ویرگول
ورودثبت نام
فرزاد ناصحی
فرزاد ناصحیکارشناسی ارشد مشاوره خانواده و علاقمند به مباحث بین‌رشته‌ای
فرزاد ناصحی
فرزاد ناصحی
خواندن ۲۴ دقیقه·۱ ماه پیش

از قاب تا معناسازی: چارچوب فلسفه‌علمی و بالینی برای کار با تصاویر آستانه‌ای در هنردرمانی

چکیده

تصاویر آستانه‌ای، یعنی تصاویری که در آن‌ها مرز میان دو وضعیت، فضا، زمان یا امکان به‌صورت برجسته بازنمایی می‌شود، می‌توانند در هنردرمانی و روان‌درمانی به‌عنوان محرک‌هایی برای تداعی، خودبازتابی و گفت‌وگو درباره تغییر به کار روند. بااین‌حال، یکی از خطرهای اصلی کار بالینی با چنین تصاویری، تبدیل ویژگی‌های بصری به «معنای روان‌شناختی قطعی» است؛ برای مثال، فرض اینکه قاب الزاماً نماد مرز روانی، پاییز الزاماً نماد فقدان، یا مسیر الزاماً نماد تصمیم‌گیری است. مقاله حاضر به‌جای جست‌وجوی معنای ذاتی تصویر، «فرایند معناسازی در مواجهه درمانی با محرک تصویری آستانه‌ای» را موضوع اصلی خود قرار می‌دهد.

برای این منظور، میان مشاهده، تفسیر احتمالی، فرضیه بالینی و ادعای تشخیصی تمایز گذاشته می‌شود. همچنین میان کاربرد استعاری تصویر و استفاده مستقیم روان‌سنجی یا تشخیصی از آن تفاوت نهاده می‌شود. تصویر نمونه‌ای مقاله شامل یک ساختار مستطیلی مستقل، سطح بیرونی پوشیده از صقیع، آسمان آبی روشن، منظره‌ای پاییزی درون ساختار، برگ‌های در حال ریزش، مسیر، آب، تپه‌های دوردست و دو سنگ در پیش‌زمینه است. تحلیل نشان می‌دهد که ساختار مرکزی را نباید بدون قید «در» نامید و بهتر است ابتدا به‌عنوان «قاب» یا «ساختار درگاهی» توصیف شود. همچنین رابطه میان فضای بیرونی و درونی را نمی‌توان به‌سادگی به گذشته و آینده تقلیل داد.

در سطح نظری، آستانگی (liminality) از شبه‌آستانگی (liminoid) تفکیک می‌شود. مواجهه درمانی با تصویر معمولاً یک گذار آیینی الزام‌آور نیست، بلکه می‌تواند فضایی اختیاری برای بازی، شبیه‌سازی و آزمودن معنا فراهم کند. در سطح بالینی، تصویر به‌مثابه یک شیء میانجی در رابطه درمانی بررسی می‌شود و تفسیر به‌صورت پیشنهادی بازگشت‌پذیر عرضه می‌گردد. در سطح فرهنگی، مفاهیمی مانند برزخ و عالم مثال به‌عنوان عدسی‌های پرسش‌ساز و نه واقعیت‌های روان‌شناختی اثبات‌شده به کار گرفته می‌شوند.

از منظر فلسفه علم، مقاله بر واقع‌گرایی انتقادی (critical realism) و روش‌شناسی برنامه‌های پژوهشی علمی (methodology of scientific research programmes) تکیه می‌کند. هسته برنامه پیشنهادی شامل تعهداتی روش‌شناختی درباره زمینه‌مندی معنا، محدودیت استنتاج از تصویر، نقادپذیری تفسیر و ضرورت شواهد مستقل برای ادعاهای علّی است؛ در کنار آن، یک تعهد محتوایی فروتنانه پیشنهاد می‌شود: مواجهه با بازنمایی‌های تصویری ممکن است در برخی شرایط فرایندهایی از معناسازی و خودبازتابی را فراهم کند که ارزش آزمون تجربی مستقل دارند. برنامه پژوهشی زمانی پیش‌رونده خواهد بود که این ادعاها بتوانند محتوای تجربی جدید تولید کنند و بخشی از آن در مطالعات مستقل تأیید شود.

شواهد معاصر از اثربخشی بالقوه هنردرمانی تصویری حمایت می‌کنند، اما ناهمگونی مداخلات و محدودیت کیفیت مطالعات مانع از نسبت دادن یک سازوکار واحد به همه کاربردهای هنر می‌شود. بنابراین، تصاویر آستانه‌ای بهتر است نه به‌عنوان آزمون‌های فرافکن برای کشف مستقیم شخصیت، بلکه به‌عنوان محرک‌های اختیاری و قابل گفت‌وگو برای ساختن و بازسازی معنا در رابطه درمانی به کار روند.

کلیدواژه‌ها: هنردرمانی، تصویر آستانه‌ای، معناسازی، آستانگی، شبه‌آستانگی، فضای انتقالی، تفسیر بالینی، برنامه پژوهشی علمی، واقع‌گرایی انتقادی، هنر‌درمانی تروما‌آگاهانه


بخش اول: تصویر، مشاهده و سطوح معنا

۱. مسئله نظری: تصویر پیام است یا میدان معناسازی؟

کار بالینی با تصویر از یک پرسش معرفت‌شناختی آغاز می‌شود: آیا درمانگر در حال کشف معنایی است که از پیش در تصویر وجود دارد، یا در فرایندی مشارکت می‌کند که طی آن مراجع، تصویر و درمانگر معنا را می‌سازند؟

در تعریف حرفه‌ای هنردرمانی، فرایند خلاق و تولید یا استفاده از هنر در یک رابطه روان‌درمانی قرار می‌گیرد و معنا از طریق تعامل میان تجربه، فرایند خلاق، زمینه و رابطه درمانی شکل می‌گیرد. بنابراین، استفاده از تصویر به‌خودی‌خود مجوز تبدیل عناصر بصری به نشانه‌های تشخیصی نیست.

موضوع اصلی این مقاله «معنای تصویر آستانه‌ای» نیست؛ موضوع، فرایند معناسازی در مواجهه درمانی با تصویر آستانه‌ای است.

این تمایز به دو افراط پایان می‌دهد. افراط نخست آن است که تصویر را دارای رمزنامه‌ای ثابت بدانیم؛ برای مثال، در را تغییر، آب را هیجان و پاییز را فقدان تلقی کنیم. افراط دوم آن است که هر تفسیری را صرفاً به دلیل شخصی بودن آن معتبر بدانیم.

موضع پیشنهادی میان این دو قرار دارد: معنا می‌تواند شخصی، رابطه‌ای و زمینه‌مند باشد، اما همه تفسیرها به یک اندازه موجه نیستند.

۲. توصیف پیش از تفسیر

اصل نخست این چارچوب، «توصیف پیش از تفسیر» است.

در تصویر مورد بحث، یک ساختار مستطیلی بلند و مستقل در یک فضای باز دیده می‌شود. در بیرون این ساختار، سطح پوشش گیاهی دارای صقیع یا یخ‌زدگی سطحی است. آسمان آبی و روشن است. درون ساختار، منظره‌ای با درختان پاییزی، رنگ‌های گرم، برگ‌های در حال ریزش، مسیری که به سمت دوردست می‌رود، سطحی آبی‌رنگ شبیه آب و تپه‌ها یا ارتفاعات دور دیده می‌شود. دو سنگ نیز در بخش پیش‌زمینه قابل مشاهده‌اند.

در این مرحله هنوز نباید گفت بیرون «افسردگی» و درون «سلامت» است، یا پاییز «فقدان» و مسیر «تصمیم» را نشان می‌دهد.

حتی عبارت «زمین یخ‌زده» بیش از اندازه کلی است؛ مشاهده دقیق‌تر از «صقیع یا یخ‌زدگی سطحی پوشش گیاهی» سخن می‌گوید.

همچنین درباره کیفیت نور درون قاب بهتر است گفته شود «به نظر می‌رسد» نور درون منظره گرم‌تر و کم‌ارتفاع‌تر از نور آبی بیرون باشد؛ زیرا پردازش دیجیتال، فشرده‌سازی تصویر یا شیوه تولید آن می‌تواند بر چنین ادراکی اثر بگذارد.

این احتیاط ظاهراً کوچک، الگویی برای کل مقاله است: ادعا نباید از داده بصری جلوتر حرکت کند.

۳. قاب، درگاه و چارچوب نظری

سه اصطلاح باید از یکدیگر جدا شوند.

«قاب» اصطلاح توصیفی برای ساختار بصری تصویر است.

«درگاه» یک اصطلاح استعاری برای اشاره به امکان ارتباط میان دو وضعیت یا دو حوزه است.

«چارچوب نظری» به سازمان مفهومی مقاله اشاره دارد.

این سه نباید جای یکدیگر به کار روند.

ساختار تصویر ممکن است از نظر ادراکی شبیه یک در باشد، اما در تصویر لزوماً در، با لولا، دستگیره یا سطحی که واقعاً از آن عبور شود، وجود ندارد. می‌تواند قاب، پنجره، صفحه، تصویر در تصویر یا یک ساختار نمایشی باشد.

بنابراین درگاه در این مقاله نام ماهیت شیء نیست؛ استعاره‌ای برای ظرفیت تصویر در ایجاد پرسش درباره مرز و امکان است.

۴. ابهام زمانی و ترکیب‌بندی

هم‌زمانی صحنه سرد بیرونی و منظره پاییزی درون قاب، امکان ایجاد یک محور زمانی را فراهم می‌کند، اما این محور نباید از پیش تعیین شود.

منظره درون می‌تواند آینده‌ای تصورشده باشد؛ می‌تواند گذشته یا خاطره‌ای باشد؛ می‌تواند بخشی از زمان حال مراجع باشد؛ یا اساساً برای مراجع هیچ معنای زمانی نداشته باشد.

به همین دلیل، پرسش بالینی بهتر است باز باشد:

«اگر این تصویر برای تو به زمان مربوط باشد، چه زمانی است؟ یا اصلاً به زمان مربوط نیست؟»

همچنین مسیر، جایگاه دو سنگ، موقعیت قاب و جهت امتداد منظره می‌توانند در گفت‌وگو موضوع توجه قرار گیرند، اما نباید از آن‌ها قانون ثابت خوانش فضایی استخراج کرد. پژوهش‌های تطبیقی درباره بازنمایی‌های گرافیکی نشان داده‌اند که زبان و فرهنگ می‌توانند با برخی شیوه‌های سازمان‌دهی روابط فضایی و زمانی مرتبط باشند، اما این یافته‌ها مجوز نسبت دادن یک الگوی واحد به همه فارسی‌زبانان نیستند.

ازاین‌رو، ترکیب‌بندی باید پرسش‌ساز باشد، نه قانون تفسیری.

۵. چهار سطح استنتاج

برای کنترل جهش از تصویر به تشخیص، چهار سطح از هم جدا می‌شوند.

در سطح نخست، مشاهده قرار دارد:

«دو سنگ در پیش‌زمینه دیده می‌شود.»

در سطح دوم، تفسیر احتمالی قرار دارد:

«ممکن است سنگ‌ها برای مراجع با ثبات، مانع یا خاطره‌ای مکانی تداعی شوند.»

در سطح سوم، فرضیه بالینی قرار دارد:

«اگر مراجع به‌طور مکرر سنگ‌ها را با موانع زندگی خود مرتبط کند، بررسی تجربه موانع و منابع مقابله‌ای ممکن است سودمند باشد.»

در سطح چهارم، ادعای تشخیصی قرار دارد:

«وجود سنگ‌ها نشان می‌دهد مراجع در وضعیت روانی خاصی قرار دارد.»

سطح چهارم از این تصویر به‌تنهایی قابل استنتاج نیست.

این چهار سطح را می‌توان «ترمز معرفت‌شناختی» نامید: هرچه از مشاهده به سمت ادعای بالینی و تشخیصی حرکت می‌کنیم، نیاز به شواهد مستقل افزایش می‌یابد.


بخش دوم: کاربرد بالینی، آستانگی و اخلاق تفسیر

۶. آستانگی و شبه‌آستانگی

آستانگی (liminality) در سنت انسان‌شناختی به وضعیت میانابینی در فرایندهای گذار اشاره دارد؛ وضعیتی که در آن فرد از موقعیت قبلی جدا شده اما هنوز به موقعیت جدید تثبیت‌شده وارد نشده است.

اما کاربرد این مفهوم در هنر و درمان باید با یک تمایز مهم همراه باشد. ترنر در آثار بعدی خود از شبه‌آستانگی (liminoid) برای اشاره به حوزه‌هایی چون بازی، هنر، نمایش و فعالیت‌های اختیاری در جوامع مدرن استفاده کرد. اثر او در سال ۱۹۸۲ به‌صراحت پیوند میان آستانگی، هنر، بازی و فعالیت‌های نمایشی را دنبال می‌کند.

مواجهه درمانی با یک تصویر معمولاً آیین گذار الزام‌آوری نیست. مراجع مجبور نیست از تصویر عبور کند، معنای آن را بپذیرد یا حتی آن را آستانه‌ای بداند.

بنابراین، در کاربرد درمانی، مفهوم شبه‌آستانگی غالباً مناسب‌تر است: تصویر می‌تواند فضایی برای بازی، شبیه‌سازی، آزمون امکان‌ها و تمرین معنایی ایجاد کند، بدون اینکه درمانگر ادعا کند یک گذار واقعی یا برگشت‌ناپذیر در زندگی مراجع رخ داده است.

از این منظر، عبور نکردن نیز پاسخ معتبر است.

۷. تصویر به‌عنوان شیء میانجی در رابطه درمانی

تصویر می‌تواند چیزی میان مراجع و درمانگر قرار دهد که هر دو بتوانند درباره آن صحبت کنند.

در این وضعیت، پرسش:

«آیا از تغییر می‌ترسی؟»

می‌تواند به پرسش کم‌تحمیلی تبدیل شود:

«اگر این تصویر درباره تغییر حرف می‌زد، چه می‌گفت؟»

تصویر در اینجا نه حقیقت پنهان فرد، بلکه یک شیء میانجی برای گفت‌وگو است.

این کاربرد را می‌توان با مفهوم فضای انتقالی (transitional space) در سنت وینیکات مرتبط دانست، اما نباید آن را با مفهوم فضای سوم در نظریه‌های دیگر یکی گرفت. فضای انتقالی، فضای سوم بیناذهنی و فضای سوم فرهنگی از نظر خاستگاه و کارکرد یکسان نیستند.

آنچه برای این مقاله اهمیت دارد، امکان شکل‌گیری یک میدان مشترک است که در آن تجربه شخصی، ویژگی تصویر و گفت‌وگوی درمانی با یکدیگر تعامل می‌کنند.

۸. تصویر آماده، اثر خلق‌شده و منشأ دیجیتال

اگر مراجع خود تصویر را خلق کرده باشد، انتخاب، حذف، تغییر، مکث، فشار دست، ترتیب ساخت و سایر جنبه‌های فرایند نیز بخشی از داده بالینی‌اند.

اما در مواجهه با تصویر آماده، این فرایندها وجود ندارند. بنابراین نمی‌توان ویژگی‌های تصویر را مستقیماً به روان مراجع نسبت داد.

این تمایز در سنت عکس‌درمانی نیز اهمیت دارد. در عکس‌درمانی، عکس می‌تواند محرکی برای خاطره، هویت، رابطه و گفت‌وگو باشد، بدون اینکه عکس الزاماً محصول مستقیم روان مراجع تلقی شود.

در نتیجه، سؤال مناسب درباره تصویر آماده این نیست:

«این تصویر چه چیزی را درباره تو افشا می‌کند؟»

بلکه:

«تو چه رابطه‌ای با این تصویر پیدا می‌کنی؟»

در تصاویر دیجیتال یا تولیدشده با هوش مصنوعی نیز باید منشأ تصویر روشن باشد. اگر تصویر برای درمانگر یا پژوهشگر با ابزار هوش مصنوعی تولید شده باشد، این موضوع باید در صورت ارتباط با فرایند معناسازی به مراجع یا شرکت‌کننده اعلام شود. شفافیت درباره منشأ تصویر بخشی از اخلاق پژوهش و رابطه درمانی است، به‌ویژه هنگامی که خودِ مصنوعی‌بودن تصویر ممکن است بر واکنش فرد اثر بگذارد.

۹. استعاره درمانی در برابر کاربرد مستقیم

استعاره درمانی (therapeutic metaphor) یعنی استفاده از ویژگی‌های تصویر برای باز کردن فضای گفت‌وگو، نه برای اثبات یک ویژگی روان‌شناختی.

برای مثال:

«اگر این قاب استعاره‌ای از یک مرز در زندگی تو باشد، این مرز میان چه چیزهایی قرار دارد؟»

در مقابل:

«این قاب نشان می‌دهد که تو از صمیمیت می‌ترسی.»

گزاره دوم یک ادعای روان‌شناختی مستقیم است و به شواهدی فراتر از تصویر نیاز دارد.

نظریه استعاره مفهومی (conceptual metaphor theory) نیز می‌تواند توضیح دهد که چرا ساختارهایی مانند مسیر، مرز، ظرف و عبور برای سازمان‌دهی تجربه‌های انتزاعی مفید می‌شوند؛ اما حتی در این چارچوب نیز وجود یک نگاشت استعاری عمومی به معنای وجود یک معنای شخصی ثابت نیست.

برای نمونه، «مسیر» می‌تواند به حرکت، انتخاب یا تحول اشاره کند؛ اما اینکه برای یک مراجع خاص کدام‌یک فعال شود باید از خود او پرسیده شود.

۱۰. تفسیر بازگشت‌پذیر

تفسیر درمانگر باید مانند یک فرضیه قابل بازگشت مطرح شود:

«من از این تصویر احتمالاً معنای تغییر را برداشت می‌کنم؛ نمی‌دانم برای تو هم همین‌طور است یا نه.»

اگر مراجع پاسخ دهد:

«نه، برای من فقط یادآور خانه کودکی‌ام است»،

تفسیر اولیه باید اصلاح یا کنار گذاشته شود.

حتی پاسخ «هیچ معنایی ندارد» نیز پاسخ معتبر است.

این اصل از نظر اخلاقی و معرفت‌شناختی بنیادی است: مراجع مرجع نهایی معنای شخصی تجربه خود است، اما این به معنای آن نیست که هر تفسیر درمانگر یا مراجع از نظر علمی هم‌ارز است.

پژوهش درباره تفسیر در روان‌درمانی نشان داده است که تفسیر در برخی زمینه‌ها با بینش، افشاگری و فرایند درمانی ارتباط پیدا می‌کند، اما این ارتباط همیشه مثبت و یکنواخت نیست. بنابراین، تفسیر بیشتر لزوماً به معنای درمان بهتر نیست.

۱۱. رضایت، اختیار و تنظیم هیجانی

هرچه تصویر ظرفیت بیشتری برای فعال کردن خاطره یا هیجان داشته باشد، اهمیت رضایت آگاهانه (informed consent)، اختیار و امکان توقف بیشتر می‌شود.

مراجع باید بداند که می‌تواند:

درباره تصویر صحبت نکند؛

معنای پیشنهادی درمانگر را رد کند؛

بگوید تصویر هیچ معنایی برای او ندارد؛

فعالیت را متوقف کند؛

از تصویر فاصله بگیرد؛

یا معنای دیگری پیشنهاد کند.

در رویکرد تروما‌آگاهانه (trauma-informed)، امنیت، انتخاب، کنترل، تنظیم هیجانی و توجه به ظرفیت تحمل مراجع نباید پس از بروز برانگیختگی شدید وارد فرایند شوند؛ باید از ابتدا بخشی از طراحی مداخله باشند.

این مسئله درباره استفاده از استعاره‌های مرگ، عبور و برزخ اهمیت بیشتری دارد. پیش از استفاده بالینی از چنین عدسی‌هایی، درمانگر باید متناسب با زمینه بالینی درباره خطر خودآسیب‌رسانی، بحران فعال، سوگ پیچیده یا ناتوانی در تنظیم برانگیختگی ارزیابی لازم را انجام دهد. «برزخ» نباید به‌گونه‌ای به کار رود که ناخواسته به معنای «عبور از زندگی» یا «رفتن به آن‌سوی مرز» تعبیر شود.


بخش سوم: فرهنگ، استعاره و سنت ایرانی ـ اسلامی

۱۲. فرهنگ به‌عنوان زمینه، نه فرهنگ‌نامه نمادها

معنای یک عنصر تصویری در خلأ فرهنگی شکل نمی‌گیرد.

پاییز می‌تواند فقدان باشد، اما می‌تواند فصل محبوب فرد، خاطره سفر یا صرفاً منظره‌ای زیبا باشد.

آب می‌تواند آرامش، خطر، خاطره یا طبیعت باشد.

مسیر می‌تواند حرکت باشد، اما می‌تواند فقط یک مسیر باشد.

بنابراین فرهنگ نباید به فهرستی از معانی ثابت برای نمادها تبدیل شود.

فرهنگ بهتر است به‌عنوان مجموعه‌ای از منابع احتمالی معنا در نظر گرفته شود که مراجع ممکن است آن‌ها را فعال کند یا نکند.

۱۳. استعاره‌های مسیر، مرز و ظرف

تصویر حاضر چند ساختار بصری دارد که از نظر نظریه استعاره مفهومی می‌توانند برای سازمان‌دهی تجربه انتزاعی مهم باشند: مسیر، درون/بیرون، نزدیک/دور و مرز.

اما وجود این ساختارهای بصری فقط نشان می‌دهد که تصویر ظرفیت استعاری دارد؛ نمی‌گوید مراجع الزاماً همان استعاره را فعال خواهد کرد.

برای نمونه، «درون» می‌تواند برای یک فرد امن و برای فردی دیگر محصورکننده باشد.

«بیرون» می‌تواند آزادی یا تنهایی باشد.

«مرز» می‌تواند حفاظت یا مانع باشد.

بنابراین بهتر است درمانگر از پرسش استفاده کند:

«این مرز برای تو بیشتر محافظ است یا مانع، یا هیچ‌کدام؟»

و بلافاصله امکان «هیچ‌کدام» را باز بگذارد.

۱۴. برزخ به‌مثابه عدسی فرهنگی

در سنت اسلامی، برزخ مفهومی صرفاً روان‌شناختی نیست. واژه و مفهوم آن در زمینه‌های کلامی، قرآنی، تفسیری و عرفانی تاریخ پیچیده‌ای دارد.

در سنت ایرانی ـ اسلامی، بحث از عالم مثال و جهان میانی نیز در آثار فلسفی و عرفانی صورت‌بندی‌های متفاوتی یافته است. هانری کربن در بحث «عالم مثال» بر تمایز آن از خیال به معنای صرفاً وهمی تأکید کرد و آن را در زمینه فلسفه و عرفان اسلامی به‌صورت یک حوزه هستی‌شناختی و معرفتی بررسی کرد. مقاله او درباره mundus imaginalis نخستین بار در سال ۱۹۶۴ در Cahiers internationaux de symbolisme منتشر شد.

این مفاهیم را نمی‌توان به‌سادگی با «فضای بین دو حالت روانی» یکی دانست.

بنابراین در کار درمانی بهتر است گفته شود:

«آیا این تصویر برای تو تداعی‌کننده چیزی شبیه برزخ، واسطه یا جهان میانی است؟»

نه اینکه:

«این تصویر نماد برزخ است.»

این تفاوت میان عدسی فرهنگی و ادعای روان‌شناختی بسیار مهم است.

در صورت نیاز به بحث عمیق‌تر درباره سنت ایرانی، منابع مربوط به سهروردی، ملاصدرا و ابن‌عربی می‌توانند در پژوهش‌های بعدی گسترش یابند؛ اما مقاله حاضر از نسبت دادن مستقیم مفاهیم متافیزیکی این سنت‌ها به ساختار روانی مراجع پرهیز می‌کند.

۱۵. فضای انتقالی و چندمعنایی رابطه‌ای

در سنت وینیکات، فضای انتقالی به حوزه‌ای میان واقعیت درونی و بیرونی مربوط است؛ در رویکردهای بیناذهنی، معنا در رابطه ساخته می‌شود؛ و در سنت‌های فرهنگی، مفهوم فضای سوم گاه به وضعیت‌های بینابینی و تولید معنا میان نظام‌های متفاوت اشاره می‌کند.

این سنت‌ها نباید در یک مفهوم واحد ادغام شوند.

برای مقاله حاضر، نتیجه محدودتر کافی است: تصویر می‌تواند حوزه‌ای مشترک ایجاد کند که در آن تجربه‌ای که هنوز به زبان دقیق تبدیل نشده است، از طریق مشاهده، استعاره و گفت‌وگو قابل بررسی شود.

این حوزه، «منبع معنای پنهان» نیست؛ محل تولید و اصلاح معناست.


بخش چهارم: فلسفه علم، برنامه پژوهشی و آزمون تجربی

۱۶. موضع فلسفه علم

این مقاله از واقع‌گرایی انتقادی (critical realism) به‌عنوان یک موضع متافلسفی محدود استفاده می‌کند، نه به‌عنوان ادعایی که کل نظریه هنردرمانی را در یک مکتب فلسفی خاص حل کند.

در سنت واقع‌گرایی انتقادی، واقعیت مستقل از شناخت انسان در نظر گرفته می‌شود، اما شناخت علمی همواره میانجی‌دار، تاریخی و خطاپذیر است. اثر کلاسیک باسکار در سال ۱۹۷۵ یکی از متون بنیان‌گذار این سنت محسوب می‌شود.

این موضع برای مقاله حاضر دو پیامد دارد.

نخست، تجربه مراجع و پیامدهای درمانی را صرفاً ساخته زبانی نمی‌داند.

دوم، میان واقعیت تجربه و دسترسی پژوهشگر به آن تفاوت می‌گذارد.

بنابراین، این مقاله نه می‌گوید «هر تفسیری حقیقت است» و نه می‌گوید «تصویر مستقیماً حقیقت روانی را نشان می‌دهد».

در این چارچوب، تفسیر یک مدل موقت برای فهم تجربه است.

۱۷. از چارچوب مفهومی به برنامه پژوهشی

روش‌شناسی برنامه‌های پژوهشی علمی (scientific research programmes) لاکاتوش به‌جای تمرکز صرف بر رد یا تأیید نظریه منفرد، بر تداوم مجموعه‌ای از نظریه‌ها و قواعد اکتشافی تأکید می‌کند. در این چارچوب، برنامه پژوهشی دارای هسته سخت، کمربند حفاظتی و دو نوع راهنمایی است: راهنمای منفی که مسیرهایی را که نباید دنبال شوند مشخص می‌کند و ابتکار مثبت (positive heuristic) که مسیرهای توسعه نظریه‌های قابل‌آزمون را پیشنهاد می‌دهد.

در نسخه حاضر، هسته برنامه پیشنهادی چهار تعهد روش‌شناختی دارد:

معنا در مواجهه با تصویر زمینه‌مند و تعاملی است.

از یک تصویر منفرد نمی‌توان به‌طور قطعی درباره وضعیت روانی فرد استنتاج کرد.

تفسیر باید نقادپذیر و قابل اصلاح باشد.

ادعاهای علّی نیازمند داده‌هایی مستقل از صرف تفسیر درمانگر هستند.

اما این چهار تعهد به‌تنهایی برنامه هنر‌درمانی را از سایر برنامه‌های روان‌شناختی جدا نمی‌کنند. بنابراین یک تعهد محتوایی فروتنانه نیز افزوده می‌شود:

«مواجهه با بازنمایی‌های تصویری می‌تواند در برخی شرایط، شکل‌هایی از معناسازی و خودبازتابی را فراهم کند که ارزش آزمون تجربی مستقل دارند.»

این گزاره نه برتری تصویر بر زبان را ادعا می‌کند و نه آن را برای همه افراد و موقعیت‌ها ضروری می‌داند.

۱۸. ابتکار مثبت برنامه پژوهشی

ابتکار مثبت برنامه حاضر باید روشن‌تر از یک فهرست کلی «پژوهش بیشتر» باشد.

این ابتکار شامل حرکت مرحله‌ای از ویژگی‌های تصویر به فرایندهای میانجی و سپس پیامدهاست:

نخست، تعریف عملیاتی ویژگی‌هایی مانند آستانگی، مرز، درون/بیرون و مسیر.

دوم، بررسی اینکه این ویژگی‌ها بر توجه و تداعی اثر می‌گذارند یا خیر.

سوم، بررسی اینکه تداعی‌های ایجادشده به خودبازتابی یا گفت‌وگوی درمانی مرتبط می‌شوند یا خیر.

چهارم، بررسی اینکه آیا این فرایندها در شرایط مشخص با پیامدهای درمانی ارتباط دارند.

پنجم، آزمون تکرارپذیری این روابط در نمونه‌ها و زمینه‌های مستقل.

این مسیر مانع از آن می‌شود که برنامه پژوهشی مستقیماً از «تصویر» به «سلامت روان» جهش کند.

۱۹. پیش‌روندگی برنامه پژوهشی

در روش‌شناسی لاکاتوش، پیش‌روندگی (progressiveness) صرفاً به این معنا نیست که یک فرضیه منفرد تأیید شود. یک برنامه زمانی پیش‌رونده است که در طول تحول خود محتوای تجربی جدید تولید کند و بخشی از این محتوای جدید به‌صورت مستقل تأیید شود. در مقابل، برنامه زمانی پس‌رونده می‌شود که تغییرات آن عمدتاً واکنشی و پسینی باشند و صرفاً برای نجات نظریه از نتایج ناسازگار به کمربند حفاظتی افزوده شوند.

در این مقاله باید دو سطح را از هم جدا کرد.

در سطح نظری، برنامه باید پیش‌بینی‌های مشخص‌تر و متمایزتری تولید کند؛ برای مثال، مشخص کند کدام ویژگی تصویر و کدام فرایند میانجی انتظار می‌رود مهم باشد.

در سطح تجربی، این پیش‌بینی‌ها باید در داده‌های مستقل تأیید شوند.

اگر هر نتیجه منفی با افزودن یک توضیح جدید بی‌اثر شود، برنامه از نظر لاکاتوشی ضعیف می‌شود.

بنابراین جمله‌ای مانند «شاید تصویر برای این مراجع معنای دیگری داشته است» فقط زمانی مشروع است که به‌عنوان بخشی از مدل زمینه‌مند و از پیش قابل‌بررسی استفاده شود، نه به‌عنوان راهی برای مصون‌کردن نظریه از هر نتیجه‌ای.

۲۰. رابطه پیش‌ثبت با برنامه پژوهشی

پیش‌ثبت (preregistration) خودِ یک اصل لاکاتوشی نیست، اما می‌تواند در سطح روش تحقیق، از یکی از خطرهای مهم برنامه‌های پس‌رونده جلوگیری کند: اضافه کردن فرضیه‌ها و توضیحات کمکی پس از مشاهده نتایج.

در این چارچوب، پیش‌ثبت باید برای مشخص کردن مواردی مانند تعریف آستانگی، پیامد اصلی، مقایسه‌های اصلی و شیوه کدگذاری به کار رود.

بنابراین، پیش‌ثبت نقش نهادی و روش‌شناختی دارد؛ در حالی که پیش‌روندگی لاکاتوشی یک معیار فلسفه علم برای ارزیابی تحول کل برنامه پژوهشی است.

این دو نباید یکی گرفته شوند.

۲۱. الزامات طراحی مطالعات تجربی

اگر بخواهیم ادعا کنیم تصاویر آستانه‌ای در مقایسه با تصاویر غیرآستانه‌ای باعث افزایش تداعی‌های مرتبط با تغییر می‌شوند، دست‌کم پنج مسئله باید کنترل شود.

نخست، محرک‌ها باید تا حد امکان از نظر رنگ، پیچیدگی بصری، والانس و برانگیختگی همسان شوند.

دوم، اثر تقاضا باید بررسی شود؛ زیرا وجود یک قاب یا مسیر ممکن است شرکت‌کننده را مستقیماً به مفهوم تغییر هدایت کند.

سوم، متغیرهایی مانند «تداعی مرتبط با تغییر» باید با طرح کدگذاری از پیش تعیین‌شده تعریف شوند.

چهارم، ارزیابان ترجیحاً باید از وضعیت آزمایشی پاسخ‌دهنده بی‌خبر باشند و پایایی بین ارزیابان گزارش شود.

پنجم، تحلیل‌های اصلی باید تا حد امکان پیش از مشاهده داده‌ها ثبت شوند.

این الزامات برای مقاله نظری حاضر نقش پیشنهاد پژوهشی دارند؛ قرار نیست مقاله خود به یک مطالعه تجربی تبدیل شود.

۲۲. زنجیره میانجی و محدودیت استنتاج

اگر تصویری بر یک پیامد درمانی اثر داشته باشد، احتمالاً این اثر از چند حلقه میانجی عبور می‌کند:

ویژگی بصری می‌تواند توجه را تغییر دهد؛

توجه می‌تواند تداعی را تغییر دهد؛

تداعی می‌تواند خودبازتابی را تسهیل کند؛

خودبازتابی می‌تواند بر گفت‌وگوی درمانی اثر بگذارد؛

و گفت‌وگو ممکن است با برخی پیامدهای درمانی ارتباط داشته باشد.

هر حلقه یک فرضیه مستقل است.

بنابراین، مشاهده اینکه افراد پس از دیدن یک تصویر درباره تغییر بیشتر صحبت می‌کنند، به‌خودی‌خود نشان نمی‌دهد که تصویر باعث بهبود بالینی شده است.

این اصل از نظر روش‌شناختی ساده اما حیاتی است:

همبستگی میان یک ویژگی تصویر و یک پاسخ کلامی، معادل اثبات سازوکار درمانی نیست.

۲۳. شواهد موجود درباره هنردرمانی تصویری

شواهد تجربی موجود از امکان سودمندی هنردرمانی تصویری حمایت می‌کنند، اما تصویر یکپارچه‌ای از یک سازوکار واحد ارائه نمی‌دهند.

جاشکو و همکاران در مرور نظام‌مند و فراتحلیل سال ۲۰۲۴، ۵۰ مطالعه شامل ۲۱۷ پیامد و ۲۷۶۶ شرکت‌کننده را در فراتحلیل‌ها وارد کردند. ۱۸ درصد پیامدها به نفع هنردرمانی فعال تصویری، ۱ درصد به نفع گروه کنترل و ۸۱ درصد بدون اثر گزارش شدند. همچنین اندازه اثر تغییر از خط پایه ۰٫۳۸ و اندازه اثر تحلیل پس‌آزمون ۰٫۱۹ بود و کیفیت کلی مطالعات پایین ارزیابی شد؛ ناهمگونی در تحلیل تغییر از خط پایه نیز قابل‌توجه بود.

این یافته‌ها نه بی‌اثری هنردرمانی را نشان می‌دهند و نه وجود یک سازوکار واحد را اثبات می‌کنند.

در مرور و فراتحلیل گوئو و همکاران در سال ۲۰۲۶، ۱۲ کارآزمایی تصادفی با ۷۴۱ بزرگسال بررسی شد و کاهش نشانه‌های افسردگی و اضطراب گزارش شد؛ بااین‌حال ناهمگونی و محدودیت‌های روش‌شناختی همچنان بر تفسیر اندازه اثرها سایه می‌اندازند.

بنابراین، نتیجه مناسب برای مقاله حاضر این نیست که «تصاویر آستانه‌ای مؤثرند»، بلکه این است که کار با هنر و تصویر ظرفیت درمانی دارد و اکنون باید مشخص شود چه نوع محرک، برای چه فردی، در چه زمینه‌ای و از طریق چه سازوکاری مفید است.

۲۴. تصویر و مسئله فنون فرافکن

کار با تصویر ممکن است به‌راحتی با سنت فنون فرافکن (projective techniques) پیوند بخورد.

اما نباید میان استفاده استعاری از تصویر و ادعای روان‌سنجی یکی دانست.

مرور لیلینفلد، وود و گارب درباره وضعیت علمی فنون فرافکن نشان داد که بخش بزرگی از ادعاهای سنتی این حوزه پشتوانه تجربی کافی ندارند. در عین حال، میهارا و همکاران در مرور نظام‌مند و فراتحلیل ۶۵ متغیر اصلی سیستم جامع رورشاخ نشان دادند که شواهد اعتبار همه متغیرها یکسان نیست: برای برخی متغیرها شواهد خوب یا عالی وجود داشت، برای برخی حمایت محدود بود و برای تعدادی مطالعه اعتبار مرتبط با سازه وجود نداشت. میانگین اعتبار برای ملاک‌های بیرونی از میان ۵۳ فراتحلیل ۰٫۲۷ گزارش شد، در حالی که برای ملاک‌های درون‌نگر ۰٫۰۸ بود.

این نتیجه برای چارچوب حاضر اهمیت زیادی دارد.

موضع علمی نباید این باشد که:

«فنون فرافکن معتبر نیستند.»

همچنین نباید این باشد که:

«هر معنایی که فرد از تصویر استخراج می‌کند معتبر است.»

موضع دقیق‌تر این است:

اعتبار باید برای ادعای مشخص، شاخص مشخص، جمعیت مشخص و کاربرد مشخص ارزیابی شود.

از این منظر، تصویر می‌تواند ماده‌ای بسیار ارزشمند برای درمان باشد بدون اینکه آزمون تشخیصی معتبر محسوب شود.

۲۵. اخلاق، منشأ تصویر و انتشار

تصویر مورد تحلیل در این مقاله باید در نسخه انتشار با عنوان «شکل ۱» و یک زیرنویس توصیفی معرفی شود. زیرنویس باید منشأ تصویر، وضعیت مالکیت و مجوز بازنشر را مشخص کند.

اگر تصویر از یک منبع عمومی یا هنرمند دیگر گرفته شده باشد، مجوز استفاده باید بررسی شود.

اگر تصویر توسط نویسنده ایجاد شده باشد، این موضوع باید صریحاً ذکر شود.

اگر تصویر با هوش مصنوعی تولید شده باشد، در صورت ارتباط آن با سؤال پژوهش یا پاسخ مخاطب، باید منشأ تولید آن نیز اعلام شود.

این شفافیت فقط مسئله حقوق نشر نیست؛ منشأ تصویر ممکن است بخشی از زمینه معناسازی باشد. واکنش مراجع به یک نقاشی انسانی، عکس واقعی، تصویر دیجیتال یا تصویر تولیدشده با هوش مصنوعی الزاماً یکسان نیست.

۲۶. محدودیت‌های چارچوب

این چارچوب چند محدودیت روشن دارد.

نخست، هنوز شواهد مستقیمی درباره «تصاویر آستانه‌ای» به‌عنوان یک طبقه متمایز از محرک‌های درمانی محدود است.

دوم، مفهوم آستانگی ممکن است به‌سادگی بیش از حد گسترده شود و تقریباً هر تصویری که در آن مرزی وجود دارد دربرگیرد. بنابراین در پژوهش تجربی باید تعریف عملیاتی دقیق ارائه شود.

سوم، تفاوت میان تصویر آماده، عکس، نقاشی، تصویر دیجیتال و اثر خلق‌شده توسط مراجع ممکن است سازوکارهای متفاوتی ایجاد کند.

چهارم، زمینه فرهنگی و تجربه شخصی می‌تواند معنای تصویر را به‌شدت تغییر دهد.

پنجم، چارچوب حاضر برای تولید فرضیه طراحی شده است، نه برای جایگزین کردن ارزیابی بالینی، تشخیص رسمی یا ابزارهای معتبر سنجش.

۲۷. نتیجه‌گیری

تصویر آستانه‌ای را می‌توان به‌سرعت به نمادی از تغییر تبدیل کرد؛ اما ارزش بالینی آن دقیقاً در جایی افزایش می‌یابد که درمانگر از این قطعیت فاصله می‌گیرد.

قاب ممکن است درگاه باشد، اما ممکن است پنجره، صفحه یا تصویر در تصویر نیز باشد.

پاییز ممکن است آینده باشد، اما می‌تواند گذشته، حال یا هیچ‌کدام باشد.

صقیع بیرون می‌تواند با سرمای تجربه پیوند پیدا کند، اما آسمان روشن مانع از آن است که کل فضای بیرونی به‌سادگی «تاریک» یا «افسرده» خوانده شود.

مسیر ممکن است حرکت باشد، اما ممکن است صرفاً مسیر باشد.

دو سنگ ممکن است برای فردی مانع، برای دیگری نشانه مکان، و برای فردی دیگر فاقد هر معنای خاص باشند.

در نتیجه، پرسش بالینی مهم‌تر از رمزگشایی نماد است:

مراجع با این تصویر چه رابطه‌ای برقرار می‌کند؟

این جابه‌جایی، هسته چارچوب حاضر است.

در این چارچوب، درمانگر رمزگشای معنای پنهان نیست؛ شریک گفت‌وگویی است که به مراجع کمک می‌کند مشاهده، تداعی، استعاره، خاطره، هیجان و معنای شخصی را از یکدیگر متمایز کند.

از نظر فلسفه علم، این رویکرد نیز میان دو افراط فاصله می‌گیرد: از یک سو، ادعای اینکه تصویر مستقیماً حقیقت روان‌شناختی فرد را آشکار می‌کند؛ و از سوی دیگر، نسبی‌گرایی‌ای که همه تفسیرها را یکسان معتبر می‌داند.

راه سوم این است:

معنا می‌تواند ساخته شود، اما هر معنایی به یک اندازه موجه نیست.

برنامه پژوهشی حاصل باید بتواند از تجربه منحصربه‌فرد مراجع محافظت کند و هم‌زمان ادعاهای خود را در برابر پژوهش مستقل قرار دهد. این امر به تعریف‌های عملیاتی، محرک‌های همسان‌شده، کنترل اثر تقاضا، کدگذاری شفاف، پایایی بین ارزیابان، پیش‌ثبت فرضیه‌های اصلی و تکرار مستقل نیاز دارد.

اگر این برنامه بتواند در طول زمان پیش‌بینی‌های جدید تولید کند و بخشی از آن پیش‌بینی‌ها در داده‌های مستقل تأیید شوند، می‌توان از رشد یک برنامه پژوهشی پیش‌رونده سخن گفت. اگر هر نتیجه منفی با توضیحی تازه خنثی شود، برنامه باید خود را بازنگری کند.

بنابراین، تصویر آستانه‌ای نه «آزمونی برای کشف ناخودآگاه» است و نه صرفاً تصویری زیبا. در مناسب‌ترین کاربرد، می‌تواند فضایی اختیاری برای ساختن، آزمودن، اصلاح و حتی رد کردن معنا باشد.

ارزش واقعی این تصویر در نهایت نه در این است که درمانگر بداند «نماد چه چیزی است»، بلکه در این است که بتواند به مراجع کمک کند ببیند خودش چگونه معنا می‌سازد، چگونه معنای ساخته‌شده را تغییر می‌دهد، و چه زمانی تصمیم می‌گیرد هیچ معنایی به تصویر نسبت ندهد.


منابع

American Art Therapy Association. (n.d.). What is art therapy? American Art Therapy Association.

American Art Therapy Association. (n.d.). Ethical principles for art therapists. American Art Therapy Association.

Betts, D. J. (2006). Art therapy assessments and rating instruments: Do they measure up? The Arts in Psychotherapy, 33(5), 422–434. https://doi.org/10.1016/j.aip.2006.08.001

Bhaskar, R. (1975). A realist theory of science. Leeds Books.

Bhabha, H. K. (1994). The location of culture. Routledge.

Bridges, W. (1980). Transitions: Making sense of life’s changes. Addison-Wesley.

Chittick, W. C. (1989). The Sufi path of knowledge: Ibn al-ʿArabi’s metaphysics of imagination. State University of New York Press.

Corbin, H. (1964). Mundus imaginalis ou l’imaginaire et l’imaginal. Cahiers Internationaux de Symbolisme, 6, 3–26.

Gantt, L., & Tabone, C. (2004). The Formal Elements Art Therapy Scale: The rating manual. Gargoyle Press.

Gray, A. (2015). The art of healing and healing in art therapy. InPsych, Australian Psychological Society.

Guo, Z., Liu, Y., Zhu, S., & He, Y. (2026). Effects of visual art therapy on depressive symptoms in adults: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychiatry.

Joschko, R., Klatte, C., Grabowska, W. A., Roll, S., Berghöfer, A., & Willich, S. N. (2024). Active visual art therapy and health outcomes: A systematic review and meta-analysis. JAMA Network Open, 7(9), e2428709.

Lakatos, I. (1970). Falsification and the methodology of scientific research programmes. In I. Lakatos & A. Musgrave (Eds.), Criticism and the growth of knowledge (pp. 91–196). Cambridge University Press.

Lakatos, I. (1978). The methodology of scientific research programmes: Philosophical papers, Volume 1. Cambridge University Press.

Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. University of Chicago Press.

Levitt, H. M., Pomerville, A., & Surace, F. I. (2016). A qualitative meta-analysis examining clients’ experiences of psychotherapy: A new agenda. Psychological Bulletin, 142(8), 801–830.

Lilienfeld, S. O., Wood, J. M., & Garb, H. N. (2000). The scientific status of projective techniques. Psychological Science in the Public Interest, 1(2), 27–66. https://doi.org/10.1111/1529-1006.002

Mihura, J. L., Meyer, G. J., Dumitrascu, N., & Bombel, G. (2013). The validity of individual Rorschach variables: Systematic reviews and meta-analyses of the Comprehensive System. Psychological Bulletin, 139(3), 548–605. https://doi.org/10.1037/a0029406.

Ogden, T. H. (1994). The analytic third: Working with intersubjective clinical facts. International Journal of Psycho-Analysis, 75, 3–19.

Scope, A., Uttley, L., & Sutton, A. (2017). A qualitative systematic review of service user and service provider perspectives on the acceptability, relative benefits, and potential harms of art therapy for people with non-psychotic mental health disorders. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 90(1), 25–43.

Tversky, B., Kugelmass, S., & Winter, A. (1991). Cross-cultural and developmental trends in graphic productions. Cognitive Psychology, 23(4), 515–557.

Turner, V. W. (1969). The ritual process: Structure and anti-structure. Aldine.

Turner, V. W. (1982). From ritual to theatre: The human seriousness of play. Performing Arts Journal Publications.

Van Gennep, A. (1909/1960). The rites of passage. University of Chicago Press.

Van Lith, T. (2016). Art therapy in mental health: A systematic review of approaches and practices. The Arts in Psychotherapy, 47, 9–22.

Weiser, J. (1993). Phototherapy techniques: Exploring the secrets of personal snapshots and family albums. Jossey-Bass.

Winnicott, D. W. (1971). Playing and reality. Tavistock.

Zilcha-Mano, S., Fisher, H., Dolev-Amit, T., Keefe, J. R., & Barber, J. P. (2023). A systematic review of the association between interpretations and immediate, intermediate, and distal outcomes. Psychotherapy, 60(3), 266–282.

هنر درمانیرواندرمانی
۰
۰
فرزاد ناصحی
فرزاد ناصحی
کارشناسی ارشد مشاوره خانواده و علاقمند به مباحث بین‌رشته‌ای
روانشناسان
روانشناسان
مطالب تخصصی برای مشاوران و روانشناسان
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید