تاب‌آوری (Resilience) در روان‌شناسی معاصر صرفاً به معنای بازگشت سریع به وضعیت پیشین پس از بحران نیست؛ بلکه می‌تواند شامل توانایی حفظ کارکرد، انعطاف‌پذیری و امکان کنش سازنده در مواجهه با ناکامی، فقدان، عدم‌قطعیت و بحران معنا باشد. در سوی دیگر، ادبیات روان‌پویشی دفاع‌های بالغانه (Mature Defenses) را به‌عنوان شیوه‌هایی نسبتاً سازگارانه برای تنظیم تجربه‌های دشوار معرفی کرده است؛ دفاع‌هایی مانند والایش (Sublimation)، نوع‌دوستی (Altruism)، شوخ‌طبعی (Humor)، پیش‌بینی (Anticipation) و سرکوب آگاهانه (Suppression). پژوهش‌های چند دههٔ اخیر نیز از امکان مطالعهٔ تجربیِ سازمان دفاعی و ارتباط آن با سازگاری حمایت کرده‌اند.
بااین‌حال، پرسشی باقی می‌ماند: آیا برخی ظرفیت‌های معنایی، اخلاقی و تأملی می‌توانند با کارکرد دفاع‌های بالغانه هم‌راستا باشند، بدون آنکه خود «دفاع» نامیده شوند؟ مقالهٔ حاضر در پاسخ به این پرسش، یک نگاشت نظری بین‌رشته‌ای (Interdisciplinary Theoretical Mapping) میان ادبیات دفاع‌های بالغانه و برخی منابع روان‌شناختی، فلسفی و عرفانی پیشنهاد می‌کند. هفت ظرفیت به‌صورت فرضیه‌های مفهومی برای پژوهش آینده مطرح می‌شوند: پذیرش، فاصله‌گیری تأملی، بازمعناسازی، خودفراروی، تحمل ابهام، گشودگی به دیگری و امید غیرانکاری.
مقاله ادعا نمی‌کند که این هفت ظرفیت دفاع‌های روانی جدیدند، از نظر تجربی تثبیت شده‌اند، یا مستقیماً موجب تاب‌آوری می‌شوند. همچنین مدعی هم‌ارزی میان مفاهیم فلسفی ـ عرفانی و سازه‌های روان‌شناختی نیست. پیشنهاد اصلی مقاله محدودتر است: برخی از این ظرفیت‌ها ممکن است در شرایط خاص، زمینه یا فرایندهایی فراهم کنند که با عملکرد دفاع‌های بالغانه هم‌راستا شوند. آزمون این احتمال، نیازمند پژوهش تجربی مستقل است.
واژگان کلیدی: دفاع‌های بالغانه (Mature Defenses)، تاب‌آوری (Resilience)، معنابخشی (Meaning Making)، پذیرش (Acceptance)، خودفراروی (Self-Transcendence)، نگاشت بین‌رشته‌ای (Interdisciplinary Mapping)، روان‌شناسی و فلسفه (Psychology and Philosophy).
این مقاله یک مقالهٔ مفهومی بنیان‌گذار با پیشنهاد نگاشت نظری بین‌رشته‌ای (Foundational Conceptual Paper proposing an Interdisciplinary Theoretical Mapping) است.
از میان عناوین روش‌شناختی متعدد، دقیق‌ترین توصیف آن عبارت است از:
مقالهٔ مفهومی بنیان‌گذار برای نگاشت نظری بین‌رشته‌ای.
این جایگاه با چند مؤلفهٔ مکمل همراه است: چارچوب مفهومی (Conceptual Framework)، نقشه‌برداری نظری (Theoretical Mapping)، بازسازی مفهومی (Conceptual Reconstruction)، ترجمهٔ مفهومی بین‌رشته‌ای (Interdisciplinary Conceptual Translation) و قضیهٔ راهنما (Guiding Proposition).
این مقاله نظریهٔ علمی (Scientific Theory)، نظریهٔ تجربی (Empirical Theory)، پروتکل درمانی (Therapeutic Protocol)، مدل رسمی (Formal Model)، مقیاس روان‌سنجی (Psychometric Scale) یا مجموعه‌ای از دفاع‌های جدید ارائه نمی‌کند.
هدف آن نیز اثبات تجربیِ رابطهٔ میان ظرفیت‌های معنابنیاد و تاب‌آوری نیست؛ بلکه فراهم‌کردن یک معماری مفهومی است که بتواند چنین رابطه‌ای را به‌صورت روشن، محدود و قابل‌آزمون برای پژوهش‌های بعدی صورت‌بندی کند.
این مقاله بر مواجههٔ فرد با ناکامی، فقدان، رنج، عدم‌قطعیت و بحران معنا تمرکز دارد.
تاب‌آوری در اینجا در معنای گستردهٔ سازگاری با شرایط دشوار بررسی می‌شود، نه صرفاً تاب‌آوری پس از تروما. همچنین مقاله به تاب‌آوری رابطه‌ای یا زوجی نمی‌پردازد، هرچند چارچوب پیشنهادی ممکن است در آینده برای بررسی فرایندهای بین‌فردی و زوج‌درمانی مورد استفاده قرار گیرد.
افق پژوهش مقاله سه مرحله دارد:
نخست، روشن‌کردن تمایز میان دفاع‌های بالغانه و ظرفیت‌های معنایی، اخلاقی و تأملی.
دوم، بررسی امکان وجود روابط ساختاری یا کارکردی میان این دو دسته.
سوم، آزمون تجربی این روابط با روش‌های طولی، فرایندی، روان‌سنجی و بالینی.
بنابراین، هرگونه ادعای علّی دربارهٔ اینکه یک ظرفیت معنابنیاد «باعث» افزایش دفاع بالغانه یا تاب‌آوری می‌شود، خارج از دامنهٔ شواهد این مقاله است.
ناکامی یکی از تجربه‌های بنیادی انسان است.
گاهی چیزی را می‌خواهیم و به دست نمی‌آوریم. گاهی چیزی را از دست می‌دهیم که برایمان مهم بوده است. گاهی رابطه‌ای تغییر می‌کند، آینده‌ای که تصور کرده بودیم تحقق نمی‌یابد، بدن یا موقعیت اجتماعی ما محدودیتی تازه ایجاد می‌کند، یا تصویری که از خود و جهان داشته‌ایم دیگر با واقعیت سازگار نیست.
در چنین موقعیت‌هایی، مسئله فقط شدت رنج نیست. مسئلهٔ مهم‌تر این است که ذهن با واقعیتی که نمی‌تواند فوراً تغییر دهد چه می‌کند؟
یک امکان، انکار واقعیت است. امکان دیگر، نسبت‌دادن علت رنج به دیگری، کناره‌گیری از تجربه یا تخلیهٔ آن به شیوه‌ای است که موقتاً فشار را کاهش دهد، اما در بلندمدت هزینه ایجاد کند.
اما امکان دیگری نیز وجود دارد: فرد بتواند تجربهٔ دشوار را تحمل کند، آن را تحریف نکند، فاصله‌ای تأملی با آن ایجاد کند، و در عین حال امکان کنش و معنا را حفظ کند.
در ادبیات روان‌پویشی، دفاع‌های بالغانه دقیقاً به دلیل همین کیفیت اهمیت پیدا می‌کنند. ویلانت (George Vaillant) دفاع‌هایی مانند والایش، نوع‌دوستی، شوخ‌طبعی، پیش‌بینی و سرکوب آگاهانه را در سطح بالاتری از سازمان دفاعی قرار می‌دهد و آنها را با سازگاری و سلامت روان مرتبط می‌داند.
اما اینجا یک پرسش تازه شکل می‌گیرد:
آیا چیزی فراتر از دفاع وجود دارد که بتواند به فرد امکان دهد دفاع‌های بالغانه را در مواجهه با رنج به کار گیرد؟
مقالهٔ حاضر پاسخ خود را به‌صورت قطعی ارائه نمی‌کند؛ بلکه این پرسش را به یک برنامهٔ مفهومی تبدیل می‌کند.
مفهوم دفاع (Defense) ریشه در سنت روان‌کاوی دارد، اما پژوهش‌های بعدی آن را از یک مفهوم صرفاً آسیب‌شناختی به حوزه‌ای قابل مطالعه در سازگاری روان‌شناختی نیز گسترش داده‌اند.
در رویکردهای معاصر، دفاع‌ها را می‌توان شیوه‌هایی دانست که فرد از طریق آنها با تعارض، اضطراب، ناکامی و تجربه‌های تهدیدکننده مواجه می‌شود. سازمان دفاعی می‌تواند از شکل‌هایی نسبتاً انعطاف‌ناپذیر و پرهزینه تا شکل‌هایی سازگارانه‌تر تغییر کند. پژوهش‌های جدید نیز بر امکان ارزیابی سلسله‌مراتبی دفاع‌ها و ارتباط آنها با کارکرد روان‌شناختی تأکید کرده‌اند.
در اینجا باید از یک سوءبرداشت مهم پرهیز کرد.
دفاع بالغ، دفاعِ بدون کارکرد محافظتی نیست.
آن نیز از فرد محافظت می‌کند؛ اما کیفیت این محافظت متفاوت است.
برای مثال، فردی که از شوخ‌طبعی استفاده می‌کند، ممکن است درد خود را سبک‌تر تجربه کند، بدون اینکه اصل واقعیت را انکار کند. فردی که از سرکوب آگاهانه استفاده می‌کند، ممکن است پرداختن به یک هیجان دشوار را موقتاً به تعویق بیندازد تا بتواند وظیفه‌ای ضروری را انجام دهد. فردی که از والایش استفاده می‌کند، ممکن است انرژی ناشی از تعارض یا ناکامی را به فعالیتی سازنده تبدیل کند.
در این معنا، تفاوت اصلی میان دفاع‌های کمتر سازگارانه و دفاع‌های بالغانه، صرفاً «وجود یا نبود محافظت» نیست؛ بلکه شیوهٔ محافظت از خود و هزینه‌ای است که این محافظت برای تماس با واقعیت و امکان کنش ایجاد می‌کند.
در آثار ویلانت و ادبیات مرتبط، پنج نمونهٔ برجسته از دفاع‌های بالغانه عبارت‌اند از:
والایش، نوع‌دوستی، شوخ‌طبعی، پیش‌بینی و سرکوب آگاهانه.
در این مقاله بهتر است آنها را «پنج دفاع ویلانت» ننامیم؛ بلکه بگوییم پنج نمونه از دفاع‌های بالغانه که در ادبیات روان‌پویشی و به‌ویژه در آثار ویلانت برجسته شده‌اند.
این تمایز مهم است، زیرا فهرست دفاع‌های بالغانه در ادبیات روان‌پویشی تاریخی پیچیده‌تر از یک فهرست انحصاری پنج‌تایی است و شیوه‌های طبقه‌بندی در مدل‌های مختلف متفاوت‌اند. پژوهش‌های مربوط به مقیاس‌های رتبه‌بندی مکانیسم‌های دفاعی نیز بر همین پیچیدگی تأکید دارند.
پس مقاله از این پنج دفاع به‌عنوان لنگر روان‌شناختی استفاده می‌کند، نه به‌عنوان یک فهرست نهایی و انحصاری.
یکی از خطرهای جدی در گفت‌وگوی بین‌رشته‌ای، کنار هم قراردادن مفاهیمی است که فقط در زبان روزمره شبیه هم‌اند.
دفاع روانی با مقابله (Coping) یکی نیست.
مقابله معمولاً به مجموعه‌ای گسترده‌تر از تلاش‌های شناختی و رفتاری برای مدیریت موقعیت‌های استرس‌زا اشاره دارد.
تنظیم هیجان (Emotion Regulation) نیز مفهوم گسترده‌ای برای فرایندهایی است که از طریق آنها شدت، مدت، جهت یا بیان هیجان تغییر می‌کند.
معنابخشی (Meaning Making) نیز به فرایندهایی مربوط است که فرد از طریق آنها می‌کوشد میان رویداد دشوار و نظام معنایی خود رابطه‌ای قابل‌تحمل‌تر ایجاد کند.
پژوهش‌های مربوط به معنابخشی نشان می‌دهند که باید میان «تلاش برای معنابخشی» و «معنای حاصل‌شده» تمایز گذاشت و صرفاً افزایش معنا را نشانهٔ سازگاری ندانست. همچنین کیفیت معنایی که فرد می‌سازد ممکن است از مقدار تلاش برای معنابخشی مهم‌تر باشد.
بنابراین، اگر فرد پس از رنج به معنایی برسد، هنوز نمی‌توان گفت که یک دفاع روانی رخ داده است.
معنا داشتن، به‌خودی‌خود، دفاع نیست.
پذیرش نیز به‌خودی‌خود دفاع نیست.
خودفراروی نیز دفاع نیست.
این تفکیک، شرط اصلی اعتبار چارچوب حاضر است.
اصل کارکرد متناظر (Functional Correspondence Principle) در این مقاله چنین تعریف می‌شود:
دو مفهوم متعلق به دو سنت متفاوت تنها هنگامی می‌توانند وارد یک نگاشت مفهومی شوند که بتوان، بدون حذف تفاوت‌های هستی‌شناختی، تاریخی و معرفت‌شناختی آنها، نشان داد که در یک مسئله یا فرایند مورد مطالعه، چه وجوهی از ساختار یا کارکرد آنها قابلیت مقایسه دارد.
این اصل از یک روان‌شناختی‌کردنِ خودکار مفاهیم فلسفی جلوگیری می‌کند.
اگر یک مفهوم عرفانی دربارهٔ نسبت انسان با رنج سخن می‌گوید و یک مفهوم روان‌شناختی نیز دربارهٔ سازگاری با رنج، صرف شباهت واژگانی یا حتی شباهت ظاهریِ کارکردی برای هم‌ارزی کافی نیست.
برای هر نگاشت باید دست‌کم چهار پرسش بررسی شود:
نخست، وضعیت یا تنش اولیه چیست؟
دوم، فرایند تحول چگونه توصیف می‌شود؟
سوم، چه چیزی در نسبت فرد با تجربه تغییر می‌کند؟
چهارم، پیامد این تغییر برای واقعیت‌پذیری و امکان کنش چیست؟
این اصل همچنین یک قاعدهٔ بازدارنده دارد:
شباهت، مجوز هم‌ارزی نیست.
به بیان دقیق‌تر، مسیر منطقی مقاله چنین نیست که از شباهت مستقیماً به ادعای تجربی برسیم.
هر گذار از تشابه به نگاشت، از نگاشت به فرضیه، و از فرضیه به ادعای تجربی، نیازمند استدلال و آزمون مستقل است.
این احتیاط با منطق نظریهٔ نگاشت ساختاری (Structure-Mapping Theory) گنتنر (Dedre Gentner) هم‌خوان است؛ در این نظریه، قیاس معتبر بر روابط و ساختارهای نظام‌مند استوار است، نه صرفاً بر شباهت ویژگی‌های سطحی.
بر مبنای اصل بالا، مقاله هفت ظرفیت را پیشنهاد می‌کند.
این هفت مورد هفت دفاع جدید نیستند.
آنها همچنین یک مقیاس، تشخیص بالینی یا سازه‌های روان‌سنجی تثبیت‌شده نیستند.
بهتر است آنها را ظرفیت‌های معنابنیادِ بالقوه پشتیبانِ بلوغ دفاعی بنامیم.
واژهٔ «بالقوه» در اینجا عمداً به کار رفته است: مقاله صرفاً پیشنهاد می‌کند که شاید بتوان میان برخی از این ظرفیت‌ها و عملکرد دفاع‌های بالغانه رابطه‌ای یافت.
این رابطه باید در آینده آزمون شود.
پذیرش (Acceptance) یعنی توانایی مواجهه با واقعیتی که با خواستهٔ فرد سازگار نیست، بدون آنکه فرد مجبور باشد وجود آن واقعیت را انکار کند.
پذیرش با تسلیم، بی‌عملی یا رضایت از وضعیت موجود یکی نیست.
فرد ممکن است واقعیت بیماری، فقدان، شکست یا محدودیت را بپذیرد و همچنان برای تغییر بخش قابل‌تغییر آن تلاش کند.
از منظر روان‌شناختی، این ظرفیت با ادبیات انعطاف‌پذیری روان‌شناختی (Psychological Flexibility) قابل گفت‌وگو است؛ در این ادبیات، پذیرش یکی از فرایندهایی است که می‌تواند در کنار گسلش شناختی، تماس با لحظهٔ اکنون و کنش متعهدانه قرار گیرد. بااین‌حال، پذیرش در این مقاله با انعطاف‌پذیری روان‌شناختی یکسان گرفته نمی‌شود.
در سنت فلسفی و معنوی، مضامینی دربارهٔ نسبت انسان با واقعیت، محدودیت و رنج می‌توانند منبعی برای پرسش پژوهشی دربارهٔ این ظرفیت باشند؛ اما این مضامین مستقیماً نظریهٔ روان‌شناختی محسوب نمی‌شوند.
فاصله‌گیری تأملی (Reflective Distancing) یعنی توانایی فرد برای ایجاد تمایز میان «من» و «تجربه‌ای که اکنون در من رخ می‌دهد».
«من خشمگینم» با «من همان خشم هستم» یکسان نیست.
این ظرفیت می‌تواند با ذهنی‌سازی (Mentalization)، فراشناخت (Metacognition)، خودفاصله‌گذاری (Self-Distancing) و گسلش شناختی (Cognitive Defusion) وارد گفت‌وگو شود؛ اما نباید با هیچ‌یک از آنها یکسان تلقی شود.
در واقع، «فاصله‌گیری تأملی» در این مقاله نام یک خوشهٔ مفهومی پیشنهادی است، نه ادعای وجود یک سازهٔ مستقل و جدید.
پژوهش آینده باید مشخص کند که آیا این مفهوم واقعاً از سازه‌های موجود متمایز است یا صرفاً صورت‌بندی دیگری از مجموعه‌ای از فرایندهای شناخته‌شده.
در این سطح، سنت ابن‌عربی و خوانش چیتیک از مفهوم تخیل می‌تواند منبعی برای گسترش زبان فلسفی دربارهٔ نسبت انسان با تجربه باشد؛ اما این استفاده، تفسیری است و نه اثبات‌کنندهٔ یک مکانیسم روان‌شناختی. چیتیک در تحلیل خود از جهان تخیل و جایگاه آن در اندیشهٔ ابن‌عربی، بر پیچیدگی هستی‌شناختی این مفهوم تأکید دارد.
بازمعناسازی (Re-meaning) یعنی تجربه‌ای که ابتدا صرفاً به‌صورت شکست، فقدان یا بی‌عدالتی تجربه شده، در افق معنایی گسترده‌تری قرار گیرد.
اما اینجا باید از یک خطای مهم پرهیز کرد:
هر معنا، معنای سازگارانه نیست.
فرد ممکن است رنج خود را چنین معنا کند که «من سزاوار این رنج بودم». این نیز نوعی معناست، اما الزاماً سالم، واقع‌بینانه یا سازگارانه نیست.
ازاین‌رو، معیار بازمعناسازی نباید صرفاً وجود معنا باشد؛ بلکه باید کیفیت و پیامد آن بررسی شود.
آیا معنای جدید تماس فرد با واقعیت را افزایش می‌دهد یا کاهش؟
آیا امکان کنش را بیشتر می‌کند یا کمتر؟
آیا ظرفیت ارتباط و انعطاف را گسترش می‌دهد یا به جزمیت و سرزنش خود منتهی می‌شود؟
پژوهش‌های پارک (Crystal Park) دقیقاً نشان می‌دهند که ادبیات معنابخشی از نظر مفهومی غنی‌تر از آن است که بتوان آن را صرفاً «پیداکردن یک معنای مثبت» دانست.
خودفراروی (Self-Transcendence) در این مقاله به معنای کاهش محصوربودن افق روانی در خواسته‌ها و منافع فوری خود است.
فرد به جای اینکه تنها بپرسد:
«چگونه می‌توانم جهان را وادار کنم مطابق میل من شود؟»
می‌تواند بپرسد:
«در شرایطی که بخشی از واقعیت قابل تغییر نیست، چگونه می‌توانم نسبت خود را با آن تغییر دهم؟»
خودفراروی در این معنا با خودنابودسازی، فداکاری افراطی یا انکار نیازهای شخصی یکی نیست.
همچنین دفاع روانی نیست.
این تمایز اهمیت بالینی دارد؛ زیرا در بعضی زمینه‌ها، آنچه به نام خودفراروی عرضه می‌شود ممکن است در واقع نوعی خودخاموش‌سازی یا اجتناب از نیازهای مشروع فرد باشد.
در سنت عقلانیت و معنویت مصطفی ملکیان، نسبت میان عقلانیت، معنویت و شیوهٔ زیستن می‌تواند منبعی برای مطالعهٔ این پرسش باشد که چگونه فرد می‌تواند از خودمحوری محدود عبور کند، بی‌آنکه عقلانیت یا واقعیت‌پذیری را کنار بگذارد. این استفاده، بازسازی روان‌شناختیِ دیدگاه ملکیان نیست، بلکه استفاده از آن به‌عنوان منبع مفهومی است.
تحمل ابهام (Tolerance of Ambiguity) یعنی توانایی ماندن در وضعیتی که پاسخ قطعی، فوری یا نهایی وجود ندارد.
زندگی بالینی مملو از چنین موقعیت‌هایی است.
گاهی نمی‌دانیم یک رابطه به کجا خواهد رسید. نمی‌دانیم تصمیمی که گرفته‌ایم چه پیامدی خواهد داشت. نمی‌دانیم چرا یک فقدان رخ داده است. و گاهی حتی نمی‌توانیم با اطمینان بگوییم بهترین انتخاب چیست.
ناتوانی در تحمل ابهام می‌تواند فرد را به سمت قطعیت‌های کاذب سوق دهد:
«حتماً تقصیر من بود.»
«حتماً او دیگر مرا دوست ندارد.»
«حتماً همه‌چیز تمام شده است.»
«حتماً این رنج معنای خاصی دارد.»
تحمل ابهام به معنای نسبی‌گرایی افراطی نیست؛ بلکه توانایی تحمل فاصله میان «هنوز نمی‌دانم» و «باید همین حالا بدانم» است.
در این زمینه، تأملات عبدالکریم سروش دربارهٔ تاریخی‌بودن و تحول فهم می‌تواند منبعی فلسفی برای طرح پرسشی دربارهٔ محدودیت قطعیت معرفتی باشد. کتاب «قبض و بسط تئوریک شریعت» در سال ۱۳۷۰ منتشر شد و یکی از محورهای آن تمایز میان معرفت دینی و خودِ دین و توجه به تحول‌پذیری فهم انسانی بود.
این استفاده از سروش به معنای تبدیل نظریهٔ معرفت دینی او به نظریهٔ تحمل ابهام روان‌شناختی نیست.
گشودگی به دیگری (Openness to the Other) یعنی توانایی خروج موقت از محصوربودن در روایت شخصی خود و مواجهه با دیگری به‌عنوان صاحب تجربه‌ای مستقل.
در این ظرفیت، فرد می‌تواند بگوید:
«من رنج می‌کشم، اما رنج من تنها رنج موجود در این موقعیت نیست.»
این مفهوم با نوع‌دوستی ارتباط دارد، اما نوع‌دوستی نیست.
نوع‌دوستی دفاعی بالغانه است؛ گشودگی به دیگری یک ظرفیت اخلاقی و بین‌فردی پیشنهادی است که ممکن است در شرایطی زمینهٔ رفتارهای نوع‌دوستانه را فراهم کند.
این تمایز برای زوج‌درمانی نیز بالقوه اهمیت دارد. در تعارض، مسئله همیشه این نیست که چه کسی درست می‌گوید؛ گاهی مسئله این است که آیا هر یک از دو نفر می‌تواند برای تجربهٔ دیگری نیز فضای معرفتی و عاطفی ایجاد کند.
بااین‌حال، این مقاله دربارهٔ تاب‌آوری زوجی نیست و این کاربرد صرفاً یک افق پژوهشی آینده محسوب می‌شود.
امید غیرانکاری (Non-denial Hope) یعنی حفظ امکان آینده بدون انکار دشواری اکنون.
این امید با خوش‌بینی ساده‌لوحانه متفاوت است.
خوش‌بینی ممکن است بگوید:
«همه‌چیز حتماً خوب خواهد شد.»
امید غیرانکاری می‌گوید:
«نمی‌دانم چه خواهد شد؛ اما هنوز امکان معنا، انتخاب و کنش کاملاً از بین نرفته است.»
این تفاوت برای تاب‌آوری اساسی است.
اگر امید به انکار واقعیت وابسته باشد، با آشکارشدن واقعیت فرو می‌ریزد.
اما اگر امید بر پذیرش عدم‌قطعیت استوار باشد، می‌تواند همزمان با ترس و غم وجود داشته باشد.
در این معنا، امید غیرانکاری را می‌توان یکی از نام‌های موقت برای مطالعهٔ رابطهٔ میان امید، واقعیت‌پذیری و امکان کنش دانست، نه یک سازهٔ تثبیت‌شده.
والایش (Sublimation) در این مقاله جایگاهی متفاوت دارد.
والایش یک دفاع بالغانهٔ تثبیت‌شده در ادبیات روان‌پویشی است و در شمار هفت ظرفیت پیشنهادی قرار نمی‌گیرد. ویلانت آن را در کنار نوع‌دوستی، شوخ‌طبعی، پیش‌بینی و سرکوب آگاهانه در سطح دفاع‌های بالغانه بررسی کرده است.
بااین‌حال، ممکن است برخی ظرفیت‌های معنابنیاد، مانند بازمعناسازی یا خودفراروی، در شرایط خاص با فرایندهایی هم‌راستا شوند که امکان والایش را افزایش می‌دهند.
اما:
هم‌راستایی، هم‌ارزی نیست.
والایش همچنان دفاع است.
بازمعناسازی همچنان ظرفیت پیشنهادی است.
خودفراروی همچنان ظرفیت پیشنهادی است.
اگر پژوهش آینده نشان دهد که این ظرفیت‌ها با افزایش استفاده از والایش ارتباط دارند، این یافته نیز به‌خودی‌خود ثابت نمی‌کند که آنها اجزای والایش یا شکل‌های دیگری از همان دفاع‌اند.
سنت فلسفی و عرفانی دربارهٔ پرسش‌هایی سخن می‌گوید که با زندگی روانی انسان تماس دارند: رنج، فقدان، معنا، خود، دیگری، آزادی، محدودیت، امید و نسبت انسان با واقعیت.
اما از این واقعیت نمی‌توان نتیجه گرفت که متفکران این سنت‌ها نظریه‌های روان‌شناختی به معنای امروزی ارائه کرده‌اند.
این دو حوزه را باید از هم جدا نگه داشت.
مثلاً کربن (Henry Corbin) در بحث «عالم مثال» (Mundus Imaginalis) به ساحتی در سنت فلسفی ـ عرفانی اسلامی می‌پردازد که نمی‌توان آن را صرفاً به «تصورات ذهنی» یا «خیال روان‌شناختی» فروکاست. اثر مستقل او دربارهٔ این مفهوم نیز دقیقاً بر تمایز میان «imaginary» و «imaginal» تأکید دارد.
ازاین‌رو، اگر در این مقاله از عالم مثال برای اندیشیدن به تجربهٔ انسانی استفاده شود، این استفاده استعاری یا تفسیری است، نه ادعای وجود یک سازوکار روان‌شناختی به نام «عالم مثال».
همین احتیاط دربارهٔ تخیل در اندیشهٔ ابن‌عربی نیز ضروری است. چیتیک نشان می‌دهد که تخیل در دستگاه ابن‌عربی جایگاهی معرفتی و هستی‌شناختی دارد؛ بنابراین فروکاستن آن به «تصویرسازی ذهنی» نادرست خواهد بود.
برای جلوگیری از خلط حوزه‌ها، سه سطح باید از یکدیگر جدا شوند.
در کاربرد استعاری (Metaphorical Use)، یک مفهوم فلسفی یا عرفانی به‌عنوان زبانی برای روشن‌ترکردن تجربهٔ روانی استفاده می‌شود.
در کاربرد نگاشتی (Mapping Use)، میان دو مفهوم رابطه‌ای ساختاری یا کارکردی پیشنهاد می‌شود، با این تصریح که دو مفهوم هم‌ارز نیستند.
در کاربرد تجربی (Empirical Use)، ادعا می‌شود که یک سازهٔ روان‌شناختی قابل تعریف، اندازه‌گیری و آزمون است و رابطهٔ آن با متغیرهای دیگر باید با داده بررسی شود.
مثلاً گفتن اینکه «مولوی می‌تواند زبان استعاری مناسبی برای بازاندیشی در رنج فراهم کند» یک ادعای تفسیری است.
گفتن اینکه «مضمون خاصی در اندیشهٔ مولوی از نظر ساختار مسئله با مفهوم پذیرش در روان‌شناسی قابل مقایسه است» یک ادعای نگاشتی است.
اما گفتن اینکه «مطالعهٔ مولوی باعث افزایش پذیرش و در نتیجه افزایش تاب‌آوری می‌شود» یک ادعای تجربی و علّی است و بدون داده نباید مطرح شود.
این سه سطح نباید در یک جمله به یکدیگر تبدیل شوند.
یکی از مهم‌ترین خطرهای روان‌شناسی معنابنیاد، تبدیل رنج به یک «فرصت ضروری برای رشد» است.
رنج گاهی می‌تواند به بازسازی معنا، افزایش عمق رابطه با دیگران یا تغییر اولویت‌ها منجر شود. پژوهش‌های رشد پس از سانحه (Posttraumatic Growth) نیز امکان تغییر مثبت پس از مواجهه با بحران‌های شدید را بررسی کرده‌اند.
اما این به معنای آن نیست که:
رنج لازم است تا انسان رشد کند؛
هر رنجی باید معنایی داشته باشد؛
یا فردی که از رنج خود «رشد» نکرده است، به‌قدر کافی تاب‌آور نبوده است.
حتی در ادبیات رشد پس از سانحه، بر احتیاط بالینی و پرهیز از تحمیل انتظار رشد به افراد آسیب‌دیده تأکید شده است.
بنابراین، در چارچوب حاضر، معنابخشی یک امکان است، نه یک تکلیف اخلاقی.
این نکته شاید مهم‌ترین محدودیت نظری مقاله باشد.
اگر فرد به‌جای تجربه‌کردن درد، بلافاصله برای آن معنایی بزرگ و معنوی می‌سازد، ممکن است در واقع از تجربهٔ هیجانی خود فاصله گرفته باشد.
مثلاً:
«این شکست حتماً حکمتی داشت.»
«این رنج برای رشد روح من لازم بود.»
«من باید از این اتفاق سپاسگزار باشم.»
ممکن است چنین جملاتی گاهی مفید باشند؛ اما ممکن است در شرایطی نیز شکل ظریفی از اجتناب تجربه‌ای (Experiential Avoidance) باشند.
اگر معنا به فرد کمک کند واقعیت را بهتر ببیند و امکان کنش را افزایش دهد، یک احتمال سازگارانه مطرح است.
اگر معنا برای حذف غم، خشم، ترس یا سوگ به کار رود، ممکن است کارکردی دفاعی و حتی اجتنابی پیدا کند.
بنابراین، معیار اصلی این نیست که آیا تجربه «معنا» پیدا کرده است.
معیار مهم‌تر این است:
این معنا با واقعیت چه می‌کند؟
آیا تماس با واقعیت را بیشتر می‌کند یا کمتر؟
آیا امکان کنش را افزایش می‌دهد یا کاهش؟
آیا فرد را به تجربه نزدیک‌تر می‌کند یا از آن دور؟
آیا امکان ارتباط با دیگری را گسترش می‌دهد یا فرد را در روایت شخصی خود محصور می‌کند؟
بیانیهٔ فلسفهٔ علم (Philosophy of Science Statement) مقاله بر کثرت‌گرایی روش‌شناختی محدودشده به تمایز سطوح ادعا استوار است.
این مقاله نه مدعی است که مفاهیم فلسفی و عرفانی را می‌توان مستقیماً به متغیرهای روان‌شناختی تبدیل کرد و نه مدعی است که تنها داده‌های تجربی می‌توانند ارزش یک مفهوم فلسفی را تعیین کنند.
در عوض، مقاله میان سه نوع پرسش تمایز می‌گذارد:
پرسش تاریخی ـ تفسیری دربارهٔ اینکه یک متفکر چه گفته است؛
پرسش مفهومی دربارهٔ اینکه آیا دو مفهوم از نظر ساختاری یا کارکردی قابل مقایسه‌اند؛
و پرسش تجربی دربارهٔ اینکه آیا رابطهٔ پیشنهادی در داده‌های روان‌شناختی مشاهده می‌شود.
هر سه نوع پرسش روش اعتبارسنجی خاص خود را دارند.
از این منظر، مقاله یک مفهوم فلسفی را به دلیل «تأیید تجربی‌نشدن» رد نمی‌کند و در مقابل، یک فرضیهٔ روان‌شناختی را نیز به دلیل «زیبایی فلسفی» معتبر نمی‌داند.
این تفکیک برای گفت‌وگوی سالم میان علوم انسانی و علوم روان‌شناختی ضروری است.
قضیهٔ راهنما (Guiding Proposition) مقاله را می‌توان در دو سطح بیان کرد.
صورت فشرده و یادسپار آن چنین است:
بلوغ دفاعی فقط به این وابسته نیست که انسان چگونه از خود در برابر رنج محافظت می‌کند؛ بلکه ممکن است به ظرفیت او برای حفظ تماس با واقعیت، تحمل تجربه و بازگذاشتن امکان معنا و کنش نیز وابسته باشد.
اما صورت دقیق‌تر و آزمون‌پذیرتر آن چنین است:
اگر برخی ظرفیت‌های معنابنیاد، مانند پذیرش، فاصله‌گیری تأملی، بازمعناسازی، خودفراروی، تحمل ابهام، گشودگی به دیگری و امید غیرانکاری، با افزایش تماس واقع‌بینانه با تجربه و حفظ امکان کنش همراه باشند، می‌توان فرض کرد که در برخی شرایط با عملکرد دفاع‌های بالغانه هم‌راستا شوند؛ بااین‌حال، جهت، اندازه و سازوکار این ارتباط باید به‌صورت تجربی بررسی شود.
این دو جمله یکسان نیستند.
اولی راهنمای مفهومی مقاله است.
دومی صورت‌بندی پژوهش‌پذیر آن.
برای حفظ اعتبار نظری، باید صریحاً روشن کرد که مقاله ادعا نمی‌کند:
پذیرش یک دفاع روانی است.
خودفراروی یک دفاع روانی است.
بازمعناسازی همان والایش است.
معنویت باعث تاب‌آوری می‌شود.
مطالعهٔ متون عرفانی به‌خودی‌خود موجب سلامت روان می‌شود.
رنج برای رشد انسان ضروری است.
هر معنایی که فرد برای رنج خود می‌سازد، سازگارانه است.
هر رفتار نوع‌دوستانه‌ای دفاع نوع‌دوستانه محسوب می‌شود.
هر سکوتی سرکوب آگاهانه است.
هر فاصله‌گیری‌ای فاصله‌گیری تأملی است.
هر امیدی سازگارانه است.
و مهم‌تر از همه:
این مقاله هفت دفاع روانی جدید کشف یا معرفی نمی‌کند.
هفت ظرفیت پیشنهادی، در وضعیت کنونی، فرضیه‌های مفهومی هستند.
این چارچوب در وضعیت فعلی پروتکل درمانی نیست؛ بنابراین نباید به‌عنوان دستورالعمل مداخله‌ای ارائه شود.
بااین‌حال، برای روان‌درمانگر می‌تواند یک زبان اکتشافی فراهم کند.
در مواجهه با بیماری، فقدان، شکست یا بحران رابطه، درمانگر می‌تواند به‌جای شتاب برای «مثبت‌کردن» تجربه، ابتدا بررسی کند:
فرد چه چیزی را واقعاً نمی‌تواند تغییر دهد؟
چه چیزی را می‌تواند تغییر دهد؟
در برابر بخش تغییرناپذیر واقعیت چه واکنشی دارد؟
آیا برای کاهش درد، واقعیت را تحریف می‌کند؟
آیا می‌تواند تجربهٔ خود را مشاهده کند، بدون اینکه تمام هویت خود را با آن یکی بداند؟
آیا هنوز امکان معنا و کنش را می‌بیند؟
آیا معنایی که ساخته، واقعیت را روشن‌تر کرده یا صرفاً درد را پوشانده است؟
این پرسش‌ها درمان را به سمت «معنابخشی اجباری» نمی‌برند؛ بلکه فضای لازم را برای تشخیص تفاوت میان پذیرش، اجتناب، معنابخشی و دفاع فراهم می‌کنند.
هرچند تاب‌آوری رابطه‌ای موضوع محوری این مقاله نیست، چارچوب حاضر می‌تواند در آینده در زوج‌درمانی مورد آزمون قرار گیرد.
در تعارض زوجی، مثلاً ممکن است یک نفر با شوخ‌طبعی فشار را تنظیم کند و دیگری آن را بی‌اعتنایی تجربه کند.
ممکن است یک نفر سکوت کند تا بعداً بتواند گفت‌وگو کند؛ دیگری همان سکوت را طردشدن تلقی کند.
ممکن است فداکاری یک نفر واقعاً نوع‌دوستانه باشد؛ یا در واقع از ترس طرد و ناتوانی در بیان نیازها ناشی شده باشد.
بنابراین، رفتار قابل مشاهده به‌تنهایی برای تشخیص دفاع کافی نیست.
این نکته با ادبیات ارزیابی دفاع‌ها نیز سازگار است: تشخیص مکانیسم دفاعی به ارزیابی منظم فرایند و زمینهٔ تجربه نیاز دارد و نمی‌توان صرفاً از روی یک جمله یا رفتار منفرد دربارهٔ نوع دفاع نتیجه‌گیری کرد. پژوهش‌های مربوط به DMRS نیز بر ارزیابی نظام‌مند دفاع‌ها تأکید دارند.
نخستین محدودیت، ناهمگونی سطح تحلیل است. دفاع‌های روانی سازه‌هایی روان‌شناختی با سابقهٔ تجربی‌اند، در حالی که بسیاری از مفاهیم فلسفی و عرفانی در زمینه‌های هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی یا اخلاقی شکل گرفته‌اند.
دومین محدودیت، هم‌پوشانی با سازه‌های موجود است. پذیرش، فاصله‌گیری تأملی، خودفراروی، تحمل ابهام و امید ممکن است با سازه‌هایی که پیش‌تر در روان‌شناسی تعریف و سنجیده شده‌اند هم‌پوشانی داشته باشند. بنابراین هیچ‌یک را نباید پیش از بررسی تمایز مفهومی و روان‌سنجی، سازهٔ جدید تلقی کرد. ادبیات انعطاف‌پذیری روان‌شناختی خود نشان می‌دهد که تعدد مفاهیم نزدیک و هم‌پوشان، مسئله‌ای جدی در این حوزه است.
سومین محدودیت، خطر علّی‌سازی است. حتی اگر میان یک ظرفیت معنابنیاد و دفاع‌های بالغانه همبستگی پیدا شود، این یافته ثابت نمی‌کند که ظرفیت مزبور علت بلوغ دفاعی است.
چهارمین محدودیت، خطر فرهنگی‌سازی افراطی است. حضور یک مفهوم در سنت ایرانی ـ اسلامی به‌خودی‌خود به معنای «منحصربه‌فرد ایرانی‌بودن» آن نیست.
پنجمین محدودیت، خطر معنوی‌سازی رنج است. چارچوب حاضر نباید برای واداشتن مراجع به یافتن معنای مثبت در رنج استفاده شود.
این مقاله را می‌توان نقطهٔ آغاز یک برنامهٔ پژوهشی دانست، نه پایان آن.
در مرحلهٔ نخست، باید تحلیل مفهومی انجام شود تا مشخص شود هفت ظرفیت پیشنهادی دقیقاً چه معنایی دارند و چه تفاوتی با سازه‌های موجود دارند.
در مرحلهٔ دوم، باید مشخص شود آیا برای هر ظرفیت شاخص‌های رفتاری، شناختی و روایی قابل تعریف وجود دارد.
در مرحلهٔ سوم، می‌توان روابط میان این ظرفیت‌ها و سازمان دفاعی را در مطالعات مقطعی و سپس طولی بررسی کرد.
در مرحلهٔ چهارم، باید بررسی شود که آیا این ظرفیت‌ها پس از کنترل متغیرهایی مانند انعطاف‌پذیری روان‌شناختی، تنظیم هیجان، سبک دلبستگی، حمایت اجتماعی و ویژگی‌های شخصیتی، هنوز سهم مستقلی در پیش‌بینی سازگاری دارند یا خیر.
در مرحلهٔ پنجم، می‌توان بررسی کرد که آیا برخی مداخلات روان‌درمانی یا معنابنیاد، این ظرفیت‌ها را تغییر می‌دهند و آیا چنین تغییری با تغییر در دفاع‌های بالغانه یا تاب‌آوری همراه است.
این مسیر مهم است، زیرا بدون آن، هفت ظرفیت در سطح یک پیشنهاد زیبا باقی خواهند ماند.
چارچوب حاضر، اگر ارزش علمی داشته باشد، باید بتواند پیش‌بینی‌هایی تولید کند.
پیش‌بینی نخست این است که افرادی که در مواجهه با ناکامی، پذیرش و فاصله‌گیری تأملی بیشتری دارند، احتمالاً در شرایط کنترل‌شده تماس بیشتری با واقعیت و انعطاف بیشتری در پاسخ نشان خواهند داد.
پیش‌بینی دوم این است که بازمعناسازی سازگارانه، در صورت تمایز آن از معنابخشی اجتنابی، ممکن است با شاخص‌های بهتر سازگاری پس از رویدادهای دشوار همراه باشد.
پیش‌بینی سوم این است که رابطهٔ میان ظرفیت‌های معنابنیاد و تاب‌آوری احتمالاً با متغیرهایی مانند حمایت اجتماعی، شدت بحران و ویژگی‌های شخصیتی تعدیل می‌شود.
پیش‌بینی چهارم این است که برخی از ظرفیت‌های پیشنهادی ممکن است با دفاع‌های بالغانه همبستگی داشته باشند، اما این همبستگی نباید کامل باشد؛ زیرا دو دسته از مفاهیم در دو سطح نظری متفاوت قرار دارند.
پیش‌بینی پنجم این است که فاصله‌گیری تأملی، در صورت وجود، احتمالاً با سازه‌های موجود مانند فراشناخت، ذهنی‌سازی و گسلش شناختی همبستگی خواهد داشت؛ بنابراین تمایز آن نیازمند آزمون افزودهٔ روایی (Incremental Validity) است.
این پیش‌بینی‌ها ادعای اثبات‌شده نیستند؛ پیامدهای منطقی چارچوب برای پژوهش آینده‌اند.
اگر بخواهیم تمام چارچوب را در یک معیار بالینی فشرده کنیم، می‌توان گفت:
هر فرایندی که نام «معنایی»، «معنوی» یا «بالغانه» دارد، زمانی از نظر این چارچوب ارزشمند است که بتواند تماس فرد با واقعیت و امکان کنش را حفظ یا گسترش دهد.
این معیار سه پیامد دارد.
پذیرش اگر به بی‌عملی منجر شود، لزوماً سازگارانه نیست.
معنابخشی اگر واقعیت را تحریف کند، لزوماً سازگارانه نیست.
امید اگر مستلزم انکار احتمال شکست باشد، لزوماً سازگارانه نیست.
از سوی دیگر، پذیرش واقعیت، حتی اگر دردناک باشد؛ امید در شرایط نامطمئن؛ و معنایی که امکان کنش را باز می‌کند، می‌توانند نامزدهای مناسبی برای پژوهش دربارهٔ تاب‌آوری باشند.
در اینجا تفاوت میان کاهش درد و افزایش ظرفیت تحمل واقعیت اهمیت پیدا می‌کند.
هدف همیشه حذف درد نیست.
گاهی هدف این است که فرد بتواند درد را بدون فروپاشی در آن تجربه کند.
دفاع‌های بالغانه یکی از نقاط مهم اتصال روان‌پویشی با مسئلهٔ سازگاری‌اند. پژوهش‌های مربوط به آنها نشان داده‌اند که دفاع را نمی‌توان صرفاً به‌عنوان تحریف آسیب‌شناختی واقعیت فهمید؛ برخی شکل‌های دفاعی می‌توانند با انعطاف، سازگاری و سلامت روان همراه باشند.
در کنار آنها، روان‌شناسی معاصر از فرایندهایی مانند پذیرش، انعطاف‌پذیری روان‌شناختی، معنابخشی و رشد پس از بحران سخن می‌گوید. این ادبیات نشان می‌دهد که انسان گاهی نه با تغییر واقعیت، بلکه با تغییر نسبت خود با واقعیت می‌تواند امکان سازگاری را حفظ کند. بااین‌حال، هیچ‌یک از این فرایندها را نباید به‌صورت خودکار با دفاع روانی یکی دانست.
پیشنهاد این مقاله در سطحی محدودتر قرار دارد.
شاید برخی ظرفیت‌های معنابنیاد ــ پذیرش، فاصله‌گیری تأملی، بازمعناسازی، خودفراروی، تحمل ابهام، گشودگی به دیگری و امید غیرانکاری ــ بتوانند در برخی شرایط با عملکرد دفاع‌های بالغانه هم‌راستا شوند.
اما این هفت مورد هنوز دفاع‌های روانی جدید نیستند.
آنها فرضیه‌های مفهومی‌اند.
همچنین سنت فلسفی ـ عرفانی ایرانی ـ اسلامی در این مقاله به‌عنوان مجموعه‌ای از نظریه‌های روان‌شناختی بازسازی نمی‌شود. مفاهیم کربن، ابن‌عربی، مولوی، سروش و ملکیان صرفاً در حدی وارد گفت‌وگو می‌شوند که بتوانند برای پرسش‌های روان‌شناختی زبان، مسئله یا افق تفسیری فراهم کنند. هیچ نگاشت تفسیری، بدون استدلال مستقل، به هم‌ارزی نظری یا ادعای تجربی تبدیل نمی‌شود.
از این منظر، ارزش اصلی چارچوب پیشنهادی شاید نه در ارائهٔ یک نظریهٔ نهایی، بلکه در ساختن یک مسئلهٔ پژوهشی دقیق‌تر باشد:
اگر دفاع بالغانه شیوه‌ای نسبتاً سازگارانه برای محافظت از خود در برابر رنج است، آیا ظرفیت‌هایی وجود دارند که به فرد امکان دهند این محافظت را بدون گسست از واقعیت، بدون انکار تجربه و بدون از دست دادن امکان معنا و کنش انجام دهد؟
پاسخ به این پرسش را نمی‌توان با استعاره، فلسفه یا تأمل بالینی نهایی کرد.
اما می‌توان آن را به زبان پژوهش ترجمه کرد.
و شاید دقیقاً در همین نقطه است که گفت‌وگوی میان روان‌شناسی و سنت فلسفی ـ عرفانی، از یک شباهت شاعرانه فراتر می‌رود و به یک برنامهٔ مفهومی قابل‌آزمون تبدیل می‌شود.
American Psychiatric Association. (1994). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 4th ed. Washington, DC: American Psychiatric Association.
Corbin, Henry. (1976). Mundus Imaginalis: Or, The Imaginary and the Imaginal. Ipswich: Golgonooza Press. این اثر برای تمایز میان «خیالی» و «مثالی» در دستگاه فکری کربن اهمیت دارد.
Di Giuseppe, Mariagrazia & Perry, John Christopher. (2021). “The Hierarchy of Defense Mechanisms: Assessing Defensive Functioning With the Defense Mechanisms Rating Scales Q-Sort.” Frontiers in Psychology, 12, 718440.
Di Giuseppe, Mariagrazia; Perry, John Christopher; Prout, Tracy A.; & Conversano, Ciro. (2021). “Recent Empirical Research and Methodologies in Defense Mechanisms: Defenses as Fundamental Contributors to Adaptation.” Frontiers in Psychology, 12, 802602.
Gentner, Dedre. (1983). “Structure-Mapping: A Theoretical Framework for Analogy.” Cognitive Science, 7(2), 155–170.
Malekian, Mostafa / مصطفی ملکیان. (۱۳۸۱). راهی به رهایی: جستارهایی در باب عقلانیت و معنویت. تهران: نگاه معاصر.
Park, Crystal L. (2010). “Making Sense of the Meaning Literature: An Integrative Review of Meaning Making and Its Effects on Adjustment to Stressful Life Events.” Psychological Bulletin, 136(2), 257–301.
Soroush, Abdolkarim / عبدالکریم سروش. (۱۳۷۰). قبض و بسط تئوریک شریعت: نظریهٔ تکامل معرفت دینی. تهران: مؤسسهٔ فرهنگی صراط.
Tedeschi, Richard G. & Calhoun, Lawrence G. (2004). “Posttraumatic Growth: Conceptual Foundations and Empirical Evidence.” Psychological Inquiry, 15(1), 1–18.
Vaillant, George E. (2000). “Adaptive Mental Mechanisms. Their Role in a Positive Psychology.” American Psychologist, 55(1), 89–98.
Vaillant, George E. (2012). “Positive Mental Health: Is There a Cross-Cultural Definition?” World Psychiatry, 11(2), 93–99.
Chittick, William C. (1994). Imaginal Worlds: Ibn al-ʿArabī and the Problem of Religious Diversity. Albany: State University of New York Press.
ابن‌عربی، محیی‌الدین. آثار او دربارهٔ خیال و مراتب وجود، از منابع اصلی برای مطالعهٔ تاریخیِ مفهوم خیال در سنت عرفانی اسلامی‌اند؛ در این مقاله از خوانش‌های پژوهشی چیتیک و مدخل دانشنامهٔ فلسفهٔ استنفورد برای جلوگیری از روان‌شناختی‌کردن مستقیم این مفاهیم استفاده شده است.
مولوی، جلال‌الدین محمد. مثنوی معنوی؛ به‌ویژه دفتر اول و آغاز نی‌نامه. در این مقاله از تصویر «نی و جدایی» به‌صورت ادبی ـ استعاری استفاده شده و هیچ ادعای روان‌شناختی مستقیم به مولوی نسبت داده نشده است.
سطح مقاله: د) طراحی یک چارچوب روش‌شناختی ـ مفهومی، با ماهیت اصلیِ مقالهٔ مفهومی بنیان‌گذار برای نگاشت نظری بین‌رشته‌ای.
آنچه مقاله ارائه می‌کند: یک چارچوب مفهومی و قضیهٔ راهنما برای تولید فرضیه.
آنچه مقاله ارائه نمی‌کند: نظریهٔ علمی، مدل تجربی، مقیاس، پروتکل درمانی یا دفاع‌های روانی جدید.
ادعای مرکزی: ظرفیت‌های معنابنیاد پیشنهادی ممکن است با عملکرد دفاع‌های بالغانه هم‌راستا باشند، اما این هم‌راستایی هنوز یک پیشنهاد نظریِ آزمون‌پذیر است، نه یک یافتهٔ تجربی.
مرز استعاره و علم: هرجا از مفاهیم فلسفی ـ عرفانی برای روشن‌کردن تجربه استفاده می‌شود، کاربرد استعاری/تفسیری است؛ هرجا نگاشت ساختاری پیشنهاد می‌شود، کاربرد نگاشتی است؛ و تنها پس از تعریف عملیاتی و آزمون تجربی می‌توان از کاربرد علمی مستقیم سخن گفت.
این محدودسازی دامنه، به‌جای کاستن از ارزش مقاله، دقیقاً همان چیزی است که به آن اجازه می‌دهد به‌عنوان یک مقالهٔ مفهومی بین‌رشته‌ای جدی و قابل‌دفاع خوانده شود.
مقاله دوم
از دفاع روانی تا تحول معنایی: بازخوانی دفاع‌های بالغ در پرتو سنت فلسفی ـ عرفانی ایرانی ـ اسلامی
مکانیسم‌های دفاعی (Defense Mechanisms) در سنت روان‌پویشی (Psychodynamic Tradition) از مهم‌ترین مفاهیم برای توضیح چگونگی حفظ تعادل روانی در مواجهه با تعارض، ناکامی و فشار روانی‌اند. در میان صورت‌بندی‌های معاصر، طبقه‌بندی جورج ویلانت (George E. Vaillant) جایگاه ویژه‌ای دارد؛ زیرا دفاع‌های بالغ (Mature Defenses) را نه صرفاً ابزارهای کاهش اضطراب، بلکه بخشی از ظرفیت سازگاری مثبت و سلامت روان می‌داند. ویلانت پنج دفاع را در سطح بالغ برجسته می‌کند: نوع‌دوستی (Altruism)، سرکوب آگاهانه (Suppression)، شوخ‌طبعی (Humor)، پیش‌بینی (Anticipation) و والایش (Sublimation).
مقاله حاضر یک مقاله مفهومی (Conceptual Paper) و بازسازی مفهومی (Conceptual Reconstruction) است که می‌کوشد این پنج دفاع را در پرتو برخی آموزه‌های مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، مصطفی ملکیان، عبدالکریم سروش، ویلیام چیتیک (William C. Chittick) و هانری کربن (Henry Corbin) بازخوانی کند. ادعای مقاله این نیست که این متفکران نظریه‌ای دربارهٔ مکانیسم‌های دفاعی داشته‌اند یا مفاهیم روان‌پویشی معاصر را پیشاپیش بیان کرده‌اند. ادعای محدودتر و قابل‌آزمون‌تر مقاله آن است که میان برخی فرایندهای توصیف‌شده در این سنت‌ها و کارکردهای دفاع‌های بالغ، «هم‌ارزی تاریخی» وجود ندارد، اما در مواردی «تناظر کارکردی» (Functional Correspondence) وجود دارد که می‌تواند برای روان‌درمانگران در فهم تاب‌آوری (Resilience)، تحمل ناکامی (Frustration Tolerance)، بازمعناسازی (Meaning-Making) و تنظیم تجربهٔ رنج سودمند باشد.
بر این اساس، مقاله از یک تطبیق خطی و سادهٔ «یک متفکر = یک دفاع» پرهیز می‌کند و پیشنهاد می‌دهد که دفاع بالغ را در سطحی وسیع‌تر به‌مثابه ظرفیت حفظ انسجام روانی، تماس با واقعیت و امکان کنش سازنده در حضور ناکامی فهم کنیم. در این خوانش، آموزه‌های مولوی دربارهٔ تبدیل رنج به معنا و حرکت، آموزه‌های ملکیان دربارهٔ عقلانیت، معنویت، رنج و شفقت، تلقی سروش از تاریخیت و تحول معرفت دینی، تحلیل چیتیک از تخیل و معرفت در سنت ابن‌عربی و مفهوم عالم مثال (Mundus Imaginalis) در اندیشهٔ کربن، منابع متفاوتی برای بازسازی این ظرفیت‌اند؛ اما هیچ‌یک به‌تنهایی معادل یک مکانیسم دفاعی روان‌پویشی نیستند.
واژگان کلیدی: مکانیسم دفاعی (Defense Mechanism)، دفاع بالغ (Mature Defense)، تاب‌آوری (Resilience)، والایش (Sublimation)، نوع‌دوستی (Altruism)، شوخ‌طبعی (Humor)، پیش‌بینی (Anticipation)، سرکوب آگاهانه (Suppression)، بازمعناسازی (Meaning-Making)، روان‌درمانی بین‌رشته‌ای (Interdisciplinary Psychotherapy)، نگاشت نظری (Theoretical Mapping)، تناظر کارکردی (Functional Correspondence).
این مقاله در درجهٔ نخست یک مقالهٔ مفهومی بنیان‌گذار (Foundational Conceptual Paper) و بازسازی مفهومی (Conceptual Reconstruction) است و در سطح بالاتر، پیشنهاد یک چارچوب نظری بین‌رشته‌ای (Interdisciplinary Theoretical Framework) و یک برنامهٔ مفهومی (Conceptual Program) را ارائه می‌کند.
بنابراین این مقاله:
نظریهٔ تجربی (Empirical Theory) نیست؛
نظریهٔ علمی (Scientific Theory) به معنای نظریه‌ای آزمون‌شده نیست؛
پروتکل درمانی (Therapeutic Protocol) نیست؛
و ادعا نمی‌کند که روابط پیشنهادی آن تاکنون به‌صورت تجربی آزمون شده‌اند.
سطح آن را می‌توان دقیق‌تر چنین تعیین کرد:
«مقالهٔ مفهومی بنیان‌گذار، با هدف ارائهٔ یک نگاشت نظری بین‌رشته‌ای و تولید قضایای راهنما برای پژوهش‌های تجربی و بالینی آینده.»
از این منظر، مقاله یک پروتوتایپ نظری (Theoretical Prototype) نیز محسوب می‌شود: چارچوبی اولیه که می‌تواند در مطالعات بعدی با روش‌های کیفی، روان‌سنجی، طولی و بالینی آزمون، اصلاح یا رد شود.
این مقاله در مرز میان روان‌شناسی روان‌پویشی، روان‌شناسی شخصیت، روان‌شناسی سلامت، روان‌شناسی معنا، فلسفهٔ دین و عرفان اسلامی قرار می‌گیرد.
دامنهٔ مقاله محدود به این پرسش است:
آیا می‌توان برخی فرایندهای روان‌شناختی و معناییِ برجسته در آموزه‌های مولوی، ملکیان، سروش، چیتیک و کربن را، بدون تحمیل مفاهیم مدرن بر متون تاریخی، در پرتو کارکردهای دفاع‌های بالغ بازخوانی کرد؟
افق پژوهش گسترده‌تر است. اگر این نگاشت نظری از آزمون‌های بعدی سربلند بیرون آید، می‌توان در پژوهش‌های آینده بررسی کرد که آیا آموزش یا تقویت برخی فرایندهای معنایی ـ تأملی، مانند پذیرش محدودیت، بازمعناسازی، شفقت، فاصله‌گیری تأملی و تحمل ابهام، با افزایش عملکرد دفاعی بالغ و تاب‌آوری ارتباط دارد یا نه.
در نتیجه، مقاله ادعای اثربخشی درمانی ندارد؛ بلکه زمینهٔ نظری لازم برای بررسی چنین ادعایی را فراهم می‌کند.
این مقاله بر یک موضع واقع‌گرایانه ـ انتقادی (Critical Realist) و در عین حال تفسیری ـ تطبیقی (Interpretive-Comparative) استوار است.
در این چارچوب، باید میان سه نوع ادعا تفاوت گذاشت:
نخست، ادعاهای تاریخی؛ یعنی اینکه یک متفکر واقعاً چه گفته است.
دوم، ادعاهای تفسیری؛ یعنی اینکه یک مفهوم تاریخی چگونه می‌تواند در پرتو یک چارچوب جدید فهم شود.
سوم، ادعاهای تجربی؛ یعنی اینکه آیا این مفهوم جدید در جهان روان‌شناختی قابل مشاهده، اندازه‌گیری و آزمون است.
مقالهٔ حاضر عمدتاً در سطح دوم فعالیت می‌کند و نباید نتایج آن را به‌عنوان ادعاهای سطح سوم تلقی کرد.
ازاین‌رو، اگر میان «رضا» در یک سنت عرفانی و «سرکوب آگاهانه» در روان‌شناسی شباهتی مشاهده شود، این شباهت ابتدا یک فرضیهٔ تفسیری است، نه یک واقعیت روان‌شناختی اثبات‌شده.
این تفکیک برای جلوگیری از گذشته‌نگری مفهومی (Conceptual Anachronism) ضروری است؛ یعنی خطایی که در آن مفهومی معاصر به‌گونه‌ای به متفکری تاریخی نسبت داده می‌شود که گویی او همان مفهوم را با همان تعریف امروزی در اختیار داشته است.
مکانیسم‌های دفاعی فرایندهایی هستند که فرد از طریق آنها با تعارض، تهدید روانی و اضطراب مواجه می‌شود. در سنت روان‌پویشی، دفاع‌ها فقط متعلق به آسیب‌شناسی نیستند؛ پژوهشگران بعدی نشان داده‌اند که دفاع بخشی از کارکرد عادی شخصیت و سازگاری نیز هست. کرامر (Phebe Cramer) تأکید می‌کند که دفاع و مقابله (Coping) را باید از نظر ویژگی‌هایی مانند میزان آگاهی و قصد از یکدیگر متمایز کرد، هرچند هر دو در سازگاری نقش دارند.
این تمایز برای مقالهٔ حاضر بنیادی است.
اگر فرد پس از ناکامی آگاهانه تصمیم بگیرد مسئله را از زاویه‌ای تازه بررسی کند، ممکن است با بازنگری شناختی یا مقابلهٔ مسئله‌محور مواجه باشیم. اما اگر فرایندی عمدتاً خارج از آگاهی، بدون قصد مستقیم فرد، تهدید روانی را تعدیل کند، مفهوم دفاع روان‌پویشی مناسب‌تر است.
ویلانت در صورت‌بندی مشهور خود، دفاع‌های بالغ را با سلامت روانی و سازگاری مثبت مرتبط کرد و پنج دفاع نوع‌دوستی، سرکوب آگاهانه، شوخ‌طبعی، پیش‌بینی و والایش را در انتهای بالغ مقیاس دفاعی قرار داد.
پژوهش‌های مبتنی بر مقیاس‌های سنجش عملکرد دفاعی (Defense Mechanism Rating Scales) نیز امکان ارزیابی تجربی سطح عملکرد دفاعی را فراهم کرده‌اند. کارهای پری (J. Christopher Perry) و همکاران نشان داده‌اند که می‌توان دفاع‌ها را در مصاحبه‌های بالینی و روایت‌های زندگی به‌صورت نظام‌مند ارزیابی کرد.
بنابراین، دفاع بالغ را نمی‌توان صرفاً «احساس خوب پیدا کردن» دانست.
دفاع بالغ باید بتواند دست‌کم سه ویژگی را همزمان حفظ کند:
تماس نسبی با واقعیت، کاهش یا تنظیم فشار روانی، و حفظ امکان سازگاری.
این سه ویژگی، مبنای اصل مرکزی مقاله‌اند.
اصل محوری مقاله، اصل کارکرد متناظر (Functional Correspondence Principle) است:
هرگاه یک آموزهٔ فلسفی یا عرفانی و یک سازهٔ روان‌شناختی، بدون ادعای یکسانی تاریخی یا مفهومی، کارکردهای مشابهی در مواجهه با یک مسئلهٔ انسانی ایفا کنند، می‌توان آنها را در سطح کارکردی با یکدیگر مقایسه کرد؛ مشروط بر آنکه تفاوت سطح، منشأ، معنا و شرایط کاربردشان حفظ شود.
این اصل چهار محدودیت دارد.
نخست، تناظر کارکردی به معنای هم‌معنایی نیست.
دوم، هم‌پوشانی کارکردی به معنای هم‌ارزی نظری نیست.
سوم، یک مفهوم فلسفی یا عرفانی ممکن است با چند سازهٔ روان‌شناختی ارتباط داشته باشد.
چهارم، یک دفاع روان‌شناختی ممکن است در یک سنت معنایی، بخشی از فرایندی بسیار گسترده‌تر باشد.
برای مثال، «رضا» را نمی‌توان «suppression» نامید؛ اما ممکن است در برخی زمینه‌ها با فرایندهایی مرتبط باشد که به فرد امکان می‌دهند در برابر واقعیت ناخوشایند، بدون واکنش تکانشی، ظرفیت روانی خود را حفظ کند.
این همان نقطه‌ای است که نگاشت رابطه‌ای (Relational Mapping) جایگزین تطبیق واژگانی می‌شود.
عدم ارضای نیازهای روان‌شناختی می‌تواند با تجربه‌هایی مانند ناکامی، طرد، فقدان، بی‌عدالتی، بی‌معنایی، محدودیت، شکست یا از دست دادن کنترل همراه شود.
واکنش فرد به این تجربه‌ها یکسان نیست.
یک فرد ممکن است واقعیت را انکار کند؛ دیگری ممکن است آن را به دیگری نسبت دهد؛ فردی ممکن است به عمل تکانشی پناه ببرد؛ و فردی دیگر بتواند درد را تحمل کند، معنایی تازه بیابد و به کنش سازنده ادامه دهد.
از این منظر، مسئلهٔ اصلی روان‌درمانی صرفاً حذف ناکامی نیست؛ زیرا بخش مهمی از ناکامی‌های انسانی قابل حذف نیستند.
مسئله این است:
فرد در مواجهه با چیزی که نمی‌تواند تغییر دهد، چه نسبتی با تجربهٔ خود برقرار می‌کند؟
اینجا دفاع بالغ اهمیت پیدا می‌کند.
دفاع بالغ قرار نیست واقعیت را از بین ببرد. کارکرد مطلوب آن این است که فرد بتواند بدون فروپاشی، انکار گسترده یا تحریف شدید واقعیت، با تجربهٔ دشوار مواجه شود.
از این زاویه، برخی سنت‌های فلسفی و عرفانی می‌توانند به روان‌درمانی یک منبع مهم اضافه کنند: آموزه‌هایی دربارهٔ تغییر نسبت انسان با آنچه نمی‌تواند تغییر دهد.
والایش (Sublimation) در سنت روان‌تحلیلی به تبدیل نیروها و تعارض‌های روانی به فعالیت‌هایی سازنده و از نظر اجتماعی یا فرهنگی ارزشمند اشاره دارد. ویلانت آن را یکی از دفاع‌های بالغ می‌داند.
در اینجا مولوی یک منبع تفسیری بسیار غنی است.
در مثنوی، رنج بارها فقط یک مانع تلقی نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند دروازه‌ای به سوی شناخت، تحول و حرکت باشد. اما از نظر روش‌شناختی نباید گفت:
«مولوی والایش را مطرح کرده است.»
این ادعا تاریخی نیست.
ادعای قابل‌دفاع‌تر چنین است:
تصویر مولوی از تبدیل رنج به حرکت، معنا، عشق و آفرینش را می‌توان از حیث کارکردی با بخشی از منطق والایش مقایسه کرد.
این تفاوت کوچک، از نظر علمی بسیار مهم است.
در والایش، فرد انرژی روانی را در مسیری سازنده به کار می‌گیرد. در زبان مولوی، رنج می‌تواند به طلب، حرکت و دگرگونی تبدیل شود. بنابراین نقطهٔ مشترک در «خودِ رنج» نیست؛ بلکه در نسبت فعال و تحول‌آفرین با رنج است.
برای مثال، نی در آغاز مثنوی نماد صدای فراق است؛ اما همین فراق به زبان، موسیقی، شعر و روایت تبدیل می‌شود. از نظر تاریخی، این تصویر را نباید روان‌تحلیلی کرد؛ اما از نظر نگاشت کارکردی، می‌توان پرسید:
چگونه تجربهٔ فقدان، به جای آنکه صرفاً به فرسودگی منجر شود، به آفرینش تبدیل می‌شود؟
در این معنا، مولوی برای مفهوم «تبدیل» منبعی غنی است، نه برای اثبات اینکه او نظریهٔ والایش داشته است.
خوانش ویلیام چیتیک از ابن‌عربی برای این بحث اهمیت ویژه‌ای دارد. چیتیک در The Sufi Path of Knowledge نظام ابن‌عربی را در پیوند با هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی، هرمنوتیک و تخیل توضیح می‌دهد.
در سنت ابن‌عربی، تخیل صرفاً تولید تصویرهای کاذب نیست؛ مفهوم تخیل در نظام او با نحوهٔ ظهور واقعیت در صورت‌های محدود و با واسطه‌گری میان ساحت‌های مختلف هستی ارتباط دارد.
این مفهوم برای روان‌درمانی جالب است؛ اما نباید آن را مستقیماً با «والایش» یکی گرفت.
تناظر پیشنهادی در اینجا چنین است:
تجربهٔ خام → صورت‌بندی نمادین → امکان دیدن ابعاد تازه → تغییر نسبت با تجربه
این فرایند می‌تواند با برخی کارکردهای والایش و بازمعناسازی هم‌پوشانی داشته باشد، اما از نظر مفهومی گسترده‌تر است.
در واقع، چیتیک می‌تواند به ما کمک کند تا مفهوم دفاع بالغ را از «تخلیهٔ اضطراب» به سمت تبدیل نحوهٔ حضور تجربه در آگاهی گسترش دهیم.
در اندیشهٔ هانری کربن، مفهوم عالم مثال یا جهان مثالی (Mundus Imaginalis) جایگاهی بنیادی دارد. پژوهش‌های دانشگاهی دربارهٔ کربن نشان می‌دهند که «imaginal» یکی از مفاهیم مرکزی دستگاه اوست و به ساحت میانجی میان امر محسوس و امر روحانی اشاره می‌کند.
این مفهوم برای روان‌درمانی جذاب است، زیرا تجربهٔ انسانی غالباً فقط مجموعه‌ای از داده‌های خام نیست؛ انسان تجربه را در قالب تصویر، روایت، نماد و معنا زیست می‌کند.
اما از نظر روش‌شناختی باید فاصله را حفظ کرد.
عالم مثال کربن یک نظریهٔ روان‌شناختی دربارهٔ تخیل نیست و نباید آن را به «فضای درونی ذهن» تقلیل داد.
در نتیجه، کربن در این پروژه نه به‌عنوان نظریه‌پرداز دفاع، بلکه به‌عنوان منبعی برای فهم میانجی‌گری نمادین تجربه وارد می‌شود.
از این منظر، تأویل (Ta'wil) را می‌توان با احتیاط به‌عنوان فرایندی مقایسه کرد که در آن تجربه از صورت ظاهری خود فراتر می‌رود و افق معنایی دیگری پیدا می‌کند.
این فرایند می‌تواند با والایش، بازمعناسازی و تنظیم هیجان هم‌پوشانی پیدا کند؛ اما هیچ‌یک با تأویل یکی نیست.
نوع‌دوستی (Altruism) در طبقه‌بندی ویلانت یکی از دفاع‌های بالغ است. در اینجا فرد بخشی از فشار روانی یا نیازهای خود را در مسیر کمک سازنده به دیگری سازمان می‌دهد. ویلانت آن را در شمار دفاع‌هایی قرار می‌دهد که با سلامت روانی مثبت ارتباط دارند.
در اندیشهٔ مصطفی ملکیان، شفقت و نیک‌خواهی جایگاه مهمی دارند. منابعی که از گفتارهای او دربارهٔ عقلانیت و معنویت در دسترس‌اند، نشان می‌دهند که او مسئلهٔ درد و رنج را یکی از نقاط عزیمت بحث معنویت قرار می‌دهد.
در اینجا می‌توان یک تناظر کارکردی نسبتاً قوی‌تر برقرار کرد:
رنج خود → گشودگی به رنج دیگری → شفقت → خدمت
اما باز هم باید از ادعای «ملکیان نظریهٔ دفاع نوع‌دوستی دارد» پرهیز کرد.
نکتهٔ مهم‌تر برای روان‌درمانی این است که نوع‌دوستی بالغ با فداکاری بیمارگونه یکسان نیست.
خدمت به دیگری هنگامی می‌تواند در چارچوب دفاع بالغ قرار گیرد که فرد از طریق خدمت، واقعیت خود و دیگری را حفظ کند؛ نه اینکه برای فرار از احساس بی‌ارزشی، ترس از طرد یا نیاز بیمارگونه به تأیید، خود را نابود کند.
بنابراین:
نوع‌دوستی بالغ ≠ خودفداکاری
و این تمایز برای کار بالینی بسیار مهم است.
شوخ‌طبعی (Humor) در طبقه‌بندی ویلانت دفاعی بالغ است، زیرا امکان می‌دهد فرد با بخشی از واقعیت دردناک تماس خود را حفظ کند و در عین حال از شدت فشار هیجانی فاصله بگیرد. ویلانت شوخ‌طبعی را در کنار سایر دفاع‌های بالغ، بخشی از سازگاری مثبت می‌داند.
طنز در آثار مولوی برای این بحث جذاب است؛ اما صرف وجود طنز برای اثبات کارکرد دفاعی کافی نیست.
آنچه باید بررسی شود، کارکرد طنز در مواجهه با درد، ترس، محدودیت و خودبزرگ‌بینی انسانی است.
اگر طنز بتواند فرد را از تجربهٔ خود اندکی فاصله دهد، بدون آنکه واقعیت را انکار کند، می‌توان از «تناظر کارکردی» با شوخ‌طبعی بالغ سخن گفت.
در این خوانش، طنز مولوی را نباید صرفاً سرگرمی یا آرایهٔ ادبی دانست؛ می‌توان آن را در برخی موارد نوعی فاصله‌گیری تأملی (Reflective Distancing) نیز فهم کرد.
اما باید از تعمیم این ادعا به تمام طنز مولوی پرهیز کرد.
پیش‌بینی (Anticipation) از حساس‌ترین بخش‌های این پروژه است.
پیش‌بینی بالغ یعنی فرد پیامدهای احتمالی یک وضعیت دشوار را از پیش در نظر می‌گیرد و از نظر روانی و عملی خود را برای آنها آماده می‌کند. در صورت‌بندی ویلانت، این ظرفیت در سطح دفاع‌های بالغ قرار می‌گیرد.
اما اینجا تمایز میان دفاع و مقابله اهمیت زیادی دارد.
اگر فرد به‌صورت آگاهانه آینده را تحلیل کند و برای آن برنامه‌ریزی کند، ممکن است با مقابله یا برنامه‌ریزی مسئله‌محور مواجه باشیم، نه لزوماً دفاع روان‌پویشی. کرامر دقیقاً بر اهمیت تفاوت آگاهی و قصد در تمایز دفاع و مقابله تأکید می‌کند.
از این رو، آموزه‌های ملکیان دربارهٔ واقع‌بینی نسبت به رنج آینده را می‌توان با کارکرد anticipation مقایسه کرد، اما نباید آن را معادل دفاع anticipation دانست.
این محدودیت از نظر علمی ضروری است.
در مورد سروش، این احتیاط حتی مهم‌تر است.
نظریهٔ قبض و بسط تئوریک شریعت اساساً دربارهٔ تاریخیت، تحول و وابستگی معرفت دینی به شبکهٔ گسترده‌تر معارف بشری است، نه دربارهٔ آمادگی روان‌شناختی برای استرس آینده.
بنابراین، قرار دادن «قبض و بسط» مستقیماً ذیل anticipation دفاعی، در نسخهٔ سخت‌گیرانهٔ این چارچوب قابل دفاع نیست.
اما می‌توان از سروش برای مفهوم دیگری استفاده کرد:
تحمل نهایی‌نبودن فهم خود.
این ظرفیت را می‌توان با انعطاف شناختی (Cognitive Flexibility)، تحمل ابهام (Ambiguity Tolerance) و بازنگری معرفتی مرتبط دانست. اینها برای دفاع بالغ مهم‌اند، اما خودشان الزاماً دفاع روان‌پویشی نیستند.
سرکوب آگاهانه (Suppression) با سرکوب ناخودآگاه (Repression) یکسان نیست.
در suppression، فرد می‌تواند یک فکر یا احساس دشوار را آگاهانه برای مدتی کنار بگذارد تا بتواند در موقعیت کنونی عملکرد خود را حفظ کند.
بنابراین:
رضا ≠ suppression
و
صبر ≠ suppression
اما ممکن است برخی اشکال صبر و رضا شرایطی را ایجاد کنند که فرد بتواند هیجان شدید را بدون واکنش فوری تحمل کند.
این تفاوت از نظر بالینی تعیین‌کننده است.
اگر فرد می‌گوید:
«فعلاً نمی‌خواهم با این فکر درگیر شوم؛ باید ابتدا کار ضروری‌ام را انجام دهم و بعد به آن برگردم»،
این می‌تواند نمونه‌ای از suppression باشد.
اما اگر فرد می‌گوید:
«هیچ مشکلی وجود ندارد و من اصلاً ناراحت نیستم»،
احتمال انکار (Denial) مطرح می‌شود.
و اگر بگوید:
«این اتفاق معنایی عمیق دارد و من می‌خواهم نسبت خود را با آن تغییر دهم»،
ممکن است با پذیرش، بازمعناسازی یا مقابلهٔ معنایی مواجه باشیم.
این سه فرایند نباید با یکدیگر مخلوط شوند.
در اندیشهٔ ملکیان، عقلانیت و معنویت در نسبت با مسئلهٔ رنج انسانی مطرح می‌شوند. گفتارهای او دربارهٔ عقلانیت و معنویت، رنج را مسئله‌ای بنیادی در زندگی انسان می‌دانند.
از منظر مقالهٔ حاضر، ارزش این دیدگاه برای روان‌درمانی نه در اثبات یک دفاع خاص، بلکه در ارائهٔ یک افق فراگیر برای تحمل ناکامی است.
اگر فرد بپذیرد که:
همهٔ خواسته‌ها برآورده نمی‌شوند؛
جهان الزاماً مطابق میل انسان سازمان نیافته است؛
رنج بخشی از وضعیت انسانی است؛
و واکنش انسان به واقعیت مهم‌تر از کنترل کامل واقعیت است،
آنگاه ظرفیت استفاده از دفاع‌های بالغ می‌تواند افزایش یابد.
البته «افزایش می‌تواند» در اینجا یک قضیهٔ راهنما (Guiding Proposition) است، نه یافتهٔ تجربی.
نظریهٔ قبض و بسط تئوریک شریعت سروش بر تمایز میان دین و معرفت دینی و بر تاریخی و انسانی بودن فهم دینی تأکید می‌کند.
این نظریه را نباید مستقیماً به دفاع روانی تبدیل کرد.
اما از منظر بین‌رشته‌ای، یک پیام روان‌شناختی بالقوه در آن وجود دارد:
ممکن است آنچه من اکنون «حقیقت قطعی» می‌پندارم، تنها صورت فعلی فهم من باشد.
اگر چنین نگرشی در سطح روان‌شناختی درونی شود، می‌تواند به کاهش جزمیت شناختی و افزایش ظرفیت بازنگری کمک کند.
در درمان، این ظرفیت می‌تواند برای مراجعانی که با باورهای مطلق دربارهٔ خود، دیگران یا آینده زندگی می‌کنند اهمیت داشته باشد.
با این حال، این کاربرد باید در سطح ترجمهٔ مفهومی (Conceptual Translation) باقی بماند و نباید به سروش نسبت داده شود که نظریه‌ای روان‌درمانی ارائه کرده است.
چیتیک و کربن در این چارچوب اهمیت متفاوتی دارند.
چیتیک بیشتر برای فهم تخیل، معرفت، صورت‌بندی نمادین و تحول نسبت انسان با واقعیت اهمیت دارد. کتاب او دربارهٔ ابن‌عربی صراحتاً ابعاد هستی‌شناختی، معرفت‌شناختی، هرمنوتیکی و سوتریولوژیک اندیشهٔ ابن‌عربی را بررسی می‌کند.
کربن نیز مفهوم عالم مثال را در مرکز دستگاه فلسفی خود قرار می‌دهد؛ مفهومی که در پژوهش‌های دانشگاهی معاصر نیز به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم او شناخته می‌شود.
بنابراین نقش این دو متفکر در این پروژه بهتر است نه «تبیین دفاع‌ها»، بلکه تبیین لایهٔ معنایی و نمادین تجربه باشد.
این تغییر بسیار مهم است.
در واقع می‌توان گفت:
ویلانت توضیح می‌دهد که روان چگونه در برابر فشار سازگار می‌شود؛
درحالی‌که:
چیتیک و کربن منابعی برای اندیشیدن دربارهٔ اینکه تجربه چگونه می‌تواند در افق معنا و نماد دگرگون شود فراهم می‌کنند.
این دو سطح یکسان نیستند، اما می‌توانند با هم گفت‌وگو کنند.
در سنت مولوی، رنج لزوماً صرفاً چیزی نیست که باید از میان برود. در بسیاری از تصاویر مثنوی، درد می‌تواند آغاز حرکت باشد.
این تلقی را می‌توان برای روان‌درمانی به‌صورت یک پرسش ترجمه کرد:
«اگر حذف رنج در این لحظه ممکن نیست، چه تغییری در نسبت من با رنج ممکن است؟»
این پرسش، از نظر روان‌شناختی، می‌تواند مسیرهایی مانند پذیرش، بازمعناسازی، فاصله‌گیری، ارزش‌محوری و کنش سازنده را فعال کند.
اما باز هم باید مرز را حفظ کرد:
مولوی نظریهٔ تاب‌آوری مدرن ارائه نمی‌دهد.
آنچه می‌توان گفت این است که بعضی از آموزه‌های مولوی منابع معنایی برای بازسازی مفهوم تاب‌آوری فراهم می‌کنند.
یکی از نتایج مهم این مقاله آن است که شاید مفهوم «دفاع بالغ» برای روان‌درمانی بین‌رشته‌ای به تنهایی کافی نباشد.
ممکن است فردی از یک دفاع بالغ استفاده کند، اما همچنان در سطح عمیق‌تری با مسئلهٔ معنا، هویت یا ارزش‌ها درگیر باشد.
برای نمونه، فرد می‌تواند با شوخ‌طبعی از فشار روانی فاصله بگیرد؛ اما هنوز نداند چرا می‌خواهد زندگی کند.
می‌تواند به دیگران کمک کند؛ اما هنوز خود را بی‌ارزش بداند.
می‌تواند آینده را پیش‌بینی کند؛ اما هنوز از فقدان معنای زندگی رنج ببرد.
می‌تواند از suppression استفاده کند؛ اما هنوز با مسئلهٔ پذیرش واقعیت روبه‌رو باشد.
و می‌تواند والایش کند؛ اما همچنان نتواند با فقدان کنار بیاید.
بنابراین، مقاله پیشنهاد می‌کند میان دفاع بالغ (Mature Defense) و تحول معنایی (Meaning Transformation) تمایز گذاشته شود.
دفاع بالغ بیشتر به این پرسش پاسخ می‌دهد:
«چگونه در برابر فشار روانی کارکرد خود را حفظ کنم؟»
تحول معنایی به پرسش دیگری پاسخ می‌دهد:
«با این تجربه چه نسبتی برقرار کنم و آن را در کدام افق از زندگی خود قرار دهم؟»
این دو می‌توانند هم‌افزا باشند، اما یکی نیستند.
بر اساس استدلال‌های بالا، می‌توان یک مدل نظری مقدماتی را پیشنهاد کرد که در آن دفاع بالغ در سه سطح فهم می‌شود.
در سطح نخست، تنظیم فشار قرار دارد: کاهش یا تعدیل اضطراب و آشفتگی.
در سطح دوم، حفظ واقعیت قرار دارد: فرد برای آرام شدن مجبور نیست واقعیت را کاملاً انکار یا تحریف کند.
در سطح سوم، گشودگی به تحول قرار دارد: انرژی روانی آزادشده می‌تواند به معنا، رابطه، خدمت، آفرینش یا کنش سازنده منتقل شود.
این مدل را می‌توان «دفاع بالغِ معنابنیاد» نامید، اما تأکید می‌شود که این اصطلاح در مقاله یک سازهٔ پیشنهادی است و هنوز یک سازهٔ روان‌سنجی تثبیت‌شده نیست.
این چارچوب را می‌توان به چند قضیهٔ راهنما تبدیل کرد.
قضیهٔ نخست: هرچه فرد بتواند فشار ناشی از ناکامی را بدون تحریف شدید واقعیت تحمل کند، ظرفیت استفاده از دفاع‌های بالغ بیشتر خواهد بود.
قضیهٔ دوم: دفاع بالغ زمانی بیشترین ارزش سازگارانه را دارد که کاهش فشار روانی با حفظ تماس با واقعیت همراه باشد.
قضیهٔ سوم: برخی فرایندهای معنابنیاد، مانند پذیرش، شفقت، بازمعناسازی و تحمل ابهام، ممکن است زمینهٔ استفادهٔ انعطاف‌پذیرتر از دفاع‌های بالغ را فراهم کنند.
قضیهٔ چهارم: آموزه‌های فلسفی و عرفانی را نباید به دفاع‌های روانی تقلیل داد؛ آنها می‌توانند به‌عنوان منابع معنایی برای تحول نسبت فرد با تجربه عمل کنند.
قضیهٔ پنجم: یک فرایند معنوی ممکن است از نظر کارکردی با بیش از یک سازهٔ روان‌شناختی هم‌پوشانی داشته باشد.
قضیهٔ ششم: کاربرد بالینی این چارچوب زمانی معتبرتر است که درمانگر میان دفاع، مقابله، تنظیم هیجان، پذیرش و بازمعناسازی تمایز بگذارد.
قضیهٔ هفتم: رنج زمانی به تاب‌آوری منجر نمی‌شود که صرفاً تحمل شود؛ ارزش سازگارانهٔ آن وابسته به این است که فرد بتواند در حضور آن، واقعیت، ارتباط، معنا و امکان کنش را حفظ کند.
این چارچوب نباید به این معنا فهمیده شود که درمانگر باید آموزه‌های مولوی، ملکیان، سروش، چیتیک یا کربن را به مراجع آموزش دهد.
کار بالینی دقیق‌تر از این است.
درمانگر می‌تواند ابتدا بپرسد:
مراجع چگونه از خود در برابر ناکامی محافظت می‌کند؟
آیا انکار می‌کند؟
آیا دیگران را مقصر می‌داند؟
آیا از شوخی برای فرار از تجربه استفاده می‌کند؟
آیا درد را به کار خلاق تبدیل می‌کند؟
آیا می‌تواند کمک بگیرد و کمک کند؟
آیا آینده را واقع‌بینانه پیش‌بینی می‌کند؟
آیا می‌تواند موقتاً یک فکر مزاحم را کنار بگذارد؟
پس از این ارزیابی، می‌توان پرسید:
چه افق معنایی می‌تواند به این ظرفیت دفاعی کمک کند؟
در این مرحله، بسته به زمینهٔ مراجع، ممکن است مفاهیمی مانند شفقت، پذیرش، معنا، محدودیت معرفت، صبر، تأویل یا تغییر نسبت با رنج وارد گفت‌وگو شوند.
اما استفاده از آنها باید مراجع‌محور (Client-Centered) باشد، نه تحمیلی.
یکی از مهم‌ترین خطرهای این چارچوب، معنوی‌سازی دفاع (Spiritualization of Defense) است.
ممکن است مراجع بگوید:
«من رنج را پذیرفته‌ام.»
اما در واقع انکار کرده باشد.
ممکن است بگوید:
«من به همه خدمت می‌کنم.»
اما در واقع از مواجهه با نیازهای خود فرار کند.
ممکن است بگوید:
«من به جهان رضا داده‌ام.»
اما در واقع احساس درماندگی خود را با زبان معنوی پوشانده باشد.
ممکن است بگوید:
«من دیگر به هیچ‌کس وابسته نیستم.»
اما در واقع از صمیمیت اجتناب کند.
بنابراین هر مفهوم معنوی بالقوه می‌تواند هم منبع تحول باشد و هم پوشش دفاعی.
این نکته از نظر بالینی بسیار مهم است.
درمانگر نباید محتوای معنوی یک باور را به‌خودی‌خود سالم تلقی کند؛ باید کارکرد آن باور را بررسی کند.
پرسش بالینی کلیدی این نیست:
«آیا این باور معنوی درست است؟»
بلکه در چارچوب حاضر ابتدا باید پرسید:
«این باور در زندگی روانی این فرد چه کارکردی ایفا می‌کند؟»
این مقاله عمداً سه سطح کاربرد را از هم تفکیک می‌کند.
وقتی می‌توان با شواهد تجربی نشان داد که یک سازهٔ روان‌شناختی واقعاً وجود دارد و قابل اندازه‌گیری است.
مثلاً ارزیابی عملکرد دفاعی با ابزارهایی مانند مقیاس‌های عملکرد دفاعی. پژوهش‌های پری و همکاران نشان داده‌اند که سنجش دفاع‌ها را می‌توان به‌صورت نظام‌مند انجام داد.
وقتی یک مفهوم تاریخی در پرتو یک نظریهٔ جدید بازخوانی می‌شود.
مثلاً:
«برخی آموزه‌های مولوی را می‌توان در پرتو والایش بازخوانی کرد.»
این یک ادعای تفسیری است.
وقتی یک مفهوم فقط برای ایجاد فهم بالینی یا تسهیل تجربه به کار می‌رود.
مثلاً درمانگر می‌تواند به مراجع بگوید:
«شاید بتوان با استعارهٔ تبدیل درد به مادهٔ خام، دربارهٔ تجربه‌تان فکر کرد.»
در این حالت، هیچ ادعایی دربارهٔ اینکه «مولوی دقیقاً یک نظریهٔ روان‌شناختی ارائه کرده است» وجود ندارد.
این تفکیک باید در تمام کاربردهای بالینی این چارچوب حفظ شود.
نظریهٔ علمی باید روابط میان سازه‌ها را به‌گونه‌ای تعریف کند که بتوان آنها را در برابر داده‌ها آزمود.
چارچوب حاضر هنوز چنین وضعیتی ندارد.
برای تبدیل آن به نظریه‌ای تجربی، باید دست‌کم مشخص شود:
«دفاع معنابنیاد» دقیقاً چیست؛
چه تفاوتی با دفاع بالغ ویلانت دارد؛
چه تفاوتی با مقابله دارد؛
چه تفاوتی با تنظیم هیجان دارد؛
چه تفاوتی با بازمعناسازی دارد؛
چگونه سنجیده می‌شود؛
و آیا واقعاً با تاب‌آوری ارتباط دارد.
تا پیش از پاسخ تجربی به این پرسش‌ها، اصطلاح «مدل نظری پیشنهادی» مناسب‌تر از «نظریهٔ علمی» است.
چارچوب حاضر می‌تواند یک برنامهٔ پژوهشی چندمرحله‌ای ایجاد کند.
در مرحلهٔ نخست، باید تحلیل متنی دقیق انجام شود تا مشخص شود هر مفهوم واقعاً در آثار اصلی متفکران چه معنایی دارد.
در مرحلهٔ دوم، باید نگاشت کارکردی میان مفاهیم فلسفی ـ عرفانی و سازه‌های روان‌شناختی با روش داوری خبرگان بررسی شود.
در مرحلهٔ سوم، می‌توان یک ابزار سنجش برای فرایندهای پیشنهادی مانند پذیرش معنابنیاد، بازمعناسازی، شفقت، تحمل ابهام و فاصله‌گیری تأملی طراحی کرد.
در مرحلهٔ چهارم، باید رابطهٔ این سازه‌ها با عملکرد دفاعی، تاب‌آوری و سلامت روانی بررسی شود.
در مرحلهٔ پنجم، مطالعات طولی می‌توانند بررسی کنند که آیا تغییر در این فرایندها پیش‌بینی‌کنندهٔ تغییر در عملکرد دفاعی یا تاب‌آوری است.
در مرحلهٔ ششم، می‌توان مطالعات بالینی انجام داد تا مشخص شود آیا افزودن مداخلات معنابنیاد به درمان‌های موجود، در مراجعانی که چنین افقی برای آنها مناسب است، پیامدهای درمانی بهتری ایجاد می‌کند یا نه.
بنابراین مقالهٔ حاضر نقطهٔ پایان نیست؛ نقطهٔ آغاز یک برنامهٔ پژوهشی است.
این مقاله دست‌کم شش محدودیت دارد.
نخست، خطر تحمیل مفاهیم روان‌شناختی معاصر بر متون تاریخی.
دوم، خطر انتخاب گزینشی شواهدی که صرفاً شباهت‌ها را برجسته می‌کنند.
سوم، تفاوت بنیادی میان زبان هستی‌شناختی عرفان و زبان تجربی روان‌شناسی.
چهارم، تفاوت میان تجربهٔ معنوی و سازوکار دفاعی.
پنجم، دشواری تمایز تجربی میان دفاع، مقابله، تنظیم هیجان و بازمعناسازی.
ششم، خطر تبدیل آموزهٔ معنوی به تکنیک روان‌درمانی بدون بررسی زمینه، آمادگی و جهان‌بینی مراجع.
این محدودیت‌ها نه ضعف فرعی، بلکه بخشی از روش‌شناسی پروژه‌اند.
دفاع‌های بالغ را نباید صرفاً راه‌هایی برای «کمتر احساس کردن» درد دانست. ارزش آنها در این است که فرد می‌تواند در حضور فشار روانی، تا حدی تماس خود با واقعیت، انسجام روانی و امکان کنش را حفظ کند. ویلانت این ظرفیت را در پنج دفاع بالغ برجسته کرد: نوع‌دوستی، سرکوب آگاهانه، شوخ‌طبعی، پیش‌بینی و والایش.
سنت فلسفی ـ عرفانی ایرانی ـ اسلامی، اما مسئله را در افقی گسترده‌تر قرار می‌دهد.
مولوی از امکان تبدیل رنج به حرکت، عشق و معنا سخن می‌گوید.
ملکیان مسئلهٔ رنج، عقلانیت، معنویت و شفقت را در مرکز تأمل دربارهٔ زندگی انسانی قرار می‌دهد.
سروش با تأکید بر تاریخیت و تحول معرفت دینی، امکان نهایی‌نبودن فهم انسان را برجسته می‌کند.
چیتیک در خوانش ابن‌عربی، ظرفیت تخیل و نسبت آن با معرفت و صورت‌بندی واقعیت را آشکار می‌کند.
کربن با مفهوم عالم مثال و تخیل مثالی، افقی برای فهم تجربهٔ نمادین و میانجی‌گری میان ساحت‌های مختلف واقعیت فراهم می‌کند.
اما هیچ‌یک را نباید به نظریه‌پرداز مکانیسم‌های دفاعی تبدیل کرد.
ارزش این پروژه در ادعای «این همان است» نیست؛ در پرسش «این دو در چه کارکردی با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند؟» است.
از این منظر، پیشنهاد مرکزی مقاله چنین است:
دفاع بالغ زمانی بیشترین ظرفیت سازگارانه را دارد که نه به انکار واقعیت، بلکه به حفظ امکان زیستن، معنا دادن و کنش کردن در حضور واقعیت دشوار منجر شود.
در اینجا سنت فلسفی ـ عرفانی می‌تواند چیزی به روان‌شناسی اضافه کند که مفهوم دفاع به‌تنهایی به‌خوبی توضیح نمی‌دهد: افق معنا.
روان‌شناسی دفاع می‌پرسد:
«فرد چگونه از خود در برابر فشار محافظت می‌کند؟»
فلسفه و عرفان می‌توانند پرسش دیگری را پیش بکشند:
«پس از آنکه فرد توانست در برابر فشار فرو نریزد، با این تجربه چه نسبتی برقرار خواهد کرد؟»
این دو پرسش را نباید یکی کرد.
اما شاید دقیقاً در فاصلهٔ میان آنها، امکان یک روان‌درمانی بین‌رشته‌ای پدیدار شود که در آن دفاع، معنا، تاب‌آوری و تحول نه جایگزین یکدیگر، بلکه در یک معماری مفهومی مشترک با یکدیگر گفت‌وگو کنند.
Cramer, P. (1998). Coping and Defense Mechanisms: What's the Difference? Journal of Personality, 66(6), 919–946. این مقاله تمایز میان دفاع و مقابله را بر اساس آگاهی و قصد بررسی می‌کند.
Cramer, P. (1998). Defensiveness and Defense Mechanisms. Journal of Personality, 66(6), 879–894.
Perry, J. C., & Cooper, S. H. (1989). An Empirical Study of Defense Mechanisms: Clinical Interview and Life Vignette Ratings. Archives of General Psychiatry, 46(5), 444–452.
Cooper, S. H., Perry, J. C., & Arnow, D. (1988). An Empirical Approach to the Study of Defense Mechanisms: Reliability and Preliminary Validity of the Rorschach Defense Scales. Journal of Personality Assessment, 52(2), 187–203.
Vaillant, G. E. (2000). Adaptive Mental Mechanisms: Their Role in a Positive Psychology. American Psychologist, 55(1), 89–98. این مقاله منبع اصلی برای صورت‌بندی دفاع‌های بالغ شامل نوع‌دوستی، سرکوب آگاهانه، شوخ‌طبعی، پیش‌بینی و والایش است.
Perry, J. C. (1990). Defense Mechanism Rating Scales. Cambridge Hospital/Harvard Medical School.
DMRS-Q research. پژوهش‌های جدیدتر نیز امکان ارزیابی عملکرد کلی دفاعی و تمایز سطوح دفاعی را بررسی کرده‌اند.
Chittick, W. C. (1989). The Sufi Path of Knowledge: Ibn al-ʿArabi's Metaphysics of Imagination. Albany: State University of New York Press.
Corbin, H. (1969). Creative Imagination in the Sufism of Ibn ʿArabi. Princeton: Princeton University Press.
Corbin, H. (1964). Mundus Imaginalis ou l'Imaginaire et l'Imaginal. Cahiers Internationaux de Symbolisme, 6.
Shariat, A. (2024 [original publication 1991]). Henry Corbin and the Imaginal: A Look at the Concept and Function of the Creative Imagination in Iranian Philosophy. Diogenes, 39(156), 83–114.
Stanford Encyclopedia of Philosophy. مدخل «Ibn ʿArabi»، برای توضیح مفاهیم تخیل، عالم مثال و ساختار هستی‌شناختی اندیشهٔ ابن‌عربی.
مولانا جلال‌الدین محمد بلخی. مثنوی معنوی. به‌ویژه دفتر اول و مباحث مربوط به نی، فراق، درد، عشق و تحول.
Chittick, W. C. The Sufi Path of Love: The Spiritual Teachings of Rumi. State University of New York Press.
ملکیان، مصطفی. عقلانیت و معنویت. مجموعه مباحث و گفتارهای مربوط به نسبت عقلانیت، معنویت، رنج و زندگی انسانی.
همچنین برای بررسی مستقیم دیدگاه‌های وی دربارهٔ منشأ و جایگاه درد و رنج، گفتارهای رسمی او دربارهٔ «عقلانیت و معنویت» منبع اولیهٔ مفیدی محسوب می‌شوند.
سروش، عبدالکریم. قبض و بسط تئوریک شریعت. تهران: مؤسسهٔ فرهنگی صراط.
این اثر مبنای اصلی نظریهٔ قبض و بسط و تمایز میان دین و معرفت دینی است. در منابع ثانویه نیز تأکید شده است که نظریه عمدتاً به تاریخیت و تحول معرفت دینی و تأثیر شبکهٔ معارف بشری بر فهم دینی مربوط است.
سروش، عبدالکریم. بسط تجربهٔ نبوی. تهران: مؤسسهٔ فرهنگی صراط.
۱۹۶۴: انتشار بحث کربن دربارهٔ Mundus Imaginalis.
۱۹۶۹: انتشار Creative Imagination in the Sufism of Ibn ʿArabi اثر هانری کربن.
۱۹۷۷: انتشار Adaptation to Life اثر جورج ویلانت.
۱۹۸۹: انتشار The Sufi Path of Knowledge اثر ویلیام چیتیک و پژوهش تجربی پری و کوپر دربارهٔ دفاع‌ها.
۱۹۹۰: تدوین Defense Mechanism Rating Scales توسط جی. کریستوفر پری.
۱۹۹۸: انتشار مقالات مهم کرامر دربارهٔ دفاع و مقابله.
۲۰۰۰: انتشار مقالهٔ «Adaptive Mental Mechanisms» ویلانت در American Psychologist.
۲۰۲۴: انتشار پژوهش دانشگاهی جدید دربارهٔ جایگاه مفهوم «Imaginal» در اندیشهٔ کربن، با ارجاع به تاریخچهٔ این مفهوم.
سطح مقاله: مقالهٔ مفهومی بنیان‌گذار (Foundational Conceptual Paper)
صورت‌بندی دقیق‌تر:
مقالهٔ مفهومی بنیان‌گذار در پیشنهاد یک نگاشت نظری بین‌رشته‌ای (Foundational Conceptual Paper Proposing an Interdisciplinary Theoretical Mapping)، با کارکرد پروتوتایپ نظری (Theoretical Prototype) و برنامهٔ مفهومی (Conceptual Program).
نوع ادعا: تفسیری ـ نظری، نه تجربی.
وضعیت نظریه: نظریهٔ علمی تثبیت‌شده نیست.
وضعیت بالینی: چارچوب درمانی یا پروتکل درمانی نیست.
کارکرد اصلی: ایجاد زبان مشترکی برای گفت‌وگوی میان روان‌پویشی، روان‌شناسی تاب‌آوری، فلسفهٔ معنا و سنت فلسفی ـ عرفانی ایرانی ـ اسلامی.
قضیهٔ مولد (Generative Principle):
آنچه در سطح معنایی به انسان امکان می‌دهد با واقعیتی ناکام‌کننده، بدون انکار آن، نسبت تازه‌ای برقرار کند، می‌تواند به‌عنوان یک منبع بالقوه برای فهم، تقویت یا سازمان‌دهی دفاع‌های بالغ مطالعه شود؛ اما تا زمانی که این رابطه به‌صورت تجربی آزمون نشده است، باید آن را یک تناظر مفهومی ـ کارکردی دانست، نه یک رابطهٔ علّی اثبات‌شده.
این مرزبندی، شرط اصلی آن است که این پروژه از یک «تطبیق جذاب میان عرفان و روان‌شناسی» فراتر رود و به یک برنامهٔ نظری بین‌رشته‌ای قابل‌بررسی و قابل‌نقد تبدیل شود.
