ویرگول
ورودثبت نام
فرزاد ناصحی
فرزاد ناصحیکارشناسی ارشد مشاوره خانواده و علاقمند به مباحث بین‌رشته‌ای
فرزاد ناصحی
فرزاد ناصحی
خواندن ۹ دقیقه·۲ ماه پیش

از نشانهٔ آسیب تا امکان رویش: خوانش روان‌شناختی-نمادین یک تصویر سوررئال

پیش از تحلیل، یک نکتهٔ روش‌شناختی برای مخاطب متخصص لازم است. آنچه در ادامه می‌آید، تناظر ساختاری (structural correspondence) میان عناصر بصری این اثر و چند چارچوب نظری در روان‌شناسی و روان‌کاوی است، نه ادعایی تشخیصی یا تجربی دربارهٔ آفرینندهٔ اثر یا بینندهٔ آن. خودِ یک تفسیر نمادین منفرد، بدون تعریف پیشینیِ شاخص‌های سنجش، معمولاً در همان سطح قابل آزمون تجربی و ابطال‌پذیری (falsifiability) به معنای پوپری نیست؛ اما پیامدهای این تفسیر را می‌توان به فرضیه‌های عملیاتی تبدیل و در مطالعات ادراک و پاسخ هیجانی آزمود. برای نمونه می‌توان پرسید آیا جابه‌جاییِ محل پانسمان از دهان به گونه، برداشتِ ناظران از «خاموش‌شدن» را کاهش می‌دهد یا نه. این تفکیک، محدودیتِ ذاتیِ خوانش نمادین است، نه ضعف نظریه‌های به‌کاررفته.

یک نکتهٔ دیگر پیش از ورود به تحلیل: آنچه در تصویر می‌بینیم، به‌طور قطعی «زخم» نیست، بلکه یک نشانهٔ بصری از آسیب یا پانسمان (bandage) است که می‌تواند استعاره‌ای از آسیب، عنصری صرفاً تزئینی، یا بستری برای متن و گل باشد. در ادامه، برای روانی نوشتار از واژهٔ «زخم» استفاده می‌شود، اما این واژه از همین‌جا باید به‌عنوان یک خوانش تفسیری، نه توصیف عینیِ تصویر، در نظر گرفته شود.

هستهٔ اصلی تحلیل بر چهار محور استوار است: مشاهدهٔ ساختاری صحنه، تنشِ آشنایی و بیگانگی (uncanny)، رابطهٔ آسیب و رویش، و کاربرد بالینی. چند چارچوب نظریِ دیگر نیز به‌عنوان لنزهای ثانویه و تکمیلی افزوده شده‌اند، نه ستون‌های اصلی استدلال.

یک. محل دقیق پانسمان: گونه، نه دهان

این نکته باید در آغاز و به‌روشنی بیان شود، زیرا مسیر کل تحلیل را تعیین می‌کند. پانسمان روی گونه، درست زیر چشم، قرار دارد؛ دهان اساساً در کادر تصویر دیده نمی‌شود. این جزئیات، تصویر را از یک موتیف بصری بسیار رایج فاصله می‌دهد: تصویرِ دهانِ پوشیده‌شده که معمولاً بلافاصله با سکوت‌شدن یا خاموشیِ بیان کلامی (silencing) خوانده می‌شود، به‌ویژه در فرهنگ بصری اعتراضی. صرف‌نظر از نیت هنرمند، این تصویر از نظر ترکیب‌بندی از آن موتیف متعارف فاصله می‌گیرد و پوشش را در مجاورت چشم مستقر می‌کند، نه در اندام بیان کلامی. بنابراین آنچه در این خوانش برجسته می‌شود، توانایی گفتن نیست، بلکه چیزی نزدیک‌تر به آنچه در معرض دیدِ دیگران قرار می‌گیرد یا خودِ عمل دیده‌شدن است.

دو. چشم و نگاه

از منظر شناخت اجتماعی (social cognition)، چشم و الگوی نگاه، منابع مهمی از اطلاعات اجتماعی دربارهٔ جهت توجه و برخی وضعیت‌های هیجانی و ذهنی فرد مقابل فراهم می‌کنند (Emery, 2000). این یافته را باید از مفهوم نگاه (gaze) در سنت پدیدارشناسی و روان‌کاوی متمایز دانست؛ در آن سنت، نگاه دیگری لحظه‌ای است که سوژه خود را به‌مثابه ابژه تجربه می‌کند (Sartre, 1943/1956)، و لکان میان چشم به‌عنوان عضو بینایی و نگاه به‌عنوان چیزی که از کنترل سوژه می‌گریزد تمایز می‌گذارد (Lacan, 1973/1978). این دو، دو زبان توصیفی موازی‌اند؛ یافته‌های شناختی-اجتماعی نمی‌توانند مشروعیت تجربی برای خوانش روان‌کاوانهٔ نگاه فراهم کنند.

مثال بالینی: وقتی مراجعی از نظر کلامی و حرکات بدنی محدود و محتاط است، اما در برخی لحظات تماس چشمی مستقیم و معناداری برقرار می‌کند، درمانگر می‌تواند، صرفاً در سطح یک فرضیهٔ اکتشافی، بررسی کند که آیا این تفاوت میان کانال‌های ارتباطی برای خودِ مراجع معنای خاصی دارد یا نه؛ بدون آنکه تماس چشمی را به‌تنهایی و در همهٔ بافت‌های فرهنگی و فردی، شاخصِ گشودگی، اعتماد یا ساختار دفاعی تلقی کند.

سه. تضاد رنگی و حس نامأنوس

مجاورت سبز و قرمز کنتراست بصری قابل‌توجهی ایجاد می‌کند. معنای روان‌شناختی رنگ‌ها به‌شدت بافت‌وابسته (context-dependent) است (Elliot & Maier, 2014). برای توصیف حس غریب‌بودنِ پوست سبز روی چهره‌ای کاملاً انسانی، نظریهٔ درهٔ شگفت (uncanny valley) موری (Mori, 1970/2012) چارچوب دقیقی نیست، زیرا آن نظریه مشخصاً دربارهٔ شباهت مورفولوژیک و حرکتی ربات‌ها و عامل‌های مصنوعی به انسان است. برای توصیف هم‌زمانیِ امر انسانی و امر بیگانه در این تصویر، مفهوم نامأنوس (das Unheimlich) در نوشتار فروید (Freud, 1919/1955) از نظر تفسیری مناسب‌تر است؛ با این یادآوری که این مفهوم نیز یک چارچوب تفسیری-فلسفی است، نه سازه‌ای تجربی به معنای متغیرهای روان‌شناختی معاصر.

چهار. پانسمان و واژهٔ DREAMS

می‌توان ترکیب‌بندی تصویر را در یک توالی سه‌مرحله‌ای خواند: نشانهٔ آسیب، سپس واژهٔ رؤیاها، سپس گل؛ یعنی آسیب، رؤیا، رویش. این یک مشاهدهٔ ساختاری دربارهٔ توالیِ بصری اثر است، نه قاعده‌ای روان‌شناختی عام. در یک خوانش ثانویه و صرفاً استعاری، می‌توان پوشاندنِ این بخش از چهره را با مسئلهٔ مدیریت ارائهٔ خویشتن (impression management) در معنای گافمنی مقایسه کرد (Goffman, 1959)؛ با این حال، این تناظر از خودِ تصویر به‌طور قطعی قابل استنتاج نیست و باید به‌عنوان یک خوانشِ فاصله‌دار، نه نتیجه‌ای مستقیم، در نظر گرفته شود. دربارهٔ خودِ واژهٔ رؤیاها نیز باید از قطعیت پرهیز کرد: نگاشتن آن مستقیماً بر مفهوم سرکوب (repression) در نظریهٔ فروید (Freud, 1915/1957) تنها یکی از خوانش‌های ممکن است و از خودِ تصویر به‌طور مشخص قابل استنتاج نیست؛ واژهٔ رؤیاها به همان اندازه می‌تواند با امید، آرزو، تخیل یا آینده‌مندی پیوند بخورد. نکتهٔ قابل‌تأمل‌تر، موقعیت مکانی واژه است: رؤیا نه در نقطهٔ مقابل نشانهٔ آسیب، بلکه بر سطح همان نشانه نوشته شده است.

پنج. گل‌های روییده در محل آسیب

این عنصر، هستهٔ معنایی تصویر است. گل‌ها در مجاورت نزدیک پانسمان، از همان ناحیه، سر برمی‌آورند. این وضعیت را می‌توان با نظریهٔ رشد پس از سانحه (posttraumatic growth) در کار تدسکی و کالهون (Tedeschi & Calhoun, 2004) شباهت استعاری داد؛ این نظریه، تغییر مثبت روان‌شناختی را پیامدی بالقوه و نه قطعیِ کشمکش با تجربه‌های بسیار دشوار می‌داند. باید تأکید کرد که تصویر را نمی‌توان شاهدی بر تحقق رشد پس از سانحه دانست؛ در بهترین حالت، تصویر بازنماییِ استعاریِ امکانِ چنین رشدی است، نه اثبات آن. این احتیاط با مناقشهٔ معاصر دربارهٔ تمایز میان رشد ادراک‌شده (perceived PTG) و رشد واقعی یا قابل‌تأیید (genuine PTG) نیز هم‌راستاست؛ پژوهش‌های اخیر نشان می‌دهند گزارش رشدِ ادراک‌شده بسیار شایع است، اما بخش زیادی از آن ممکن است تحت تأثیر سوگیری‌های شناختی و روش‌های سنجشِ گذشته‌نگر باشد، نه بازتابِ تغییری واقعی و قابل‌تأیید (Boals, 2023). ازاین‌رو، بازنماییِ تصویریِ رویش نباید با شواهدی از وقوعِ رشدِ واقعی پس از آسیب اشتباه شود.

این استعاره را همچنین نباید چنین خواند که هر آسیب باید به رشد منتهی شود یا رنج برای ارزشمندشدن نیازمند تولید معنایی مثبت است؛ تحمیل انتظار رشد به فرد آسیب‌دیده، خود می‌تواند آسیب‌زا باشد.

نکتهٔ مهم‌تر این است که تصویر وعدهٔ بازگشت به وضعیت پیش از آسیب را نمی‌دهد؛ آنچه نشان داده می‌شود، امکان رویش در همان محل است، نه پاک‌شدن یا حذف نشانهٔ آسیب. این تمایز، از تعبیر سادهٔ «بهبودی» دقیق‌تر است.

ارجاع به کینتسوگی (kintsugi)، هنر ژاپنی ترمیم ظروف شکسته با طلا، تنها تا حدی با این تصویر قیاس‌پذیر است و باید با احتیاط به کار رود: در کینتسوگی، شیء شکسته ترمیم و دوباره قابل استفاده می‌شود، در حالی که ردّ شکست پنهان نمی‌ماند و حتی برجسته می‌شود؛ در این تصویر اما محل آسیب نه بازسازی، بلکه به محل رویشِ چیزی تازه (گل) بدل می‌شود. این دو منطق مشابه‌اند اما یکسان نیستند. در یک خوانش بسیار کلی و محتاط، حضور عناصر طبیعی زنده را می‌توان با ادبیات زیست‌دوستی (biophilia) نیز مرتبط دانست (Wilson, 1984)؛ این چارچوب اما دربارهٔ معنای خاص گل‌ها در همین اثر چیزی اثبات نمی‌کند و نقشی حاشیه‌ای در این خوانش دارد.

شش. یک خوانش یونگیِ صرفاً تفسیری

در سنت یونگی، می‌توان گل را به‌عنوان تصویری از محتوایی از ناخودآگاه در حال ظهور (emergence of unconscious content) خواند (Jung, 1964). این تناظر یک فرضیهٔ تفسیری در سنت هرمنوتیکی تحلیلی است، نه معادل‌سازی نظری یا ادعایی متکی بر شواهد تجربی معاصر؛ سازه‌های خاصی مانند آنیما در نظام یونگ بار معنایی و جنسیتی مشخصی دارند که ضرورتی برای تحمیل آن‌ها بر این تصویر وجود ندارد.

مثال کاربردی برای درمانگران

در بازسازی تصویرسازی (imagery rescripting)، روشی درمانی که در طرحواره‌درمانی (schema therapy) و چند رویکرد درمانی دیگر برای کار با خاطرات و تصاویر هیجانی دشوار به کار می‌رود (Arntz & Weertman, 1999)، گاه مراجع به‌طور خودانگیخته در بازآفرینی صحنه، عنصری ترمیمی یا نمادین به صحنه اضافه می‌کند. اگر مراجعی در چنین فرآیندی تصویری مشابه گل روییده از محل آسیب بسازد، وظیفهٔ درمانگر تحمیل یکی از چارچوب‌های نظری بالا نیست، بلکه کاوش معنای شخصیِ همان تصویر برای خودِ مراجع است. حتی در این وضعیت نیز درمانگر نباید پیشاپیش فرض کند که گل برای مراجع لزوماً نماد رشد است؛ ممکن است برای او نماد زندگی، فقدان، امید، بازماندگی، خاطره، زیبایی، یا معنایی کاملاً شخصی و غیرقابل‌پیش‌بینی باشد. و مهم‌تر، درمانگر نباید از مراجع انتظار داشته باشد که تجربه‌اش را حتماً در قالب رشد یا معنایی مثبت صورت‌بندی کند. نظریه‌های فوق در اینجا صرفاً لنزهای اکتشافیِ درمانگر برای فهم اولیهٔ صحنه‌اند، نه ابزار تفسیر برای مراجع.

جمع‌بندی

در این خوانش، آنچه پوشیده شده صدا نیست، بلکه سطحی از چهره در مجاورت چشم است؛ این جابه‌جایی مکانی، تصویر را از موتیف متعارفِ سکوت‌شدن فاصله می‌دهد. چشم امکان دیدن را حفظ می‌کند؛ پانسمان هم‌زمان آسیب و پوشاندن را یادآور می‌شود؛ واژهٔ رؤیاها درست بر سطح همان نشانهٔ آسیب قرار گرفته، نه در نقطهٔ مقابل آن؛ و گل‌ها نشان می‌دهند که تحول لزوماً به معنای بازگشت به وضعیت پیشین یا پاک‌شدن ردّ آسیب نیست، بلکه می‌تواند رویشی تازه در همان محل باشد — بدون آنکه این رویش را با اثبات علمیِ یک رشد واقعی و قابل‌سنجش اشتباه بگیریم. این خوانش، هم‌چون هر تفسیر نمادین دیگری، یک امکان معنایی در میان چند امکان است؛ نه واقعیتی از پیش‌اثبات‌شده، نه قانونی روان‌شناختی، و نه انتظاری که باید بر تجربهٔ هیچ فرد آسیب‌دیده‌ای تحمیل شود.

منابع

Arntz, A., & Weertman, A. (1999). Treatment of childhood memories: Theory and practice. Behaviour Research and Therapy, 37(8), 715-740.

Boals, A. (2023). Illusory posttraumatic growth is common, but genuine posttraumatic growth is rare: A critical review and suggestions for a path forward. Clinical Psychology Review, 103, 102301.

Elliot, A. J., & Maier, M. A. (2014). Color psychology: Effects of perceiving color on psychological functioning in humans. Annual Review of Psychology, 65, 95-120.

Emery, N. J. (2000). The eyes have it: The neuroethology, function and evolution of social gaze. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 24(6), 581-604.

Freud, S. (1955). The uncanny. In J. Strachey (Ed. and Trans.), The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud (Vol. 17, pp. 217-256). Hogarth Press. (Original work published 1919)

Freud, S. (1957). Repression. In J. Strachey (Ed. and Trans.), The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud (Vol. 14, pp. 141-158). Hogarth Press. (Original work published 1915)

Goffman, E. (1959). The Presentation of Self in Everyday Life. Doubleday.

Jung, C. G. (1964). Man and His Symbols. Doubleday.

Lacan, J. (1978). The Four Fundamental Concepts of Psycho-Analysis (A. Sheridan, Trans.). W. W. Norton. (Original work published 1973)

Mori, M. (2012). The uncanny valley (K. F. MacDorman & N. Kageki, Trans.). IEEE Robotics and Automation Magazine, 19(2), 98-100. (Original work published 1970)

Sartre, J.-P. (1956). Being and Nothingness (H. E. Barnes, Trans.). Philosophical Library. (Original work published 1943)

Tedeschi, R. G., & Calhoun, L. G. (2004). Posttraumatic growth: Conceptual foundations and empirical evidence. Psychological Inquiry, 15(1), 1-18.

Wilson, E. O. (1984). Biophilia. Harvard University Press.

هنر درمانیرواندرمانیتاب‌آوری
۰
۰
فرزاد ناصحی
فرزاد ناصحی
کارشناسی ارشد مشاوره خانواده و علاقمند به مباحث بین‌رشته‌ای
روانشناسان
روانشناسان
مطالب تخصصی برای مشاوران و روانشناسان
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید