ویرگول
ورودثبت نام
فرزاد ناصحی
فرزاد ناصحیکارشناسی ارشد مشاوره خانواده و علاقمند به مباحث بین‌رشته‌ای
فرزاد ناصحی
فرزاد ناصحی
خواندن ۲۳ دقیقه·۳ ماه پیش

نوسان‌ساز LC به‌مثابه الگویی برای فهم حلقه‌های خودتقویت‌شونده در روان‌درمانی

از استعاره ساختاری تا تناظر کارکردی و کاربرد بالینی

بیانیه دامنه و افق پژوهش

این مقاله یک مقاله مفهومی میان رشته ای (Interdisciplinary Conceptual Paper) است که امکان استفاده از برخی ساختارهای انتزاعی برگرفته از نوسان ساز LC (LC Oscillator) را در فهم پویایی های روانی و میان فردی بررسی می کند.

تمرکز اصلی مقاله بر چهار مفهوم است: مدار مخزن (Tank Circuit)، بازخورد (Feedback)، تقویت (Amplification)، تغییر فاز (Phase Shift)، و در سطحی گسترده تر، رزونانس (Resonance) و جفت شدگی (Coupling).

هدف مقاله این نیست که ذهن انسان را یک مدار الکتریکی بداند، یا برای مفاهیم روان شناختی معادل های فیزیکی تعیین کند. هدف، بررسی این پرسش محدودتر و علمی تر است که آیا برخی روابط انتزاعی موجود در یک نوسان ساز می توانند برای فهم بهتر الگوهای خود نگهدارنده در روان درمانی، فرمول بندی بالینی و روان آموزی به کار روند.

افق این مقاله دو بخش دارد. بخش نخست، شناسایی مفاهیمی است که در علوم رفتاری و روان درمانی واقعاً دارای سابقه نظری مستقل هستند؛ مانند بازخورد، حلقه بسته، کنترل، علیت دورانی و پویایی های غیرخطی. بخش دوم، بررسی ظرفیت استعاری مفاهیمی مانند مدار مخزن، میرایی، تغییر فاز، تقویت و جفت شدگی برای ساختن زبان آموزشی و بالینی است.

بنابراین، مقاله میان سه سطح تمایز می گذارد: نخست، تناظر نظری مستقیم؛ دوم، تناظر کارکردی محدود؛ و سوم، استعاره بالینی. این تفکیک برای جلوگیری از نوعی تقلیل گرایی ضروری است که در آن شباهت میان دو نظام به اشتباه به معنای یکسان بودن سازوکارهای آنها گرفته می شود.

سطح مقاله

این مقاله در درجه اول در سطح «پاسخ به یک پرسش کاربردی مفهومی» قرار می گیرد.

در عین حال، از نظر صورت بندی، یک «مقاله مفهومی بنیان گذار در زمینه نگاشت نظری میان رشته ای» (Foundational Conceptual Paper proposing an Interdisciplinary Theoretical Mapping) نیز محسوب می شود.

مقاله نظریه تجربی جدید، مدل زیستی جدید، پروتکل درمانی جدید یا چارچوب روش شناختی مستقل ارائه نمی کند. بنابراین نباید آن را نظریه علمی، مدل تجربی یا پروتکل درمانی دانست.

ارزش مقاله در ایجاد یک دستگاه مفهومی برای انتقال مسئولانه برخی ساختارهای رابطه ای از مهندسی و نظریه سیستم ها به زبان روان درمانی است.

بیانیه فلسفه علم

مبنای فلسفه علم این مقاله «رئالیسم انتقادی» (Critical Realism) در نگاشت های میان رشته ای است.

بر اساس این موضع، می توان میان دو نظام متفاوت، ساختارهای رابطه ای مشترکی پیدا کرد، بدون آنکه ادعا شود این دو نظام از نظر ماهیت یا سازوکار زیرین یکسان هستند.

برای مثال، وجود بازخورد در یک مدار الکتریکی و وجود بازخورد در یک نظام انسانی به این معنا نیست که انسان یک مدار الکتریکی است. آنچه ممکن است میان آنها مشترک باشد، ساختار رابطه ای است: خروجی یک فرایند بر ورودی بعدی اثر می گذارد و نتیجه این اثر دوباره رفتار نظام را تغییر می دهد.

این تمایز اهمیت اساسی دارد. در مدار الکتریکی، متغیرها را می توان با کمیت های فیزیکی و روابط ریاضی دقیق توصیف کرد. در نظام انسانی، معنا، قصد، تجربه ذهنی، زمینه اجتماعی، تاریخ رابطه و عاملیت انسان وارد فرایند می شوند.

بنابراین، این مقاله نه یک ادعای هم ارزی هستی شناختی، بلکه یک ادعای محدود درباره امکان «تناظر ساختاری» مطرح می کند.

بیانیه جهت گیری مقاله

این مقاله را باید در درجه اول یک «مقاله مفهومی» (Conceptual Paper) و به طور مشخص یک «نقشه برداری نظری میان رشته ای» (Interdisciplinary Theoretical Mapping) دانست.

این مقاله همچنین یک «چارچوب مفهومی» (Conceptual Framework) و یک «پروتوتایپ نظری» (Theoretical Prototype) برای پژوهش های آینده فراهم می کند.

اما مقاله:

نظریه علمی نیست؛

نظریه تجربی نیست؛

پروتکل درمانی نیست؛

مدل زیستی ذهن نیست؛

مدل رسمی ریاضی روان درمانی نیست؛

و ادعای اثربخشی درمانی مستقل ندارد.

در بهترین تعبیر، این مقاله یک «پیشنهاد نظری» (Theoretical Proposal) برای استفاده محتاطانه از نگاشت میان حوزه ای است که می تواند در آینده به پرسش های تجربی مشخص تری منجر شود.

از مدار LC چه چیزی واقعاً برای روان درمانی قابل انتقال است؟

نوسان ساز LC بر اساس تعامل میان عناصر ذخیره کننده انرژی و یک سازوکار فعال برای جبران اتلاف کار می کند. در یک مدار ایده آل، سلف و خازن امکان مبادله انرژی میان میدان مغناطیسی و میدان الکتریکی را فراهم می کنند. در مدار واقعی، مقاومت و سایر تلفات باعث میرایی نوسان می شوند و برای حفظ نوسان به یک عنصر فعال و مسیر بازخورد نیاز است.

در بسیاری از نوسان سازهای بازخوردی، شرط بارکهاوزن چارچوبی برای فهم آغاز و تداوم نوسان فراهم می کند. برای آغاز نوسان، بهره حلقه باید به اندازه کافی بزرگ باشد و شرط فاز نیز باید برقرار شود؛ در وضعیت پایدار، بهره حلقه در مدل ایده آل به مقدار واحد نزدیک می شود.

همین نکته از نظر مفهومی مهم است: یک نوسان خود پایدار صرفاً به دلیل وجود یک مخزن انرژی ایجاد نمی شود. باید رابطه ای میان ذخیره، اتلاف، تقویت و بازخورد وجود داشته باشد.

در روان درمانی نیز بسیاری از مشکلات پایدار را نمی توان صرفاً با یافتن «علت اولیه» توضیح داد. گاهی آنچه مشکل را حفظ می کند، چرخه ای است که در آن پاسخ هر بخش، شرایط ایجاد پاسخ بعدی را فراهم می کند.

این نقطه، مناسب ترین محل برای آغاز نگاشت میان دو حوزه است.

بازخورد: قوی ترین نقطه تناظر

از میان مفاهیم مرتبط با نوسان ساز، بازخورد از همه جایگاه محکم تری در علوم رفتاری و روان درمانی دارد.

در نظریه سیستم ها و سایبرنتیک، بازخورد به فرایندی گفته می شود که در آن پیامد یک فرایند به نحوی بر ادامه همان فرایند اثر می گذارد. این بازگشت می تواند به ثبات نظام کمک کند یا تغییر را تشدید کند.

در روان درمانی سیستمی، مفهوم علیت دورانی دقیقاً به همین مسئله مربوط است. رفتار یک عضو خانواده فقط نتیجه رفتار عضو دیگر نیست؛ خود آن رفتار نیز شرایطی ایجاد می کند که احتمال پاسخ بعدی طرف مقابل را تغییر می دهد.

برای مثال، در یک زوج ممکن است نگرانی یکی از طرفین باعث درخواست مکرر برای اطمینان شود. طرف مقابل این درخواست را فشار تلقی کند و فاصله بگیرد. فاصله گرفتن، ناامنی طرف نخست را افزایش دهد و او را به درخواست های بیشتر سوق دهد. در اینجا نمی توان به سادگی گفت «او شروع کرد» یا «او مقصر است».

واحد مناسب تحلیل، چرخه است.

این همان جایی است که مفهوم بازخورد از یک استعاره صرف فراتر می رود. مفهوم بازخورد پیش از آنکه وارد تصویر نوسان ساز شود، در نظریه سیستم ها، سایبرنتیک و برخی رویکردهای روان درمانی حضور داشته است. بنابراین، نوسان ساز LC در اینجا بیشتر نقش یک «مدل آموزشی ثانویه» را دارد، نه منبع نظری اولیه.

بازخورد مثبت به معنای «خوب» نیست

یک اصلاح مفهومی مهم ضروری است.

در زبان روزمره، «مثبت» معمولاً معنای مطلوب دارد. اما در نظریه سیستم ها، بازخورد مثبت به معنای بازخوردی است که تغییر را در همان جهت تقویت می کند.

بنابراین، یک حلقه بازخورد مثبت می تواند مخرب یا سازنده باشد.

در اضطراب، افزایش توجه به تهدید می تواند برانگیختگی را افزایش دهد؛ برانگیختگی نیز نشانه های تهدید بیشتری تولید کند؛ و این نشانه ها توجه بیشتر به تهدید را به دنبال داشته باشند.

در روابط نیز یک پاسخ دفاعی می تواند پاسخ دفاعی طرف مقابل را افزایش دهد و پاسخ دوم، دفاع نخست را تشدید کند.

اما همین منطق می تواند در مسیر رشد نیز عمل کند. افزایش تجربه های مثبت می تواند دامنه توجه و منابع روانی را افزایش دهد و منابع بیشتر، امکان تجربه های مثبت بعدی را فراهم کنند.

بنابراین، مسئله درمانگر صرفاً «خاموش کردن بازخورد مثبت» نیست. پرسش دقیق تر این است:

این حلقه چه تغییری را تقویت می کند؟

مدار مخزن: استعاره ای برای خود نگهداری

مدار مخزن (Tank Circuit) مناسب ترین استعاره برای توضیح این ایده است که یک الگو می تواند از پویایی درونی خودش تغذیه کند.

در یک مدار LC، انرژی میان دو شکل ذخیره انرژی رفت و برگشت می کند. در نظام انسانی، البته چیزی به نام «انرژی روانی» به معنای فیزیکی مدار وجود ندارد.

اما می توان از این تصویر برای توضیح یک چرخه روان شناختی استفاده کرد.

در حمله هراس، برای نمونه، فرد ممکن است یک تغییر بدنی را تهدیدآمیز تفسیر کند. این تفسیر اضطراب را افزایش دهد. اضطراب نیز تغییرات بدنی را تشدید کند. تغییرات تازه، تفسیر تهدیدآمیز بعدی را تقویت کنند.

در اینجا شباهت واقعی در «ساختار چرخه» است، نه در ماهیت اجزای آن.

بنابراین، نباید گفت:

هیجان همان سلف است.

شناخت همان خازن است.

اضطراب همان جریان الکتریکی است.

چنین تطبیق هایی از نظر علمی موجه نیستند.

صورت بندی دقیق تر این است:

«مدار مخزن می تواند استعاره ای برای نظامی باشد که در آن حالت های متقابل یکدیگر را تغذیه می کنند و الگو را بدون نیاز به محرک بیرونی مداوم حفظ می کنند.»

مدل شناختی هراس نیز نشان داده است که تفسیر فاجعه آمیز احساسات بدنی می تواند در چرخه ای متقابل با اضطراب قرار گیرد. این نمونه، از نظر ساختار پویا، برای استفاده استعاری از ایده نوسان بسیار مناسب است.

تغییر فاز: استعاره ای برای تغییر رابطه با چرخه

تغییر فاز (Phase Shift) در مدار نوسان ساز یک مفهوم دقیق فیزیکی است و نباید مستقیماً به یک تکنیک روان درمانی تبدیل شود.

با این حال، می توان از آن به عنوان استعاره ای برای «تغییر رابطه با چرخه» استفاده کرد.

فرض کنید فردی برای خوابیدن هرچه بیشتر تلاش می کند. تلاش بیشتر، توجه او را به خوابیدن افزایش می دهد. توجه بیشتر، نگرانی درباره عملکرد را افزایش می دهد. نگرانی نیز خواب را دشوارتر می کند.

در چنین شرایطی، یک مداخله پارادوکسیکال ممکن است رابطه فرد با تلاش برای خواب را تغییر دهد.

از منظر بالینی، این «وارونه شدن معنا و کارکرد تلاش» است.

از منظر مدار، می توان آن را به طور استعاری «تغییر فاز چرخه» نامید.

اما این دو پدیده از نظر فیزیکی یکی نیستند.

این تمایز باید حفظ شود؛ زیرا در غیر این صورت استعاره به شبه توضیح تبدیل می شود.

میرایی: استعاره ای برای کاهش خودکار برانگیختگی

میرایی (Damping) در مدار به معنای کاهش دامنه نوسان در اثر اتلاف انرژی است.

در روان درمانی، می توان از این مفهوم برای توضیح برخی فرایندهای کاهش برانگیختگی استفاده کرد؛ اما اینجا نیز باید احتیاط کرد.

برای مثال، در مواجهه درمانی، کاهش اضطراب ممکن است در نتیجه فرایندهای پیچیده ای مانند یادگیری، تغییر انتظار، کاهش رفتارهای ایمنی و تجربه کنترل بیشتر رخ دهد. نمی توان همه این فرایندها را به «از دست رفتن انرژی» تقلیل داد.

بنابراین، بهتر است گفته شود:

«میرایی یک استعاره برای کاهش تدریجی شدت یک پاسخ است، نه یک توضیح فیزیولوژیک از آن.»

این تفاوت خصوصاً در درمان تروما اهمیت دارد؛ زیرا هدف درمان لزوماً حذف واکنش هیجانی نیست. هدف می تواند افزایش انعطاف پذیری، تحمل تجربه و توانایی بازگشت به محدوده تنظیم باشد.

نوسان سالم و نوسان گیر کرده

یکی از ارزشمندترین استفاده های استعاری از مفهوم نوسان، تغییر پرسش از «چگونه نوسان را حذف کنیم؟» به «آیا نظام می تواند بین وضعیت های مختلف حرکت کند؟» است.

یک نظام روانی سالم الزاماً ثابت نیست.

انسان سالم نیز بین آرامش و برانگیختگی، نزدیکی و فاصله، تمرکز و استراحت، کنترل و رهاسازی حرکت می کند.

مشکل ممکن است نه در وجود نوسان، بلکه در از دست رفتن انعطاف پذیری باشد.

در برخی رویکردهای درمان تروما، از مفهوم پندولاسیون (Pendulation) برای توصیف حرکت تدریجی میان تجربه های دشوار و منابع تنظیم کننده استفاده شده است. این مفهوم می تواند در سطح استعاری با ایده نوسان ارتباط پیدا کند.

اما باز هم باید از یکسان دانستن این دو پرهیز کرد.

نوسان الکتریکی یک پدیده فیزیکی است؛ نوسان تجربه انسانی یک پدیده زیستی، روان شناختی و معنایی است.

جفت شدگی: وقتی دیگری بدون تماس مستقیم اثر می گذارد

جفت شدگی (Coupling) یکی از جذاب ترین مفاهیم برای روان درمانگران است.

در یک مدار، دو بخش می توانند از طریق سازوکاری مانند جفت شدگی القایی بر یکدیگر اثر بگذارند، بدون آنکه الزاماً اتصال الکتریکی مستقیم داشته باشند.

در روابط انسانی نیز حضور یک فرد می تواند حالت فرد دیگر را تغییر دهد؛ حتی پیش از آنکه محتوای مشخصی میان آنها رد و بدل شود.

لحن صدا، حالت چهره، سرعت گفتار، وضعیت بدن، فاصله، سکوت و کیفیت حضور می توانند بر تجربه طرف مقابل اثر بگذارند.

این موضوع را می توان با مفهوم هم آهنگی عاطفی (Affect Attunement) و هم تنظیمی (Co-regulation) مرتبط دانست.

اما اینجا نیز باید مرز روشنی گذاشت.

هم تنظیمی انسانی را نمی توان معادل جفت شدگی الکترومغناطیسی دانست.

جفت شدگی در مدار یک رابطه فیزیکی مشخص است؛ هم تنظیمی در رابطه انسانی مجموعه ای پیچیده از فرایندهای ادراکی، هیجانی، رفتاری، اجتماعی و فیزیولوژیک است.

پس بهترین صورت بندی این است:

«جفت شدگی الکترومغناطیسی می تواند استعاره ای برای فهم اثرگذاری غیرمستقیم و متقابل در روابط انسانی باشد.»

نه بیشتر.

رزونانس: یکی از مهم ترین نقاطی که نیاز به تفکیک دارد

رزونانس (Resonance) شاید فریبنده ترین مفهوم این مقاله باشد؛ زیرا واژه رزونانس در روان درمانی نیز به صورت گسترده استفاده می شود.

اما هر کاربرد واژه رزونانس، کاربرد فیزیکی آن نیست.

در یک مدار، رزونانس به شرایط مشخصی مربوط است که در آن ویژگی های دینامیکی سیستم باعث تقویت پاسخ در یک محدوده فرکانسی می شوند.

در بازخورد زیستی تنوع ضربان قلب (Heart Rate Variability Biofeedback)، مفهوم «فرکانس رزونانس» دارای کاربرد فیزیولوژیک واقعی است. تمرین تنفسی در محدوده مناسب می تواند بر نوسان های قلبی و تعامل میان تنفس و تنظیم قلبی عروقی اثر بگذارد. پژوهش های مروری و فراتحلیلی نیز برای بازخورد زیستی تنوع ضربان قلب، شواهدی از اثرات کوچک تا متوسط بر برخی پیامدهای روان شناختی گزارش کرده اند.

اما این موضوع نباید با ادعای «رزونانس روانی» یکسان گرفته شود.

درمانگر نمی تواند صرفاً با گفتن اینکه «با فرکانس مراجع کوک شده است» ادعای یک فرایند فیزیکی مشابه مدار LC داشته باشد.

در رابطه درمانی، رزونانس بیشتر یک مفهوم توصیفی یا استعاری است؛ در بازخورد زیستی، برخی عناصر آن به سازوکارهای فیزیولوژیک قابل اندازه گیری مربوط می شوند.

این یکی از مهم ترین مرزهای مقاله است.

نظریه کنترل: جایی که تناظر از استعاره فراتر می رود

نزدیک ترین حوزه به پل میان مهندسی و روان درمانی، نظریه کنترل (Control Theory) است.

در نظریه کنترل ادراکی (Perceptual Control Theory)، رفتار موجود زنده به صورت فرایندی برای کنترل ادراک نسبت به یک وضعیت مرجع در نظر گرفته می شود.

در این چارچوب، رفتار صرفاً پاسخ منفعل به محرک نیست؛ رفتار وسیله ای برای تغییر شرایط و نزدیک شدن به وضعیت مورد نظر است.

از همین سنت نظری، روش سطوح (Method of Levels) در روان درمانی شکل گرفته است. این رویکرد بر تعارض میان نظام های کنترلی و تغییر سطح توجه مراجع به فرایندهای بالاتری که تعارض را حفظ می کنند تأکید دارد. پژوهش های اولیه درباره این رویکرد نیز منتشر شده است، هرچند حجم شواهد آن با درمان های تثبیت شده اصلی قابل مقایسه نیست.

این نمونه از نظر روش شناختی بسیار مهم است.

در اینجا روان درمانی صرفاً «شبیه مدار» نیست. یک نظریه روان شناختی واقعاً از زبان و منطق کنترل استفاده کرده است.

بنابراین، این مورد را باید «تناظر نظری مستقیم با نظریه کنترل» دانست، نه «اثبات اینکه ذهن مدار الکتریکی است».

این تفاوت، الگوی خوبی برای تمام نگاشت های میان رشته ای است.

بازخورد در خود فرایند درمان

یک گام دیگر زمانی رخ می دهد که خود درمان بر اساس بازخورد تنظیم شود.

در درمان مبتنی بر بازخورد (Feedback Informed Treatment)، اطلاعات مربوط به پیشرفت، تجربه مراجع و کیفیت رابطه درمانی می تواند برای تنظیم مسیر درمان مورد استفاده قرار گیرد.

در اینجا بازخورد دیگر استعاره نیست. درمانگر واقعاً اطلاعات مربوط به خروجی فرایند را دریافت می کند و از آن برای اصلاح ورودی ها و تصمیم های بعدی استفاده می کند.

البته نباید این فرایند را دقیقاً معادل حلقه کنترل یک مدار دانست؛ زیرا درمانگر و مراجع هر دو عاملانی دارای تفسیر، معنا و تصمیم گیری هستند.

اما ساختار عمومی «اندازه گیری، بازخورد، اصلاح و ارزیابی مجدد» یک شباهت کارکردی واقعی دارد.

پویایی های غیرخطی و گذارهای درمانی

یکی از جذاب ترین حوزه های پیوند میان نظریه سیستم ها و روان درمانی، مطالعه تغییرات درمانی به عنوان فرایندهای پویا است.

در این نگاه، تغییر همیشه خطی نیست.

ممکن است مراجع برای مدتی تغییر اندکی نشان دهد، سپس نوسانات افزایش پیدا کند و پس از آن یک سازمان دهی جدید ظاهر شود.

پژوهش های مربوط به نوسانات بحرانی و گذارهای فاز در فرایندهای درمانی تلاش کرده اند چنین الگوهایی را با داده های طولی و سری های زمانی بررسی کنند. این حوزه از نظریه سیستم های پویا و سینرژتیک بهره می گیرد و نشان می دهد که زبان «پویایی» می تواند فراتر از استعاره، به یک برنامه تجربی تبدیل شود.

با این حال، باید توجه داشت که «گذار فاز» در یک نظام فیزیکی و «تغییر درمانی» یکسان نیستند.

تناظر در اینجا در سطح ساختار تغییر است، نه هویت سازوکار.

حلقه های مخرب و حلقه های سازنده

یکی از مهم ترین پیامدهای این نگاشت آن است که بازخورد مثبت را نباید ذاتاً آسیب شناختی دانست.

فرض کنید فردی پس از یک موفقیت کوچک احساس کارآمدی بیشتری کند. این احساس می تواند او را به فعالیت بیشتر سوق دهد. فعالیت بیشتر تجربه موفقیت بیشتری ایجاد کند. موفقیت بیشتر احساس کارآمدی را افزایش دهد.

این یک حلقه خود تقویت شونده است.

در مقابل، فردی که یک نشانه بدنی را تهدید تلقی می کند ممکن است بیشتر آن را بررسی کند. بررسی بیشتر توجه به نشانه را افزایش دهد. توجه بیشتر تجربه نشانه را برجسته تر کند و برجستگی بیشتر، تفسیر تهدید را تقویت کند.

هر دو ساختار «بازخورد مثبت» دارند؛ اما یکی می تواند سازنده و دیگری مخرب باشد.

پس پرسش بالینی مهم این نیست که:

«چگونه بازخورد مثبت را حذف کنیم؟»

بلکه این است:

«چه حلقه ای در حال تقویت شدن است و چگونه می توان جهت تقویت آن را تغییر داد؟»

کاربرد در زوج درمانی

این مدل برای زوج درمانی ارزش آموزشی ویژه ای دارد.

زوجی را تصور کنید که یکی از طرفین هنگام احساس فاصله، بیشتر به دنبال نزدیکی می رود و طرف دیگر، فشار را تجربه کرده و بیشتر عقب می نشیند. عقب نشینی، ناامنی طرف اول را افزایش می دهد و ناامنی، جستجوی نزدیکی را تشدید می کند.

اگر درمانگر مسئله را به صورت «شخص اول بیش از حد وابسته است» یا «شخص دوم بی عاطفه است» تعریف کند، ممکن است ساختار چرخه از دست برود.

اما اگر چرخه به صورت یک نظام بازخوردی دیده شود، پرسش تغییر می کند:

چه چیزی پاسخ نخست را تحریک می کند؟

پاسخ نخست چگونه پاسخ دوم را ایجاد می کند؟

پاسخ دوم چگونه پاسخ نخست را تقویت می کند؟

و مهم تر از همه:

کدام نقطه از چرخه برای ایجاد تغییر در دسترس تر است؟

این شیوه نگاه با منطق زوج درمانی سیستمی و همچنین بسیاری از رویکردهای معاصر زوج درمانی سازگار است، هرچند خود نوسان ساز LC چیزی درباره تکنیک اختصاصی زوج درمانی به ما نمی گوید.

درمانگر به عنوان «تقویت کننده»؟

در نسخه های ساده این استعاره، ممکن است وسوسه شویم درمانگر را «تقویت کننده» مدار بدانیم.

اما این تعبیر باید با احتیاط استفاده شود.

درمانگر یک تقویت کننده الکترونیکی نیست.

درمانگر می تواند توجه را هدایت کند، اطلاعات جدید وارد نظام کند، بازخورد ایجاد کند، الگوی تعامل را آشکار کند، تجربه ای اصلاحی فراهم کند یا امکان باز سازمان دهی را افزایش دهد.

بنابراین، اگر قرار باشد از واژه «تقویت» استفاده شود، بهتر است آن را به معنای بالینی و نه فیزیکی به کار ببریم.

حتی در برخی موارد، درمانگر باید به جای تقویت یک الگو، بهره حلقه مخرب را کاهش دهد.

مثلاً اگر زوجی هر بار وارد چرخه حمله و دفاع می شوند، درمانگر ممکن است سرعت چرخه را کاهش دهد، توجه را از محتوای اتهام به فرایند تعامل منتقل کند و امکان پاسخ متفاوتی ایجاد کند.

این را می توان استعارتاً «کاهش بهره حلقه مخرب» نامید.

اما نباید چنین عبارتی را یک اندازه گیری فیزیکی تلقی کرد.

استعاره چه زمانی مفید است؟

یک استعاره زمانی ارزش بالینی دارد که چیزی را روشن کند که زبان عادی به دشواری روشن می کند.

استعاره مدار زمانی مفید است که به مراجع کمک کند ببیند:

مشکل فقط یک فرد نیست؛

چرخه می تواند از پاسخ های هر دو نفر ساخته شود؛

هر پاسخ می تواند شرایط پاسخ بعدی را ایجاد کند؛

یک الگو ممکن است بدون قصد آگاهانه خود را حفظ کند؛

و برای تغییر لازم نیست همیشه «اولین علت» را پیدا کرد.

اما استعاره زمانی خطرناک می شود که:

برای آن سازوکار زیستی خیالی ساخته شود؛

واژه های فنی جای شواهد را بگیرند؛

یا مراجع تصور کند روان او واقعاً یک مدار الکتریکی است.

استعاره باید با مراجع هم ساخته شود

یکی از اصول مهم در استفاده درمانی از استعاره این است که استعاره نباید صرفاً به مراجع تحمیل شود.

برای یک مهندس، تصویر مدار ممکن است بسیار روشن باشد.

برای مراجع دیگر، همین تصویر ممکن است خشک، بیگانه یا حتی اضطراب آور باشد.

بنابراین می توان به جای گفتن:

«رابطه شما مثل یک نوسان ساز LC است»،

پرسید:

«اگر بخواهیم چرخه رابطه شما را مثل یک سیستم بازخوردی تصور کنیم، چه چیزی باعث می شود این چرخه دوباره شروع شود؟»

یا:

«اگر این چرخه یک مدار داشت، چه چیزی آن را تغذیه می کرد؟»

در این صورت، استعاره از یک تشبیه تحمیلی به یک ابزار اکتشاف تبدیل می شود.

اصل کارکرد متناظر

از مجموع بحث می توان یک اصل راهنما استخراج کرد:

اصل کارکرد متناظر (Functional Correspondence Principle) می گوید یک نگاشت میان رشته ای زمانی از نظر مفهومی معتبرتر است که رابطه میان اجزای دو نظام، و نه صرفاً ظاهر آنها، شباهت معناداری داشته باشد.

این اصل سه آزمون دارد.

آزمون نخست، استقلال تاریخی است.

آیا مفهوم مورد نظر در حوزه مقصد، مستقل از استعاره مورد بحث، سابقه علمی دارد؟

آزمون دوم، تناظر رابطه ای است.

آیا رابطه میان متغیرها واقعاً مشابه است یا فقط واژه ها شبیه یکدیگرند؟

آزمون سوم، محدودیت هستی شناختی است.

آیا نگاشت بدون ادعای یکسان بودن ماهیت دو نظام قابل حفظ است؟

بر این اساس، «بازخورد» جایگاه بسیار قوی تری از «سلف برابر هیجان» دارد.

«نظریه کنترل» جایگاه قوی تری از «مدار LC برابر ذهن» دارد.

و «فرکانس رزونانس» در بازخورد زیستی قلب جایگاه علمی مشخص تری از «رزونانس درمانگر و مراجع» دارد.

این درجات مختلف اعتبار باید در هر مقاله میان رشته ای صریحاً مشخص شوند.

مرز نهایی میان کاربرد مستقیم و استعاری

اگر بخواهیم مرز را بسیار روشن تر بیان کنیم، می توان گفت:

کاربرد مستقیم زمانی مطرح است که مفهوم مورد نظر در حوزه روان شناختی یا درمانی دارای نظریه، سازوکار یا روش مستقل و مستند باشد و ارتباط آن با نظریه سیستم ها یا کنترل، صرفاً حاصل تشبیه نویسنده نباشد.

در این سطح می توان از سایبرنتیک، علیت دورانی، نظریه کنترل ادراکی، روش سطوح، برخی کاربردهای بازخورد زیستی و پایش پویای فرایند درمان سخن گفت.

کاربرد استعاری زمانی مطرح است که یک مفهوم فیزیکی به عنوان ابزار آموزشی برای روشن کردن یک پدیده روان شناختی استفاده شود، بدون اینکه ادعای سازوکار مشترک یا هم ارزی علمی مطرح شود.

مدار مخزن به عنوان تصویر چرخه اضطراب، تغییر فاز به عنوان تصویر تغییر رابطه با چرخه، میرایی به عنوان تصویر کاهش تدریجی برانگیختگی و جفت شدگی به عنوان تصویر اثرگذاری متقابل، در این دسته قرار می گیرند.

این تمایز نه ضعف مقاله، بلکه شرط اعتبار آن است.

محدودیت های نظری و بالینی

نخستین محدودیت، تفاوت میان خطی بودن و غیرخطی بودن است. مدل های ساده LC می توانند با معادلات دقیق توصیف شوند، اما سیستم های انسانی به شدت وابسته به زمینه، غیرخطی و دارای بازخوردهای چندگانه هستند.

دومین محدودیت، مسئله معنا است. یک مدار چیزی را «تفسیر» نمی کند؛ انسان می کند.

سومین محدودیت، عاملیت است. انسان می تواند درباره چرخه خود فکر کند، استعاره بسازد، تصمیم بگیرد و قواعد خود را تغییر دهد.

چهارمین محدودیت، چند سطحی بودن است. رفتار انسانی همزمان در سطح بدن، ذهن، رابطه، خانواده، فرهنگ و محیط اجتماعی شکل می گیرد.

پنجمین محدودیت، خطر جذابیت کاذب استعاره های فنی است. زبان مهندسی ممکن است ظاهری دقیق به مفهومی بدهد که هنوز اندازه گیری نشده است.

به همین دلیل، هرجا واژه هایی مانند «بهره»، «فرکانس»، «فاز» یا «رزونانس» در متن روان درمانی استفاده می شوند، باید روشن باشد که آیا واژه در معنای فیزیکی خود به کار رفته یا استعاری.

افق پژوهش

ارزش آینده این ایده در آن نیست که روان درمانی را به مدار الکتریکی تبدیل کنیم.

ارزش آن در این است که می تواند مجموعه ای از پرسش های قابل آزمون ایجاد کند.

برای مثال، آیا می توان چرخه های خود تقویت شونده در تعامل زوجین را با سری های زمانی رفتاری و هیجانی شناسایی کرد؟

آیا شدت پاسخ هر یک از زوجین می تواند پیش بینی کننده شدت پاسخ بعدی طرف مقابل باشد؟

آیا برخی چرخه های تعاملی واقعاً ویژگی های غیرخطی دارند؟

آیا تغییر در یک نقطه خاص از چرخه، اثر نامتناسبی بر کل نظام ایجاد می کند؟

آیا می توان شاخص هایی برای زمان بازگشت نظام زوجی به وضعیت تنظیم پس از تعارض تعریف کرد؟

آیا داده های لحظه به لحظه درمان می توانند نشان دهند که پیش از تغییر بالینی، نوسان یا بی ثباتی موقت افزایش پیدا می کند؟

این پرسش ها دیگر استعاری نیستند. آنها پرسش های تجربی درباره پویایی سیستم های انسانی هستند.

از این منظر، استعاره می تواند نقطه آغاز یک برنامه پژوهشی باشد؛ اما خودش جایگزین برنامه پژوهشی نیست.

نتیجه گیری

نوسان ساز LC را نباید مدل فیزیکی ذهن یا رابطه انسانی دانست.

ارزش این تصویر در جای دیگری است.

این مدل به ما یادآوری می کند که یک نظام پویا ممکن است نه به دلیل وجود یک علت ثابت، بلکه به دلیل رابطه متقابل میان اجزای خود پایدار بماند. در چنین نظامی، هر پاسخ می تواند شرایط پاسخ بعدی را ایجاد کند و یک چرخه می تواند بدون قصد آگاهانه افراد، خود را حفظ کند.

از میان مفاهیم مرتبط با نوسان ساز، «بازخورد» قوی ترین و قابل دفاع ترین پل نظری به روان درمانی است؛ زیرا بازخورد، کنترل و علیت دورانی پیش از این در سنت های سایبرنتیک و نظریه های کنترل وارد علوم رفتاری شده اند.

«رزونانس» نیز در حوزه هایی مانند بازخورد زیستی تنوع ضربان قلب دارای کاربرد فیزیولوژیک مشخص است، اما نباید این کاربرد را با کاربرد استعاری رزونانس در رابطه درمانی یکی دانست.

در مقابل، مدار مخزن، تغییر فاز، میرایی و جفت شدگی الکترومغناطیسی عمدتاً زمانی ارزشمند هستند که به عنوان استعاره های ساختاری و روان آموزی استفاده شوند.

بنابراین، پرسش اصلی این نیست که:

«آیا انسان یک نوسان ساز است؟»

پاسخ روشن است: خیر.

پرسش علمی تر این است:

«آیا برخی روابط انتزاعی که در توصیف نوسان سازها به کار می روند، می توانند به ما کمک کنند چرخه های خود نگهدارنده، بازخورد، تغییر و تنظیم را در نظام های انسانی بهتر ببینیم؟»

پاسخ محتاطانه این است: بله؛ اما فقط زمانی که میان «تناظر کارکردی» و «هم ارزی فیزیکی» مرز روشنی حفظ شود.

در این صورت، مدار الکترونیکی نه تصویری از ذهن، بلکه ابزاری برای بهتر دیدن «چرخه» خواهد بود.

و شاید مهم ترین پرسش درمانگر نیز از همین جا آغاز شود:

«در این چرخه، چه چیزی چه چیزی را دوباره به حرکت درمی آورد؟»


منابع

Bateson, G. (1972). Steps to an Ecology of Mind. Chandler Publishing.

Carey, T. A. (2008). Perceptual Control Theory and the Method of Levels: Further contributions to a transdiagnostic perspective. International Journal of Cognitive Therapy, 1(3), 237–255.

Carey, T. A., Carey, M., Mullan, R. J., Spratt, C. G., & Spratt, M. B. (2009). Assessing the statistical and personal significance of the Method of Levels. Behavioural and Cognitive Psychotherapy, 37(3), 311–324.

Clark, D. M. (1986). A cognitive approach to panic. Behaviour Research and Therapy, 24(4), 461–470.

Fredrickson, B. L., & Joiner, T. (2002). Positive emotions trigger upward spirals toward emotional well-being. Psychological Science, 13(2), 172–175.

Gottman, J. M. (1994). What Predicts Divorce: The Relationship Between Marital Processes and Marital Outcomes. Lawrence Erlbaum Associates.

Johnson, S. M. (2004). The Practice of Emotionally Focused Couple Therapy: Creating Connection (2nd ed.). Brunner-Routledge.

Kopp, R. R. (1995). Metaphor Therapy: Using Client-Generated Metaphors in Psychotherapy. Brunner/Mazel.

Lehrer, P. M., & Gevirtz, R. (2014). Heart rate variability biofeedback: How and why does it work? Frontiers in Psychology, 5, 756.

Levine, P. A. (1997). Waking the Tiger: Healing Trauma. North Atlantic Books.

Miller, S. D., Duncan, B. L., Sorrell, R., & Brown, G. S. (2005). The Partners for Change Outcome Management System. Journal of Clinical Psychology, 61(2), 199–208.

Minuchin, S. (1974). Families and Family Therapy. Harvard University Press.

Pizzoli, S. F. M., Marzorati, C., Gatti, D., Monzani, D., Mazzocco, K., & Pravettoni, G. (2021). A meta-analysis on heart rate variability biofeedback and depressive symptoms. Scientific Reports, 11, 6650.

Porges, S. W. (2011). The Polyvagal Theory: Neurophysiological Foundations of Emotions, Attachment, Communication, and Self-Regulation. W. W. Norton.

Powers, W. T. (1973). /em>. Aldine.

Schiepek, G., & Strunk, G. (2010). The identification of critical fluctuations and phase transitions in short-term and coarse-grained time series: A method for the real-time monitoring of human change processes. Biological Cybernetics, 102(3), 197–207.

Siegel, D. J. (1999). The Developing Mind: How Relationships and the Brain Interact to Shape Who We Are. Guilford Press.

Stern, D. N. (1985). The Interpersonal World of the Infant. Basic Books.

Watzlawick, P., Beavin, J. H., & Jackson, D. D. (1967). Pragmatics of Human Communication. W. W. Norton.

Watzlawick, P., Weakland, J., & Fisch, R. (1974). Change: Principles of Problem Formation and Problem Resolution. W. W. Norton.

Wiener, N. (1948). Cybernetics: Or Control and Communication in the Animal and the Machine. MIT Press.

Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner's Guide. Guilford Press.

رواندرمانیفلسفه علم
۳
۰
فرزاد ناصحی
فرزاد ناصحی
کارشناسی ارشد مشاوره خانواده و علاقمند به مباحث بین‌رشته‌ای
روانشناسان
روانشناسان
مطالب تخصصی برای مشاوران و روانشناسان
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید