صرفاً به سازمانیافتگیای اشاره میکند که سیستم رابطهای مکرراً به آن بازمیگردد.
در نتیجه، سؤال درمانگر میتواند از:
«چه کسی این بار اشتباه کرد؟»
به:
«چه چیزی باعث میشود تعامل شما دوباره به همین سازمانیافتگی بازگردد؟»
تغییر کند.
این تغییر پرسش از «عامل» به «الگو» یکی از مهمترین ظرفیتهای مفهومی این چارچوب است.
در برخی صورتهای نوسانگر دافینگ، ساختار پتانسیل میتواند امکان وجود دو ناحیه نسبتاً پایدار را ایجاد کند.
در زبان نظامهای پویا، این وضعیت را میتوان چندپایداری (Multistability) نامید.
در زبان بالینی، این مفهوم میتواند برای توصیف موقعیتهایی مفید باشد که یک سیستم میان دو یا چند سازمانیافتگی نسبتاً پایدار حرکت میکند.
برای مثال:
نزدیکی ـ فاصلهگیری،
کنترل ـ تسلیم،
حمله ـ دفاع،
مطالبه ـ کنارهگیری.
نکته مهم این است که این دو وضعیت الزاماً «دو بیماری» یا «دو شخصیت» نیستند.
حتی نباید یک ساختار دوچاهی را مستقیماً به دو قطب تشخیصی مانند افسردگی و مانیا نسبت داد.
تناظر قابل دفاعتر این است:
«سیستم میتواند بیش از یک سازمانیافتگی نسبتاً پایدار داشته باشد و تحت شرایط خاص میان آنها جابهجا شود.»
این ادعا با ادبیات وسیعتر نظامهای پویا درباره حالتهای پایدار و گذارهای بین آنها سازگارتر است.
در دافینگ، میرایی (Damping) به سازوکاری مربوط است که انرژی حرکت را کاهش میدهد.
در زبان رواندرمانی، وسوسهانگیز است که این مفهوم را مستقیماً با «خودتنظیمی هیجانی» برابر بدانیم.
اما چنین برابریای از نظر علمی بیش از حد قوی است.
تناظر محتاطانهتر این است که میرایی را استعارهای برای مجموعه فرایندهایی بدانیم که میتوانند شدت یا دوام انحراف سیستم پس از یک اختلال را کاهش دهند و بازگشت یا سازمانیابی مجدد را تسهیل کنند.
در سطح بالینی این فرایندها میتوانند شامل مواردی مانند:
تنظیم هیجان، حمایت اجتماعی، خواب، مهارتهای مقابلهای، ظرفیت تحمل آشفتگی، انعطاف شناختی و دسترسی به منابع رابطهای باشند.
اما هیچیک از اینها «پارامتر میرایی» به معنای فیزیکی نیستند.
بهویژه نباید گفت:
«هرچه خودتنظیمی بیشتر باشد، δ بیشتر است.»
این جمله نیازمند عملیاتسازی و آزمون تجربی است و در غیاب آن فقط یک تشبیه است.
یکی از مفاهیم مهم در نظریه نظامهای پویا، کندشدگی بحرانی (Critical Slowing Down) است: در نزدیکی برخی گذارهای بحرانی، سیستم ممکن است پس از اختلال با سرعت کمتری به وضعیت قبلی بازگردد.
پژوهش van de Leemput و همکاران در سال ۲۰۱۴ این ایده را در ارتباط با آغاز و پایان دورههای افسردگی بررسی کرد.
بااینحال، یک نکته فنی بسیار مهم وجود دارد:
کندشدگی بحرانی را نباید مستقیماً معادل «کاهش پارامتر میرایی دافینگ» دانست.
سرعت بازیابی در یک سیستم مرتبه دوم به ساختار کلی دینامیک، از جمله ویژگیهای محلی سیستم و مقادیر ویژه آن، وابسته است و نمیتوان آن را صرفاً از روی δ استنتاج کرد.
بنابراین، تناظر علمیتر چنین است:
«کاهش سرعت بازگشت پس از اختلال میتواند از نظر ساختاری با مفهوم کندشدگی بحرانی مقایسه شود.»
نه اینکه:
«کندشدگی بحرانی همان کاهش میرایی دافینگ است.»
این تمایز برای حفظ دقت ریاضی مقاله ضروری است.
از سوی دیگر، شواهد مربوط به استفاده بالینی از نشانههای هشدار زودهنگام هنوز محدود و موضوع بحث است. Helmich و همکاران در سال ۲۰۲۴ هشدار دادهاند که شواهد فعلی برای استفاده گسترده از کندشدگی بحرانی بهعنوان ابزار پیشبینی بالینی فردمحور کافی نیست.
بنابراین این مفهوم در این مقاله باید بیشتر بهعنوان یک چارچوب نظری و پژوهشی در نظر گرفته شود، نه ابزار تشخیصی.
در یک نظام خطی، انتظار داریم تغییر در ورودی با تغییر تقریباً متناسب در خروجی همراه شود.
اما در نظام غیرخطی، پاسخ سیستم میتواند به وضعیت فعلی آن وابسته باشد.
این ایده برای رواندرمانی اهمیت مفهومی دارد.
یک جمله ممکن است در یک جلسه صرفاً یک جمله باشد و در جلسهای دیگر نقطه آغاز یک تغییر عمیق.
یک پرسش درمانی ممکن است در یک مقطع بیاثر باشد و چند هفته بعد، زمانی که سازمانیافتگی سیستم تغییر کرده است، اثر بسیار متفاوتی داشته باشد.
یک گفتوگوی کوچک نیز میتواند در یک زوج آرام شود و در زوجی که در نزدیکی آستانه تعارض قرار دارد، به تشدید شدید چرخه منجر شود.
بنابراین، اثر یک مداخله را نمیتوان همیشه مستقل از وضعیت سیستم فهمید.
این ایده با ادبیات تغییر غیرخطی در رواندرمانی سازگار است؛ Hayes و همکاران از جمله بر این نکته تأکید کردهاند که تغییر درمانی الزاماً یک مسیر تدریجی و خطی نیست.
نوسانگر دافینگ علاوه بر نیروهای درونی، میتواند تحت تأثیر نیروی خارجی قرار گیرد.
در فرمولبندی بالینی، این مفهوم میتواند بهعنوان استعارهای برای زمینه و رویدادهای بیرونی استفاده شود.
فشار اقتصادی، تعارض خانوادگی، بیماری، مهاجرت، تغییر شغلی، تولد فرزند، بیثباتی اجتماعی، تعارضهای فرهنگی یا فشارهای روزمره میتوانند سیستم فردی یا زوجی را از سازمانیافتگی فعلی خود دور کنند.
اما اینجا نیز باید از یک خطای رایج اجتناب کرد:
رویداد بیرونی را نباید علت مستقل و کافی رفتار دانست.
اثر یک رویداد به وضعیت قبلی سیستم وابسته است.
یک فشار واحد ممکن است برای یک زوج قابل مدیریت باشد و برای زوج دیگری چرخهای شدید ایجاد کند.
در نتیجه، پرسش درمانی از:
«چه اتفاقی افتاد؟»
میتواند به:
«این اتفاق، در سیستم فعلی شما چگونه عمل کرد؟»
گسترش پیدا کند.
هیسترزیس (Hysteresis) بهطور کلی به وابستگی رفتار فعلی سیستم به مسیر گذشته آن اشاره دارد.
به زبان ساده، مسیر ورود به یک وضعیت و مسیر خروج از همان وضعیت لزوماً یکسان نیست.
این مفهوم برای فهم برخی الگوهای روانشناختی و رابطهای استعارهای بسیار ارزشمند است.
ممکن است زوجی در یک دوره طولانی به الگوی بیاعتمادی وارد شده باشد و پس از آن حتی زمانی که شواهد تهدید کاهش یافتهاند، همچنان با همان حساسیت قبلی واکنش نشان دهد.
در چنین شرایطی، صرف حذف عامل اولیه الزاماً سیستم را فوراً به وضعیت قبلی بازنمیگرداند.
در رواندرمانی نیز ممکن است فردی پس از سالها تجربه یک الگوی خاص، با حذف محرک اولیه همچنان طبق سازمانیافتگی گذشته پاسخ دهد.
این ایده با مفهوم «وابستگی به مسیر» همخوانی دارد.
اما هیسترزیس نباید با هر نوع عادت، طرحواره یا تکرار رفتاری یکسان تلقی شود.
در ادبیات روانپزشکی، مفهوم کیندلینگ (Kindling) برای توضیح برخی الگوهای حساسشدن و عود مورد بحث قرار گرفته است.
Post در سال ۱۹۹۲ این مفهوم را در چارچوب تبدیل استرسهای روانی ـ اجتماعی به فرایندهای زیستی عودکننده مطرح کرد؛ اما بعدها درباره دامنه و تفسیر این فرضیه بحث و نقد جدی صورت گرفت. Monroe و Harkness در سال ۲۰۰۵ نیز بر پیچیدگی رابطه میان استرس زندگی، عود افسردگی و فرضیه کیندلینگ تأکید کردند.
بنابراین نمیتوان گفت:
«کیندلینگ همان هیسترزیس است.»
تناظر قابل دفاعتر این است که هر دو مفهوم میتوانند بهطور ساختاری توجه ما را به این نکته جلب کنند که:
«سیستم فعلی فقط تابع محرک فعلی نیست؛ تاریخچه سیستم نیز در وضعیت فعلی آن نقش دارد.»
این یک تشابه ساختاری است، نه ادعای وجود یک سازوکار واحد.
نوسانگر دافینگ در شرایط خاص میتواند رفتار آشوبناک (Chaotic Dynamics) نشان دهد.
آشوب به معنای بیقاعدگی محض نیست؛ بلکه به رفتار تعیینگرایانهای اشاره دارد که میتواند بهشدت به شرایط اولیه حساس باشد و در بلندمدت پیشبینی آن دشوار شود.
این مفهوم در رواندرمانی بسیار جذاب است؛ زیرا برخی مسیرهای انسانی نیز میتوانند بهطور ظاهری بسیار پیچیده و پیشبینیناپذیر باشند.
اما از همینجا یکی از بزرگترین خطرهای استعاره آغاز میشود.
نباید گفت:
«چرخه وسواس یک جاذب آشوبناک است.»
یا:
«طرحواره فرد یک جاذب عجیب است.»
چنین جملاتی بدون تحلیل واقعی سری زمانی، فقط اصطلاحات فیزیکی را به زبان روانشناسی منتقل کردهاند.
برای ادعای وجود جاذب آشوبناک در دادههای روانشناختی، باید شواهدی از ساختار دینامیکی مربوطه، دادههای پرتکرار و تحلیلهای مناسب وجود داشته باشد.
بنابراین، در فرمولبندی بالینی بهتر است در اغلب موارد از «الگوی پویا»، «جاذب»، «سازمانیافتگی پایدار» یا «چرخه تکرارشونده» استفاده شود و اصطلاح «جاذب عجیب» تنها زمانی به کار رود که شواهد فنی لازم وجود داشته باشد.
وجود نوسان در یک سیستم به خودی خود نشانه اختلال نیست.
یک سیستم زنده، رابطهای یا روانشناختی ممکن است دائماً میان حالتهای مختلف حرکت کند.
هدف درمان نیز الزاماً تبدیل سیستم به یک وضعیت کاملاً ساکن نیست.
برای مثال، یک رابطه سالم ممکن است میان نزدیکی و استقلال، گفتوگو و سکوت، ثبات و تجربهگری حرکت کند.
بنابراین «نوسان» با «بیثباتی مرضی» یکی نیست.
مفهوم رزونانس (Resonance) نیز میتواند بهعنوان استعارهای برای وضعیتی به کار رود که سیستم نسبت به برخی ورودیها حساسیت بیشتری نشان میدهد.
اما نباید این مفهوم را مستقیماً به «همفرکانسی عاطفی درمانگر و مراجع» یا «رزونانس درمانی» تبدیل کرد، مگر اینکه چنین ادعایی در یک پژوهش مستقل و با شاخصهای مشخص آزمون شده باشد.
رزونانس در این مقاله صرفاً یک ابزار مفهومی برای اندیشیدن درباره رابطه میان ویژگیهای ورودی و حساسیت سیستم است.
یکی از مهمترین پیامدهای این چارچوب برای زوجدرمانی تغییر واحد تحلیل است.
اگر واحد تحلیل فقط فرد باشد، ممکن است پرسش اصلی چنین شود:
«کدام یک از زوجین مشکل دارد؟»
اما اگر رابطه بهعنوان یک نظام پویا دیده شود، سؤال میتواند تغییر کند:
«چه الگوی تعاملی میان این دو نفر در طول زمان خود را بازتولید میکند؟»
این تغییر به معنای انکار مسئولیت فردی نیست.
برعکس، میتواند امکان تحلیل دقیقتر مسئولیت را فراهم کند؛ زیرا هر فرد در ساختن و حفظ چرخه سهمی دارد، اما چرخه نیز چیزی فراتر از جمع ساده دو فرد است.
مدلسازی ریاضی تعامل زناشویی توسط Gottman و همکاران نمونهای مهم از این تغییر سطح تحلیل است: آنها تعامل میان دو فرد را بهصورت سری زمانی و با معادلات تفاضلی غیرخطی بررسی کردند. بااینحال، مدل آنان از نظر ریاضی با نوسانگر دافینگ یکسان نیست.
یکی از پیامدهای مهم این چارچوب آن است که هدف درمان را نمیتوان صرفاً «کاهش یک علامت» دانست.
گاهی هدف عمیقتر تغییر سازمانیافتگی سیستم است.
برای مثال، درمان ممکن است بهتدریج:
شدت بازگشت به یک چرخه را کاهش دهد،
مدت ماندن در آن چرخه را کوتاهتر کند،
توانایی خروج از آن را افزایش دهد،
تعداد مسیرهای پاسخدهی را بیشتر کند،
و فاصله میان محرک و پاسخ را افزایش دهد.
در چنین نگاهی، سلامت روان الزاماً به معنای نبود نوسان نیست؛ بلکه میتواند به معنای داشتن دامنه بیشتری از مسیرهای ممکن و توانایی عبور انعطافپذیرتر میان آنها باشد.
این مفهوم با تمایز میان ثبات و انعطافپذیری در رویکردهای دینامیکی سازگار است.
سیستم سالم لزوماً سیستمی نیست که هیچگاه از وضعیت پایه خود فاصله نگیرد؛ بلکه میتواند سیستمی باشد که هم توان حفظ سازمانیافتگی و هم توان تغییر آن را دارد.
اگر قرار باشد این چارچوب از سطح استعاره فراتر رود، یکی از مهمترین نیازها دادههای پرتکرار و طولی است.
پرسشهایی از این دست مطرح میشوند:
مراجع در طول روز چند بار اضطراب خود را گزارش میکند؟
بعد از یک تعارض چه مدت طول میکشد تا به سطح قبلی برگردد؟
در یک زوج، فاصله زمانی میان تحریک و پاسخ چقدر است؟
آیا پیش از یک تغییر عمده، نوسانات بیشتر میشوند؟
آیا سرعت بازیابی تغییر میکند؟
آیا فرد یا زوج میان چند حالت نسبتاً پایدار جابهجا میشود؟
مطالعه Olthof و همکاران در سال ۲۰۲۰ نمونه مهمی از این رویکرد است. آنان دادههای روزانه ۳۲۸ بیمار دریافتکننده رواندرمانی برای اختلالات خلقی را بررسی کردند و نشان دادند که برخی شاخصهای نوسان و پیچیدگی دینامیکی با احتمال وقوع تغییرات ناگهانی در پنجره چهارروزه بعدی ارتباط داشتند.
این یافته مهم است، اما نباید از آن نتیجه گرفت که «دافینگ در رواندرمانی تأیید شده است».
آن پژوهش درباره شاخصهای پویایی و هشدار زودهنگام بود، نه برازش معادله دافینگ.
این تمایز باید همواره حفظ شود.
این بخش برای علمیبودن کل پروژه تعیینکننده است.
تا زمانی که نوسانگر دافینگ فقط برای «فکر کردن درباره» رواندرمانی استفاده میشود، در قلمرو استعاره یا چارچوب مفهومی قرار دارد.
برای تبدیل آن به مدل تجربی، دستکم باید چند مرحله طی شود.
نخست، باید یک متغیر حالت روشن و قابل اندازهگیری تعریف شود. نمیتوان گفت «وضعیت روانی» بدون اینکه مشخص شود دقیقاً چه چیزی اندازهگیری میشود.
دوم، باید دادههای پرتکرار و طولی جمعآوری شود؛ زیرا ساختارهای دینامیکی را نمیتوان از دو یا سه نقطه اندازهگیری استخراج کرد.
سوم، باید بررسی شود که آیا دادهها واقعاً با ساختار دافینگ سازگارند یا مدلهای دیگر توضیح بهتری ارائه میدهند.
چهارم، پارامترهای مدل باید از دادهها برآورد شوند، نه اینکه صرفاً تفسیر بالینی به آنها نسبت داده شود.
پنجم، مدل باید در برابر مدلهای رقیب مقایسه شود.
ششم، باید توان پیشبینی مدل بر دادههای مستقل یا خارج از نمونه بررسی شود.
و در نهایت، اگر مدل ادعا میکند که یک پارامتر تغییر میکند، باید نشان داده شود که آن پارامتر در طول زمان واقعاً قابل برآورد، پایا و از نظر نظری قابل تفسیر است.
فقط در چنین شرایطی میتوان از «مدل دافینگِ یک فرایند روانشناختی» سخن گفت.
تا پیش از آن، عبارت دقیقتر این است:
«چارچوب نگاشت ساختاری مبتنی بر نوسانگر دافینگ.»
این چارچوب اگر با احتیاط استفاده شود، میتواند چند نوع سؤال جدید به درمانگر پیشنهاد کند.
بهجای اینکه فقط بپرسیم:
«چه چیزی مشکل را ایجاد کرد؟»
میتوان پرسید:
«چه چیزی باعث میشود این الگو دوباره بازسازی شود؟»
بهجای:
«چرا دوباره برگشتید؟»
میتوان پرسید:
«چه شرایطی باعث شد سیستم دوباره به همان سازمانیافتگی قبلی برگردد؟»
بهجای:
«چرا این مداخله جواب نداد؟»
میتوان پرسید:
«آیا ممکن است مداخله در وضعیت فعلی سیستم، اثر متفاوتی نسبت به زمانی دیگر داشته باشد؟»
و در زوجدرمانی:
«آیا لازم است یکی از شما تغییر کند، یا لازم است الگویی که بین شما شکل میگیرد تغییر کند؟»
این تغییر در زبان پرسشها میتواند به درمانگر کمک کند که از جستوجوی یک علت منفرد فاصله بگیرد و به سازمانیافتگی زمانی و رابطهای مشکل توجه کند.
هر مدل علمی هنگامی که وارد فضای درمان میشود، خطر بازتفسیر افراطی دارد.
اگر درمانگر بگوید:
«شما در یک چاه جاذب گیر کردهاید»،
ممکن است استعاره به واقعیتی ظاهراً عینی تبدیل شود.
اگر بگوید:
«سیستم شما میرایی پایینی دارد»،
ممکن است یک مفهوم ریاضی به ویژگی شخصیتی مراجع تبدیل شود.
اگر بگوید:
«این رابطه آشوبناک است»،
ممکن است اصطلاح فنی به یک برچسب بالینی تبدیل شود.
ازاینرو، استفاده اخلاقی از استعاره مستلزم آن است که درمانگر همواره روشن نگه دارد که:
«این یک روش برای دیدن مسئله است، نه خودِ مسئله.»
استعاره باید امکان دیدن را بیشتر کند، نه اینکه جایگزین مشاهده شود.
نخستین محدودیت، تفاوت بنیادی میان نظامهای فیزیکی و انسانی است.
نوسانگر دافینگ از قوانین ریاضی مشخصی پیروی میکند؛ انسان معنا میسازد، تصمیم میگیرد، یاد میگیرد و به توصیف خود واکنش نشان میدهد.
دوم، انتخاب متغیر حالت در روانشناسی بسیار دشوارتر است.
در فیزیک، «مکان» و «سرعت» تعاریف مشخص دارند؛ اما در رواندرمانی، متغیرهایی مانند اضطراب، نزدیکی، اعتماد یا تنظیم هیجان چندبعدی و وابسته به روش اندازهگیریاند.
سوم، سیستم روانشناختی معمولاً باز و چندسطحی است. بنابراین نمیتوان بهسادگی آن را مانند یک سیستم با چند پارامتر ثابت مدل کرد.
چهارم، یکسانی الگوهای ظاهری به معنای یکسانی سازوکار نیست.
ممکن است دو سیستم هر دو نوسان نشان دهند، اما دلایل کاملاً متفاوتی برای این نوسان داشته باشند.
پنجم، خطر «ریاضیسازی ظاهری» وجود دارد؛ یعنی استفاده از واژگان پیچیده ریاضی بدون اینکه واقعاً مدل ریاضی ساخته یا آزمون شده باشد.
ششم، حتی در حوزه هشدارهای زودهنگام نیز فاصله میان جذابیت نظری و کاربرد بالینی قابل توجه است. مرور Helmich و همکاران در سال ۲۰۲۴ دقیقاً بر همین محدودیت تأکید میکند و نسبت به استفاده زودهنگام از این شاخصها برای پیشبینی فردی هشدار میدهد.
بنابراین، جایگاه علمی نوسانگر دافینگ در این مقاله را میتوان چنین خلاصه کرد:
دافینگ مدل اثباتشده ذهن انسان نیست.
دافینگ مدل اثباتشده زوجدرمانی نیست.
دافینگ مدل اثباتشده افسردگی، اضطراب، وسواس یا طرحوارهها نیست.
اما دافینگ میتواند یک مدل ریاضی واقعی از یک نظام غیرخطی باشد که برخی روابط ساختاری آن برای اندیشیدن درباره سیستمهای روانشناختی و رابطهای الهامبخش است.
همچنین شواهد مستقیمی وجود دارد که نشان میدهد روشهای مبتنی بر دافینگ میتوانند در تحلیل برخی دادههای مرتبط با فرایندهای روانشناختی، مانند سیگنال EEG در مطالعه استرس، استفاده شوند.
در سطحی وسیعتر، پژوهشهای نظامهای پویا نشان دادهاند که تغییر روانشناختی و فرایندهای درمانی را میتوان با مفاهیمی مانند نوسان، گذار، ناپایداری و حالتهای نسبتاً پایدار مطالعه کرد.
بنابراین ارزش این چارچوب بیش از آنکه در ادعای «دافینگبودن ذهن» باشد، در فراهمکردن یک زبان منظم برای پرسیدن سؤالات جدید درباره پویایی تغییر است.
نوسانگر دافینگ را میتوان از سه راه متفاوت وارد گفتوگوی روانشناختی کرد: بهعنوان ابزار مستقیم تحلیل داده، بهعنوان بخشی از خانواده نظریههای نظامهای پویا، و بهعنوان استعارهای برای فرمولبندی بالینی.
این سه سطح نباید با یکدیگر مخلوط شوند.
در سطح نخست، میتوان درباره کاربرد واقعی روشهای مبتنی بر دافینگ در تحلیل سیگنال سخن گفت.
در سطح دوم، میتوان از مفاهیمی مانند پایداری، ناپایداری، گذار، نوسان و وابستگی به مسیر برای فهم تغییر روانشناختی بهره گرفت.
در سطح سوم، میتوان از چاه پتانسیل، چندپایداری، میرایی، رزونانس یا هیسترزیس بهعنوان زبان استعاری برای کمک به فرمولبندی و گفتوگوی درمانی استفاده کرد.
اما مرز علمی دقیق در همین نقطه قرار دارد:
شباهت ساختاری، همارزی ریاضی نیست؛ همارزی ریاضی، سازوکار مشترک را ثابت نمیکند؛ و استعاره، شواهد تجربی محسوب نمیشود.
اگر این مرز حفظ شود، نوسانگر دافینگ میتواند برای رواندرمانگر نه یک «تشخیص جدید» و نه یک نظریه فراگیر درباره ذهن، بلکه یک ابزار مفهومی ارزشمند باشد؛ ابزاری برای دیدن چیزی که در روایتهای خطی گاهی از دست میرود:
اینکه انسان فقط «در یک وضعیت» نیست؛ در حال حرکت در میان وضعیتهاست.
و تغییر درمانی نیز صرفاً تغییر مقدار یک متغیر نیست؛ میتواند تغییر در چشمانداز پایداری، مسیرهای بازگشت، حساسیت به اختلال، و امکان حرکت میان سازمانیافتگیهای مختلف باشد.
از این منظر، شاید مهمترین پرسش درمانگر دیگر این نباشد که:
«چگونه این علامت را حذف کنیم؟»
بلکه این باشد:
«چه نوع سازمانیافتگیای باعث میشود این الگو دوباره و دوباره بازگردد، و درمان چگونه میتواند امکان شکلگیری مسیرهای دیگری را افزایش دهد؟»
این پرسش هنوز یک مدل دافینگ نیست.
اما میتواند آغاز یک برنامه پژوهشی باشد که در آن استعاره، در صورت برخورداری از عملیاتسازی، داده و آزمون، به فرضیه تبدیل شود؛ و فرضیه، اگر از آزمونهای سختگیرانه عبور کند، شاید روزی به مدل تجربی برسد.
Gentner, D. (1983). Structure-mapping: A theoretical framework for analogy. Cognitive Science, 7(2), 155–170. DOI: 10.1207/s15516709cog0702_3. این اثر مبنای نظری استفاده از «نگاشت ساختاری» در این مقاله است و بر انتقال روابط و ساختار، نه صرفاً شباهت ظاهری، تأکید دارد.
Gottman, J., Swanson, C., & Swanson, K. (2002). A General Systems Theory of Marriage: Nonlinear Difference Equation Modeling of Marital Interaction. Personality and Social Psychology Review, 6(4), 326–340. DOI: 10.1207/S15327957PSPR0604_07. این مقاله نمونه مهمی از مدلسازی ریاضی غیرخطی تعامل زوجی است، اما مدل آن با معادله دافینگ یکسان نیست.
Hayes, A. M., Laurenceau, J.-P., Feldman, G., Strauss, J. L., & Cardaciotto, L. (2007). Change is not always linear: The study of nonlinear and discontinuous patterns of change in psychotherapy. Clinical Psychology Review, 27(6), 715–723. DOI: 10.1016/j.cpr.2007.01.008.
Schiepek, G., & Strunk, G. (2010). The identification of critical fluctuations and phase transitions in short term and coarse-grained time series—a method for the real-time monitoring of human change processes. Biological Cybernetics, 102(3), 197–207. DOI: 10.1007/s00422-009-0362-1.
van de Leemput, I. A., et al. (2014). Critical slowing down as early warning for the onset and termination of depression. Proceedings of the National Academy of Sciences, 111(1), 87–92. DOI: 10.1073/pnas.1312114110.
Olthof, M., Hasselman, F., Strunk, G., van Rooij, M., Aas, B., Helmich, M. A., Schiepek, G., & Lichtwarck-Aschoff, A. (2020). Critical Fluctuations as an Early-Warning Signal for Sudden Gains and Losses in Patients Receiving Psychotherapy for Mood Disorders. Clinical Psychological Science, 8(1), 25–35. DOI: 10.1177/2167702619865969. مقاله نخستین بار در سال ۲۰۱۹ بهصورت آنلاین منتشر و در شماره ژانویه ۲۰۲۰ منتشر شد.
Chai, M., & Ba, L. (2021). Application of EEG Signal Recognition Method Based on Duffing Equation in Psychological Stress Analysis. Advances in Mathematical Physics, 2021, Article 1454547. DOI: 10.1155/2021/1454547. این منبع برای کاربرد مستقیم روش مبتنی بر دافینگ در تحلیل EEG و استرس روانشناختی مورد استفاده قرار گرفته است، نه برای اثبات اینکه فرایند روانی خود یک نوسانگر دافینگ است.
Scheffer, M., Bockting, C. L., Borsboom, D., et al. (2024). A Dynamical Systems View of Psychiatric Disorders—Theory: A Review. JAMA Psychiatry, 81(6), 618–623. DOI: 10.1001/jamapsychiatry.2024.0215.
Scheffer, M., Bockting, C. L., Borsboom, D., et al. (2024). A Dynamical Systems View of Psychiatric Disorders—Practical Implications: A Review. JAMA Psychiatry, 81(6), 624–630. DOI: 10.1001/jamapsychiatry.2024.0228.
Helmich, M. A., Schreuder, M. J., Bringmann, L. F., Riese, H., Snippe, E., & Smit, A. C. (2024). Slow down and be critical before using early warning signals in psychopathology. Nature Reviews Psychology, 3, 767–780. DOI: 10.1038/s44159-024-00369-y. این مقاله برای محدودیتهای کاربرد بالینی نشانههای هشدار زودهنگام و کندشدگی بحرانی اهمیت ویژه دارد.
Post, R. M. (1992). Transduction of psychosocial stress into the neurobiology of recurrent affective disorder. American Journal of Psychiatry, 149(8), 999–1010.
Monroe, S. M., & Harkness, K. L. (2005). Life stress, the “kindling” hypothesis, and the recurrence of depression: Considerations from a life stress perspective. Psychological Review, 112(2), 417–445.
در این مجموعه منابع، هیچیک بهتنهایی «مدل دافینگِ رواندرمانی» را تأیید نمیکند. شواهد موجود از سه حوزه متفاوت میآیند: کاربرد مستقیم دافینگ در تحلیل برخی سیگنالهای روانفیزیولوژیک، پژوهش تجربی درباره دینامیک غیرخطی و تغییرات زمانی در رواندرمانی، و نظریههای عمومی نظامهای پویا در روانشناسی و روانپزشکی. بنابراین، اتصال این سه حوزه در مقاله حاضر یک نگاشت ساختاری و برنامه مفهومی پژوهشی است، نه ادعای اثباتشده درباره همارزی فیزیک و رواندرمانی.