بخش مهمی از پژوهش رواندرمانی هنوز تغییر را عمدتاً بهصورت تفاوت میان پیشآزمون و پسآزمون یا شیب کلی بهبود در طول درمان مطالعه میکند؛ حال آنکه تغییر درمانی میتواند تدریجی، نوسانی، ناگهانی، برگشتپذیر و وابسته به تاریخچه فرایند باشد. نظریههای نظامهای پویا پیشنهاد کردهاند که رواندرمانی را میتوان بهمثابه فرایندی زمانی و خودسازمانده در نظر گرفت که در آن ثبات و تغییر بهطور مستمر با یکدیگر تعامل دارند.
مقاله حاضر یک چارچوب مفهومی برای اندیشیدن به این مسئله پیشنهاد میکند که از سلسلهمراتب مشتقهای حرکت در سینماتیک الهام میگیرد. در این سلسلهمراتب، مکان، سرعت، شتاب، جرک (jerk)، اسنپ یا جانک (snap/jounce) و کراکل (crackle) بهترتیب به سطوح بالاتری از توصیف تغییر مربوط میشوند. ادعای مقاله این نیست که برای فرایندهای روانشناختی «مشتق پنجم» واقعی وجود دارد، یا اینکه قوانین مکانیک را میتوان مستقیماً به رواندرمانی منتقل کرد. پیشنهاد اصلی، یک تناظر ساختاری است: همانگونه که در مطالعه حرکت میتوان از وضعیت یک متغیر به نرخ تغییر آن، نرخ تغییر نرخ تغییر، و سپس تغییر در الگوی تغییر حرکت کرد، در مطالعه رواندرمانی نیز میتوان از وضعیت مراجع به جهت و سرعت تغییر، تغییر در سرعت تغییر، و سرانجام تغییر در خودِ پویایی تغییر توجه کرد.
بر این اساس، «کراکل» در این مقاله یک سازه روانشناختی تثبیتشده نیست؛ بلکه یک مدل اکتشافی برای طرح پرسشی است که در مرتبههای پایینتر بهسادگی دیده نمیشود: آیا در طول درمان فقط وضعیت مراجع تغییر میکند، یا قواعد، ریتم و الگوی تغییر نیز تغییر میکنند؟ مقاله سپس این چارچوب را با ادبیات اینرسی هیجانی، سودهای ناگهانی، نظامهای پویا، تغییر مرتبه دوم، پایش فرایند درمان و مدلسازی زمانپیوسته پیوند میدهد و حدود کاربرد استعاری، مفهومی و تجربی آن را مشخص میکند. در پایان، یک برنامه پژوهشی پیشنهادی برای آزمون این ایده ارائه میشود.
واژگان کلیدی: پویایی تغییر (dynamics of change)، نظامهای پویا (dynamic systems)، مشتقهای مرتبه بالا (higher-order derivatives)، اینرسی هیجانی (emotional inertia)، سودهای ناگهانی (sudden gains)، تغییر مرتبه دوم (second-order change)، مدلسازی زمانپیوسته (continuous-time modeling)، رواندرمانی فرایندمحور (process-based psychotherapy).
در سادهترین توصیف، درمان موفق به این معناست که نشانهها کاهش یابند، عملکرد افزایش یابد یا فرد به وضعیت مطلوبتری برسد. این توصیف ضروری است، اما برای فهم فرایند درمان کافی نیست. دو مراجع ممکن است در پایان درمان به میزان مشابهی بهبود یافته باشند، اما مسیر رسیدن آنان به این نقطه کاملاً متفاوت باشد: یکی بهتدریج و نسبتاً پایدار، دیگری از طریق نوسانهای شدید، دورههای رکود، جهشهای ناگهانی و بازگشتهای موقت.
پژوهش درباره «سودهای ناگهانی» نمونه روشنی از اهمیت مسیر است. Tang و DeRubeis در مطالعه کلاسیک خود نشان دادند که کاهش قابلتوجه نشانههای افسردگی میتواند در فاصله کوتاهی میان دو جلسه رخ دهد، نه لزوماً به شکل یک کاهش خطی و یکنواخت در سراسر درمان. پژوهشهای بعدی و فراتحلیلها نیز این پدیده را در درمانهای مختلف بررسی کردهاند.
از سوی دیگر، مفهوم «اینرسی هیجانی» نشان میدهد که خودِ پویایی حالات روانی میتواند موضوع مطالعه باشد. Kuppens، Allen و Sheeber اینرسی هیجانی را به میزان مقاومت وضعیت هیجانی در برابر تغییر تعریف کردند و نشان دادند که الگوهای اینرسی بالاتر با برخی شاخصهای ناسازگاری روانشناختی ارتباط دارند.
بنابراین پرسش مهم دیگر فقط این نیست که:
«مراجع چقدر تغییر کرده است؟»
بلکه میتوان پرسید:
«چگونه تغییر میکند؟»
و یک گام فراتر:
«آیا شیوه تغییر او نیز در طول درمان تغییر میکند؟»
پرسش سوم نقطه آغاز چارچوب حاضر است.
در سینماتیک، برای توصیف حرکت میتوان از متغیرهای متوالی استفاده کرد. مکان وضعیت یک جسم را نشان میدهد؛ سرعت نرخ تغییر مکان است؛ شتاب نرخ تغییر سرعت است؛ جرک نرخ تغییر شتاب است. در نامگذاری رایج، اسنپ یا جانک مرتبه بعدی و کراکل مرتبه پس از آن است.
این ترتیب اهمیت مفهومی دارد، زیرا با هر مرتبه بالاتر، موضوع مطالعه از «وضعیت» به «چگونگی تغییر وضعیت» و سپس به «چگونگی تغییر در الگوی تغییر» نزدیکتر میشود.
پژوهش Flash و Hogan درباره حرکت بازوی انسان نمونهای مهم از این سنت است. آنان مدلی ریاضی برای هماهنگی حرکت ارائه کردند که در آن کمینهسازی جرک نقشی اساسی در توضیح نرمی مسیر حرکت داشت. نکته مهم برای بحث حاضر این است که جرک در اینجا صرفاً یک واژه استعاری نیست؛ بلکه کمیتی فیزیکی و قابلاندازهگیری در یک مدل حرکتی است.
از همینجا باید نخستین مرز روششناختی را مشخص کرد:
وجود یک رابطه ریاضی در فیزیک، بهخودیخود وجود سازه متناظر در روانشناسی را ثابت نمیکند.
آنچه از این حوزه به رواندرمانی منتقل میشود، در وهله نخست ساختار پرسش است، نه قانون فیزیکی.
انتقال یک مفهوم از یک علم به علم دیگر زمانی میتواند مولد باشد که تفاوت سطوح توضیحی حفظ شود. در این مقاله چهار سطح از انتقال از یکدیگر متمایز میشوند.
نخست، تناظر ساختاری است. در این سطح، شباهت میان روابط مورد توجه قرار میگیرد، نه شباهت ماهیت اشیا. برای مثال، اگر در هر دو حوزه «وضعیت» و «نرخ تغییر وضعیت» از یکدیگر متمایز باشند، میتوان از این شباهت برای سازماندهی یک پرسش روانشناختی استفاده کرد.
دوم، استعاره مفهومی است. استعاره به درمانگر یا پژوهشگر اجازه میدهد پدیدهای پیچیده را از طریق یک حوزه آشناتر تصور کند. استعاره «مسیر»، «حرکت»، «گیرکردن» یا «شتاب گرفتن» میتواند برای فهم تجربه مراجع مفید باشد، بدون اینکه ادعا شود ذهن واقعاً یک جسم مکانیکی است.
سوم، مدل اکتشافی است. در این سطح، تناظر به یک فرضیه دقیقتر تبدیل میشود که میتوان درباره امکان سنجش یا آزمون آن سؤال کرد.
چهارم، سازه تجربی است؛ یعنی مفهومی که تعریف عملیاتی، روش اندازهگیری، پایایی، روایی و شواهد تجربی مستقل دارد.
این تمایز برای مفهوم کراکل حیاتی است. در وضعیت کنونی، «کراکل روانشناختی» باید در سطح دوم یا سوم باقی بماند، نه اینکه بهعنوان یک سازه تثبیتشده معرفی شود.
از این منظر، هدف مقاله حاضر تولید «فیزیک روان» نیست؛ هدف، استفاده کنترلشده از یک مدل فیزیکی برای تولید پرسشهای تازه درباره پویایی تغییر است.
اگر سلسلهمراتب حرکتی را بهصورت یک ابزار مفهومی در نظر بگیریم، میتوان شش سطح پرسش را در فرایند رواندرمانی متمایز کرد.
در سطح نخست، وضعیت قرار دارد. درمانگر میپرسد: مراجع اکنون در چه وضعیتی قرار دارد؟ شدت اضطراب، افسردگی، اجتناب، انعطافپذیری یا عملکرد او چقدر است؟
در سطح دوم، جهت و سرعت تغییر مطرح میشود. آیا وضعیت در حال بهبود است، بدتر شدن است یا تقریباً ثابت مانده؟ سرعت این تغییر چقدر است؟
در سطح سوم، تغییر در سرعت تغییر اهمیت پیدا میکند. ممکن است مراجع همچنان در حال بهبود باشد، اما سرعت بهبود کاهش یافته باشد؛ یا برعکس، روندی که پیشتر کند بود ناگهان شتاب بگیرد.
در سطح چهارم، پرسش درباره تغییرات ناگهانی در الگوی تغییر مطرح میشود. این سطح میتواند به پدیدههایی مانند سودهای ناگهانی نزدیک شود، اما نباید آنها را با «جرک» یکی دانست. سود ناگهانی یک تعریف تجربی خاص در ادبیات رواندرمانی دارد؛ جرک یک کمیت سینماتیکی است. شباهت میان آنها ساختاری است، نه هویتی.
سطح پنجم به این سؤال میرسد که آیا الگوی جهشها و تغییرات ناگهانی خود دستخوش تغییر میشود.
در سطح ششم، یعنی سطحی که استعاره کراکل بیشترین ارزش اکتشافی را پیدا میکند، پرسش این است:
آیا خودِ شیوه تغییر کردن در طول درمان دگرگون میشود؟
برای مثال، ممکن است فرد در ابتدای درمان بهطور مکرر از چرخه «برانگیختگی → چککردن → تسکین کوتاهمدت → بازگشت اضطراب» عبور کند. در مرحله بعد، نهتنها شدت اضطراب کاهش یابد، بلکه ساختار چرخه نیز تغییر کند: فاصله میان محرک و پاسخ بیشتر شود، پاسخها انعطافپذیرتر شوند و بازگشت به الگوی قبلی دشوارتر یا کوتاهتر شود.
در این معنای محدود و استعاری، کراکل چیزی درباره «مقدار اضطراب» نمیگوید؛ درباره تحول در معماری زمانی تغییر سؤال ایجاد میکند.
چارچوبهای نظامهای پویا در رواندرمانی از مدتها پیش بر این ایده تأکید کردهاند که تغییر درمانی را نمیتوان همیشه بهصورت حرکت خطی از یک وضعیت اولیه به یک وضعیت نهایی فهمید. Gelo و Salvatore رواندرمانی را از منظر نظامهای پویا بهعنوان یک نظام باز و پیچیده بررسی کردهاند که در آن ثبات و تغییر در طول زمان با یکدیگر تعامل دارند.
این دیدگاه با پیشنهاد حاضر همراستا است، اما یک تفاوت مهم وجود دارد. نظریه نظامهای پویا خودِ نظریه اصلی مقاله نیست؛ بلکه زمینهای است که نشان میدهد چرا مطالعه «فرایند تغییر» اهمیت دارد.
سلسلهمراتب مشتقها در اینجا یک دستور زبان مفهومی برای تفکیک سطوح مختلف پرسش درباره تغییر فراهم میکند.
در نتیجه، مقاله ادعا نمیکند که «رواندرمانی از قوانین مکانیک پیروی میکند». ادعای محدودتر این است که زبان مشتقهای مرتبه بالا میتواند به پژوهشگر کمک کند بین چند پرسش که در زبان معمول «تغییر» ممکن است درهمآمیخته شوند تمایز بگذارد.
مفهوم اینرسی هیجانی از نزدیکترین سازههای تجربی به این چارچوب است، زیرا موضوع آن صرفاً مقدار هیجان نیست، بلکه نحوه تداوم و تغییر هیجان در طول زمان است.
Kuppens و همکاران نشان دادند که افراد دارای برخی شاخصهای ناسازگاری روانشناختی، از جمله افسردگی و عزتنفس پایین، میتوانند الگوهای اینرسی هیجانی بیشتری نشان دهند. در اینجا «تغییرپذیری زمانی» خود موضوع تحلیل است، نه فقط نمره نهایی.
این موضوع برای رواندرمانی اهمیت مستقیم دارد. ممکن است دو مراجع در یک مقطع زمانی نمره اضطراب یکسانی داشته باشند، اما یکی بهسرعت میان حالات مختلف حرکت کند و دیگری در همان حالت باقی بماند. بنابراین یک شاخص ایستا میتواند اطلاعاتی مشابه تولید کند، در حالی که پویایی درونی دو فرد کاملاً متفاوت است.
در اینجا زبان «حرکت» میتواند یک ابزار مفهومی مفید باشد، اما نباید از آن نتیجه گرفت که اینرسی هیجانی همان اینرسی مکانیکی است. این دو تنها در سطح ساختار «مقاومت در برابر تغییر» با یکدیگر قابل مقایسهاند.
سودهای ناگهانی یکی از جذابترین نمونهها برای نشان دادن غیرخطی بودن تغییر درمانی هستند. Tang و DeRubeis تغییرات بزرگ و ناگهانی نشانههای افسردگی را در فاصله بین جلسات شناسایی کردند؛ پژوهشهای بعدی نیز این پدیده را در درمانها و اختلالات مختلف بررسی کردند.
اما از نظر روششناختی، عبارت زیر نادرست خواهد بود:
«سود ناگهانی همان جرک روانشناختی است.»
جرک در مکانیک، نرخ تغییر شتاب است. سود ناگهانی، یک الگوی تغییر بالینی است که بر اساس معیارهای خاصی در دادههای درمانی تعریف میشود. بنابراین این دو در یک سطح قرار ندارند.
بیان دقیقتر چنین است:
سودهای ناگهانی نشان میدهند که تغییر درمانی میتواند ویژگیهای زمانی غیرخطی و ناپیوستهمانند داشته باشد؛ مفهوم جرک میتواند بهعنوان یک استعاره ساختاری ما را تشویق کند که به «تغییر در سرعت تغییر» توجه کنیم.
این محدودیت نه یک ضعف، بلکه شرط علمی بودن قیاس است.
این مهمترین پرسش نظری مقاله است.
اگر مفهوم «جرک» به تغییر در شتاب اشاره میکند، ممکن است پرسیده شود که چرا باید تا مرتبه پنجم پیش رفت.
پاسخ این مقاله آن نیست که مرتبه پنجم از نظر بالینی «واقعیتر» یا «مهمتر» است. پاسخ این است که استعاره کراکل میتواند سطح متفاوتی از پرسش را فعال کند.
فرض کنید مراجع در آغاز درمان بارها در چرخه اضطراب و اطمینانخواهی گرفتار میشود. در مرحله اول، درمانگر ممکن است کاهش شدت اضطراب را دنبال کند. در مرحله دوم، سرعت کاهش اضطراب را بررسی کند. در مرحله سوم، متوجه شود که پس از چند جلسه سرعت بهبود تغییر کرده است. در مرحله چهارم، یک جهش قابلتوجه در تغییر مشاهده کند.
اما هنوز یک سؤال باقی میماند:
آیا مراجع از این پس با «همان سازوکار قبلی، اما با شدت کمتر» تغییر میکند، یا خودِ سازوکار تغییر دگرگون شده است؟
اگر فرد پیشتر تنها پس از اطمینانخواهی میتوانست از اضطراب خارج شود، اما بعداً بتواند بدون اطمینانخواهی اضطراب را تحمل کند، تغییر صرفاً کاهش شدت نشانه نیست. رابطه میان محرک، پاسخ، تنظیم هیجان و بازگشت به تعادل تغییر کرده است.
در این معنای محدود، کراکل به پرسش درباره تحول در قانونمندی درونفرایندی تغییر اشاره میکند.
این ایده با مفهوم «تغییر مرتبه دوم» نزد Watzlawick، Weakland و Fisch همراستا است، اما نباید این دو مفهوم را یکسان دانست. تغییر مرتبه دوم درباره تغییر در قواعد یا سازمان یک نظام است؛ کراکل صرفاً یک استعاره ساختاری برای طرح پرسشی مشابه درباره تغییر در الگوی تغییر است.
فرض کنیم مراجع، «سارا»، به دلیل اضطراب رابطهای به درمان مراجعه کرده است. الگوی اصلی او چنین است: وقتی شریک عاطفیاش دیر پاسخ میدهد، اضطراب افزایش مییابد؛ سپس سارا چندین بار پیام میدهد، تلفن را بررسی میکند و برای مدت کوتاهی آرام میشود؛ پس از مدتی چرخه دوباره آغاز میشود.
در هفتههای نخست، درمانگر ممکن است به وضعیت و شدت اضطراب توجه کند.
مراجع میگوید:
«قبلاً اضطرابم ده از ده بود؛ الان بیشتر شش است.»
این تغییر مهم است، اما هنوز درباره پویایی فرایند اطلاعات زیادی نمیدهد.
چند هفته بعد، مراجع میگوید:
«هنوز مضطرب میشوم، ولی دیگر فوراً گوشی را چک نمیکنم.»
اینجا موضوع فقط شدت اضطراب نیست؛ فاصله میان تجربه هیجان و پاسخ رفتاری تغییر کرده است.
در مرحله بعد:
«گاهی اضطراب میآید، اما بعد از چند دقیقه خودش پایین میرود.»
اکنون حتی رابطه زمانی میان محرک، هیجان و پاسخ تغییر کرده است.
در گفتوگویی استعاری، درمانگر میتواند بپرسد:
«اگر بخواهیم این تجربه را مثل یک حرکت توصیف کنیم، اوایل چه اتفاقی برای حرکت میافتاد و حالا چه چیزی متفاوت شده است؟»
اگر مراجع پاسخ دهد:
«قبلاً مثل این بود که با کوچکترین تکان، همهچیز به سرعت منفجر شود؛ حالا هنوز تکان میخورم، ولی حرکت زودتر نرم میشود.»
در اینجا استعاره از سوی مراجع ساخته شده و درمانگر فقط آن را بسط داده است. درمانگر نباید بگوید:
«پس جرک اضطراب شما کاهش یافته است.»
چنین جملهای استعاره را به سازهای علمی تبدیل میکند که هنوز اعتبار تجربی ندارد.
کار بالینی دقیقتر این است که از استعاره برای کشف فرایند استفاده شود:
«چه چیزی باعث میشود این حرکت زودتر نرم شود؟»
این پرسش ممکن است به تحمل عدم قطعیت، فاصلهگیری از افکار، کاهش اطمینانخواهی یا تغییر در تنظیم هیجان منتهی شود.
بنابراین ارزش استعاره در این مثال، تشخیص یک کمیت فیزیکی پنهان نیست؛ ارزش آن در ایجاد زبانی برای مشاهده تغییر در سازمان فرایند است.
برای جلوگیری از آشفتگی مفهومی، کاربردهای این چارچوب را باید از یکدیگر جدا کرد.
در استفاده مستقیم، متغیر واقعاً فیزیکی است. برای مثال، اگر پژوهشگر در یک مداخله رواندرمانی مبتنی بر حرکت، مسیر حرکتی دست، سرعت، شتاب یا جرک را اندازهگیری کند، با یک متغیر فیزیکی واقعی سروکار دارد. در این حوزه، مدلهای حرکتی مانند کار Flash و Hogan پشتوانه تجربی دارند.
اما حتی در این حالت، از وجود یک کمیت فیزیکی نمیتوان نتیجه گرفت که همان کمیت، شاخصی از «تغییر روانشناختی» است.
در این سطح، مفاهیمی مانند وضعیت، سرعت تغییر، شتاب تغییر یا اینرسی برای سازماندهی دادههای روانشناختی به کار میروند.
این سطح به ادبیات پویایی هیجان و نظامهای پویا نزدیکتر است. «اینرسی هیجانی» نمونهای از یک سازه واقعی و پژوهششده است؛ اما نباید آن را معادل اینرسی مکانیکی دانست.
در سطح استعاری، زبان حرکت وارد گفتوگوی درمانی میشود: «گیر کردن»، «سرعت گرفتن»، «ترمز کردن»، «تغییر مسیر»، «موج»، «شتاب» یا «نرم شدن حرکت».
این کاربرد زمانی علمیتر و درمانیتر است که استعاره با تجربه مراجع پیوند داشته باشد و درمانگر آن را بهعنوان حقیقت پنهان درباره ذهن تحمیل نکند.
هرچه مرتبه مشتقگیری بالاتر رود، مسئله کیفیت داده جدیتر میشود. دادههای روانشناختی معمولاً دارای خطای اندازهگیری، فاصلههای زمانی نامنظم، تغییرپذیری موقعیتی و نویز هستند. مشتقگیری عددی میتواند این نوسانهای کوچک را برجستهتر کند؛ بنابراین گرفتن مشتقهای مرتبه بالا از چند نمره پرسشنامهای روزانه و سپس نامیدن حاصل «jerk» یا «crackle» از نظر روششناختی بسیار مسئلهدار است.
از این رو، مسیر پژوهشی آینده نباید بر مشتقگیری خام و متوالی از نمرات بنا شود.
یکی از گزینهها استفاده از مدلهای فضای حالت (state-space models) و مدلسازی معادلات ساختاری زمانپیوسته (continuous-time structural equation modeling; CT-SEM) است. این رویکردها اجازه میدهند فرایندهای زمانی نهفته، خطای اندازهگیری و فاصلههای زمانی متفاوت در چارچوب مدلسازی قرار گیرند. پژوهش Oud و Jansen و سپس توسعههای Driver، Oud و Voelkle نشان دادهاند که مدلهای زمانپیوسته میتوانند فرایندهای پویا را بدون تحمیل سادهانگارانه فاصلههای زمانی برابر مدل کنند.
بنابراین CT-SEM «راهحل قطعی» مسئله کراکل نیست؛ بلکه یکی از مسیرهای روششناختی برای آزمون آینده چنین ایدهای است.
برای تبدیل این چارچوب از استعاره به برنامه پژوهشی، میتوان چند مرحله را از یکدیگر تفکیک کرد.
مرحله نخست، تعیین دقیق متغیر مورد مطالعه است. برای مثال، آیا هدف بررسی شدت اضطراب است، یا نوسان آن، یا فاصله زمانی میان محرک و پاسخ، یا احتمال بازگشت به یک الگوی رفتاری؟
مرحله دوم، افزایش تراکم و کیفیت اندازهگیری است. اگر هدف مطالعه پویایی باشد، تعداد اندک پیشآزمون و پسآزمون کافی نیست.
مرحله سوم، مدلسازی فرایند زمانی است. در این مرحله، مدلهای زمانپیوسته، فضای حالت یا مدلهای تغییر نهفته میتوانند نسبت به مشتقگیری خام مناسبتر باشند.
مرحله چهارم، آزمون قابلیت تکرارپذیری است. اگر «تغییر در پویایی تغییر» وجود داشته باشد، باید بتوان آن را در افراد، درمانها یا زمینههای مختلف با الگوهای قابلتشخیص مشاهده کرد.
مرحله پنجم، بررسی ارتباط آن با پیامد درمان است. حتی اگر الگویی ریاضی پیدا شود، هنوز باید مشخص شود که آیا این الگو با بهبود، برگشت، اتحاد درمانی یا متغیرهای دیگر ارتباط معنادار دارد.
مرحله ششم، آزمون افزوده بودن اطلاعات است: آیا شاخصی از پویایی تغییر، اطلاعاتی فراتر از سطح فعلی نشانهها و شیب ساده تغییر فراهم میکند؟
فقط در صورت پاسخ مثبت و تکرارپذیر به این پرسشها میتوان از یک مدل اکتشافی به سوی یک سازه تجربی حرکت کرد.
این چارچوب در شکل فعلی نباید به یک «ابزار تشخیصی» تبدیل شود. ارزش عملی آن بیشتر در تغییر نوع مشاهده درمانگر است.
درمانگر میتواند علاوه بر پرسش «آیا مراجع بهتر شده است؟» به پرسشهایی مانند اینها توجه کند:
آیا سرعت تغییر او تغییر کرده است؟
آیا دورههای رکود کوتاهتر یا طولانیتر شدهاند؟
آیا واکنش به محرکها سریعتر یا کندتر شده است؟
آیا مراجع فقط کمتر مضطرب میشود، یا رابطهاش با اضطراب نیز تغییر کرده است؟
آیا الگوی بازگشت به مشکل همان الگوی قبلی است؟
آیا چیزی که پیشتر به یک چرخه خودکار منجر میشد، اکنون مسیر متفاوتی ایجاد میکند؟
آیا خودِ شیوه تغییر در طول درمان در حال تغییر است؟
این پرسشها با رویکردهای فرایندمحور نیز سازگارند؛ رویکردهایی که به جای تمرکز انحصاری بر تشخیص یا پروتکل، بر فرایندهایی تأکید میکنند که تغییر بالینی از طریق آنها رخ میدهد.
اما حتی در اینجا نیز باید از یک خطای مهم پرهیز کرد: پیچیدهتر بودن زبان تحلیل لزوماً به معنای دقیقتر بودن درمان نیست. اگر استعارهای برای مراجع روشنکننده نیست، نباید صرفاً به دلیل جذابیت علمی آن به کار رود.
مفهوم «تغییر مرتبه دوم» یکی از نزدیکترین همتایان نظری برای ایده مرکزی این مقاله است. در تغییر مرتبه اول، نظام میتواند در همان قواعد کلی، مقدار یک متغیر را تغییر دهد؛ در تغییر مرتبه دوم، خودِ قواعد سازماندهنده تغییر میکنند.
برای مثال، فردی که همیشه برای کاهش اضطراب به اطمینانخواهی متوسل میشود ممکن است در ابتدا فقط تعداد دفعات اطمینانخواهی را کاهش دهد. اما تغییر عمیقتر زمانی رخ میدهد که رابطه او با عدم قطعیت تغییر کند و دیگر برای تنظیم اضطراب به همان قاعده قبلی وابسته نباشد.
این پدیده را نمیتوان «کراکل» نامید؛ زیرا تغییر مرتبه دوم یک مفهوم نظری در سنت سیستمهاست و کراکل اصطلاحی از سینماتیک است. با این حال، این دو در یک پرسش ساختاری مشترکاند:
آیا فقط مقدار متغیر تغییر کرده است، یا سازمانی که تغییر را تولید میکند نیز تغییر کرده است؟
از این منظر، کراکل در بهترین حالت یک استعاره مولد برای طرح پرسش درباره تغییر در پویایی تغییر است، نه نام یک سازه بالینی.
رویکردهای فرایندمحور در رواندرمانی نیز با حرکت از «چه درمانی برای چه اختلالی؟» به سوی «چه فرایندی، برای چه فردی، در چه زمینهای و چگونه تغییر میکند؟» همراه بودهاند.
این تغییر نگاه با چارچوب حاضر سازگار است، زیرا مسئله اصلی مقاله نیز جابهجایی توجه از وضعیت نهایی به ساختار زمانی تغییر است.
با این حال، چارچوب مشتقها نباید به یک نظریه رقیب برای درمان فرایندمحور تبدیل شود. ارزش آن در سطحی متفاوت است: ارائه یک زبان مفهومی برای تمایز میان سطوح مختلف توصیف تغییر.
سه خطر اصلی وجود دارد.
نخست، فیزیکالیسم سادهانگارانه: فرض اینکه چون یک رابطه در فیزیک دقیق است، رابطهای مشابه در روانشناسی نیز حتماً وجود دارد.
دوم، ریاضینمایی: استفاده از اصطلاحات پیچیدهای مانند مشتق پنجم بدون اینکه متغیر، مقیاس زمانی و روش اندازهگیری روشن باشد.
سوم، تحمیل استعاره به مراجع: درمانگر ممکن است شیفته استعاره «حرکت» شود و تجربه مراجع را بر اساس آن تفسیر کند، در حالی که خود مراجع چنین تجربهای ندارد.
برای کاربرد بالینی، اصل راهنما باید این باشد:
استعاره باید ابزار گسترش مشاهده باشد، نه جایگزین مشاهده.
میانرشتهای بودن بهخودیخود فضیلت علمی نیست. یک استعاره زمانی ارزش پژوهشی پیدا میکند که دستکم سه ویژگی داشته باشد:
نخست، تفاوت حوزه مبدأ و مقصد را پنهان نکند.
دوم، بتواند پرسشی ایجاد کند که بدون آن استعاره کمتر دیده میشد.
سوم، در صورت ادعای تجربی، بتوان آن پرسش را به تعریف عملیاتی و آزمون تبدیل کرد.
بر این اساس، ارزش اصلی استعاره کراکل در مقاله حاضر این نیست که «یک نام علمی برای آشفتگی روانی» فراهم میکند؛ بلکه این است که پژوهشگر را وادار میکند بپرسد:
آیا در طول رواندرمانی فقط حالت فرد تغییر میکند، یا خودِ الگوی تغییر نیز دستخوش تحول میشود؟
اگر این پرسش با دادههای مناسب قابل آزمون باشد، استعاره به یک برنامه پژوهشی تبدیل شده است. اگر قابل آزمون نباشد، همچنان میتواند بهعنوان استعاره مفهومی مفید باشد، اما نباید بیش از این ادعا کرد.
این مقاله از موضعی نزدیک به واقعگرایی انتقادی (critical realism) همراه با تکثرگرایی روششناختی (methodological pluralism) نوشته شده است.
واقعگرایی انتقادی در اینجا به این معناست که فرایندهای روانشناختی میتوانند مستقل از توصیفهای ما وجود داشته باشند، اما دسترسی علمی ما به آنها همیشه از طریق مدلها، اندازهگیریها و روشهای نظری انجام میشود.
در نتیجه، نه باید سازههای روانشناختی را صرفاً ساختههای زبانی دانست، و نه باید مدل ریاضی را با خودِ واقعیت یکی گرفت.
همچنین تکثرگرایی روششناختی به این معناست که یک پرسش میتواند از راههای متفاوت بررسی شود: دادههای طولی، تجربهبرداری لحظهای، تحلیل فرایند جلسه، مدلسازی زمانپیوسته، تحلیل کیفی و مشاهده بالینی میتوانند اطلاعات متفاوتی درباره یک فرایند فراهم کنند.
از این منظر، مدل فیزیکی در این مقاله منبع الهام ساختاری است، نه شاهد تجربی برای نظریه رواندرمانی.
این تمایز برای حفظ مرز میان علم و شبهعلم ضروری است.
سلسلهمراتب مشتقهای حرکت میتواند بیش از یک کنجکاوی ریاضی برای رواندرمانگران باشد، مشروط بر اینکه دقیقاً در جایگاه خود استفاده شود.
این سلسلهمراتب به ما یادآوری میکند که «تغییر» یک مفهوم تکسطحی نیست. میتوان وضعیت را مطالعه کرد، جهت تغییر را سنجید، سرعت تغییر را بررسی کرد، تغییر در سرعت تغییر را دنبال کرد و در سطحی انتزاعیتر پرسید که آیا خودِ الگوی تغییر در طول زمان دگرگون میشود.
در این چارچوب، مفهوم کراکل نه یک سازه روانشناختی تثبیتشده است و نه متغیری که درمانگر بتواند در اتاق درمان مستقیماً اندازه بگیرد. ارزش آن در حال حاضر بیشتر در سطح یک مدل اکتشافی است: ابزاری برای طرح پرسشی درباره «تغییر در پویایی تغییر».
این پرسش میتواند به شکل بالینی چنین بیان شود:
آیا مراجع فقط بهتر شده است، یا اکنون به شیوهای متفاوت از گذشته تغییر میکند؟
و در سطح پژوهشی:
آیا میتوان تغییر در سازمان زمانی و پویایی فرایند تغییر را بهگونهای تعریف و اندازهگیری کرد که اطلاعاتی فراتر از سطح نشانهها و شیب ساده بهبود فراهم آورد؟
پاسخ به این پرسشها هنوز به پژوهش تجربی نیاز دارد. مدلهای زمانپیوسته و فضای حالت میتوانند بخشی از زیرساخت روششناختی چنین پژوهشی را فراهم کنند، اما خودِ آنها وجود یک «کراکل روانشناختی» را اثبات نمیکنند.
بنابراین مهمترین دستاورد این چارچوب شاید خودِ واژه «کراکل» نباشد. دستاورد اصلی، تغییر سطح پرسش است: از مطالعه مقدار تغییر به مطالعه چگونگی تغییر، تغییر در چگونگی تغییر، و امکان تغییر در سازمان خودِ فرایند تغییر.
در بهترین حالت، این استعاره نه پایان یک نظریه، بلکه آغاز یک برنامه پژوهشی است.
و در بدترین حالت، اگر نتوان آن را به تعریف عملیاتی و آزمون تجربی تبدیل کرد، باید با همان صداقتی که آغاز شده است در سطح استعاره باقی بماند.
همین محدودیت، بخشی از ارزش علمی آن است.
Bateson, G. (1972). Steps to an ecology of mind. University of Chicago Press.
Bernstein, A., Hadash, Y., Lichtash, Y., Tanay, G., Shepherd, K., & Fresco, D. M. (2015). Decentering and related constructs: A critical review and meta-cognitive processes. Clinical Psychology Review, 36, 1–14.
Driver, C. C., Oud, J. H. L., & Voelkle, M. C. (2017). Continuous time structural equation modeling with R package ctsem. Journal of Statistical Software, 77(5), 1–35.
Flash, T., & Hogan, N. (1985). The coordination of arm movements: An experimentally confirmed mathematical model. The Journal of Neuroscience, 5(7), 1688–1703.
Gelo, O. C. G., & Salvatore, S. (2016). A dynamic systems approach to psychotherapy: A meta-theoretical framework for explaining psychotherapy change processes. Journal of Counseling Psychology, 63(4), 379–395.
Hofmann, S. G., & Hayes, S. C. (2019). The future of intervention science: Process-based therapy. Clinical Psychological Science, 7(1), 37–50.
Kopp, R. R. (1995). Metaphor therapy: Using client-generated metaphors in psychotherapy. Brunner/Mazel.
Kuppens, P., Allen, N. B., & Sheeber, L. B. (2010). Emotional inertia and psychological maladjustment. Psychological Science, 21(7), 984–991.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors we live by. University of Chicago Press.
Olthof, M., Hasselman, F., Strunk, G., van Rooij, M., Aas, B., & others. (2020). Critical fluctuations as an early-warning signal for sudden gains in psychotherapy. [ارجاع باید در نسخه نهایی با مشخصات کتابشناختی چاپ نهایی تطبیق داده شود.]
Oud, J. H. L., & Jansen, R. A. R. G. (2000). Continuous time state space modeling of panel data by means of SEM. Psychometrika, 65(2), 199–215.
Salvatore, S., Tschacher, W., Gelo, O. C. G., & Koch, S. C. (2015). Dynamic systems theory and embodiment in psychotherapy research: A new look at process and outcome. Frontiers in Psychology, 6, 914.
Tang, T. Z., & DeRubeis, R. J. (1999). Sudden gains and critical sessions in cognitive-behavioral therapy for depression. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 67(6), 894–904.
Voelkle, M. C., & Oud, J. H. L. (2015). Relating latent change score and continuous time models. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 22(3), 366–381.
Voelkle, M. C., & Oud, J. H. L. (2013). Continuous time modelling with individually varying time intervals for oscillating and non-oscillating processes. British Journal of Mathematical and Statistical Psychology, 66(1), 103–126.
Watzlawick, P., Weakland, J. H., & Fisch, R. (1974). Change: Principles of problem formation and problem resolution. W. W. Norton.