مطالب زیر با توجه به این مقاله نوشته شده است.
گزارش مورد بالینی
از تغییر نوسان هیجانی تا تغییر در سازمانیافتگی تغییر: یک گزارش موردی با رویکرد پویایی فرایند
این گزارش موردی، کاربرد یک چارچوب میانرشتهای مبتنی بر پویایی نظامها را در فهم فرایند تغییر رواندرمانی بررسی میکند. مسئله اصلی، نه صرفاً میزان کاهش نشانهها، بلکه تغییر در الگوی زمانی و سازمانیافتگی تغییر در طول درمان است. در این چارچوب، مفاهیم مشتقهای مرتبه بالاتر در سینماتیک بهعنوان قیاس ساختاری و نه معادلسازی فیزیکی با فرایندهای روانشناختی به کار گرفته میشوند. مورد، زن ۳۲ سالهای با نشانههای اضطرابی، کمالگرایی و دشواری در تنظیم هیجان است که در آغاز درمان، تغییرات خلقی و رفتاری او عمدتاً در قالب چرخهای نسبتاً پایدار از فشار، کنترل، فرسودگی و اجتناب ظاهر میشود. در میانه درمان، افزایش موقتی نوسان هیجانی با یک تغییر کیفی در شیوه مواجهه بیمار با تجربههای درونی همراه میشود. نقطه عطف درمانی زمانی رخ میدهد که هدف مداخله از «کاهش واکنش» به «تغییر رابطه بیمار با فرایند واکنش» انتقال مییابد. مورد نشان میدهد که در برخی فرایندهای درمانی، پرسش بالینی مهم فقط این نیست که «آیا بیمار بهتر شده است؟»، بلکه این است که «آیا شیوه تغییر کردن او نیز تغییر کرده است؟»
در بسیاری از صورتبندیهای متعارف رواندرمانی، تغییر به صورت تفاوت میان وضعیت آغازین و پایانی بیمار فهمیده میشود: اضطراب کمتر، افسردگی کمتر، اجتناب کمتر یا عملکرد بهتر. این سطح از تحلیل ضروری است، اما برای توصیف فرایندهایی که در طول زمان رخ میدهند کافی نیست.
رویکرد پویایی نظامها پیشنهاد میکند که رواندرمانی را باید فرایندی زمانمند و غیرخطی دانست؛ فرایندی که در آن ثبات، نوسان، بیثباتی موقت و گذار به الگوهای جدید میتوانند بخشی از مسیر تغییر باشند.
از این منظر، افزایش موقت نوسان لزوماً به معنای شکست درمان نیست. در برخی مدلهای پویایی، بیثباتی میتواند با گذار از یک الگوی تثبیتشده به سازمانیافتگی جدید همراه باشد. پژوهشهای فرایندی نیز امکان شناسایی گذارهای ناگهانی و تغییرات الگویی را در دادههای طولی رواندرمانی نشان دادهاند.
مورد حاضر بر همین مسئله متمرکز است.
«مریم»، نام مستعار، زنی ۳۲ ساله، مجرد و شاغل در یک حرفه تخصصی، با شکایت اصلی از اضطراب، نشخوار فکری، دشواری در تصمیمگیری و احساس دائمی «به اندازه کافی خوب نبودن» به درمان مراجعه کرد.
شکایت اولیه او بهظاهر نسبتاً ساده بود:
«میخواهم یاد بگیرم کمتر فکر کنم و وقتی چیزی خراب میشود، اینقدر به هم نریزم.»
در ارزیابی اولیه، نشانههای بالینی عمده عبارت بودند از:
نگرانی مکرر درباره عملکرد شغلی؛
حساسیت زیاد به اشتباه؛
اجتناب از تصمیمگیری در موقعیتهای مبهم؛
خودانتقادی شدید؛
دشواری در تحمل هیجانهای منفی؛
تلاش مداوم برای کنترل افکار و احساسات.
هیچ نشانهای از خطر فوری برای خود یا دیگران گزارش نشد.
در جلسات نخست، چرخهای نسبتاً پایدار مشاهده شد:
موقعیت مبهم
→ افزایش اضطراب
→ تلاش برای کنترل
→ افزایش پایش خود
→ توجه بیشتر به احتمال خطا
→ اضطراب بیشتر
→ تلاش شدیدتر برای کنترل.
در سطح توصیفی، میتوان گفت مسئله «اضطراب بالا» بود.
اما در سطح فرایندی، مسئله پیچیدهتر بود:
مریم فقط اضطراب را تجربه نمیکرد؛ شیوه پاسخدادن او به تغییرات اضطراب نیز بخشی از فرایند حفظ اضطراب بود.
برای مثال، وقتی اضطراب او از ۴ به ۷ میرسید، تلاش برای کنترل آن از ۵ به ۹ افزایش مییافت. کنترل شدیدتر، حساسیت او نسبت به نشانههای اضطراب را بیشتر میکرد و این حساسیت، خود به افزایش اضطراب منجر میشد.
بنابراین درمانگر بهتدریج به جای تمرکز صرف بر «سطح اضطراب»، بر رابطه میان تغییر اضطراب و تغییر پاسخ به اضطراب تمرکز کرد.
در شش جلسه نخست، از ترکیبی از مداخلات شناختی، آموزش تنظیم هیجان و مواجهه تدریجی با موقعیتهای اجتنابی استفاده شد.
مریم در برخی هفتهها پیشرفت محسوسی داشت.
برای نمونه، در هفته چهارم گزارش کرد:
«این هفته دو بار کاری را تحویل دادم بدون اینکه پنج بار چک کنم.»
اگر فقط پیامد را بررسی میکردیم، این تغییر مثبت بود.
اما الگوی زمانی نشان میداد که هنوز چیزی اساسی تغییر نکرده است:
کاهش اضطراب
→ کاهش کنترل
→ یک محرک کوچک
→ افزایش سریع اضطراب
→ بازگشت به کنترل شدید.
به بیان دیگر، سطح نشانه تغییر کرده بود، اما سازمان فرایند تغییر هنوز تقریباً همان بود.
در جلسه هشتم، مریم با اضطراب بیشتری وارد اتاق شد.
او گفته بود:
«فکر میکردم دارم بهتر میشوم، ولی این هفته دوباره همهچیز برگشت.»
در یک رویکرد صرفاً نتیجهمحور، این اتفاق ممکن بود بهعنوان «عود» یا ناکامی موقت تلقی شود.
اما بررسی توالی وقایع نشان داد که این بار تفاوت مهمی وجود دارد.
در گذشته:
افزایش اضطراب → کنترل شدید → اجتناب → احساس شکست.
اما این بار:
افزایش اضطراب → مشاهده اضطراب → تأخیر در پاسخ کنترلگرانه → تحمل ابهام → اقدام با وجود اضطراب.
سطح اضطراب بالا بود، اما رابطه او با تغییر اضطراب تغییر کرده بود.
این تمایز در ادامه درمان اهمیت زیادی پیدا کرد.
در این مرحله، درمانگر پرسش را از
«چطور اضطرابت را پایین بیاوریم؟»
به پرسشی از این جنس منتقل کرد:
«وقتی اضطرابت بالا میرود، چه اتفاقی میافتد که باعث میشود شیوه پاسخدادنت هم شدیدتر شود؟ و آیا میتوانیم آن حلقه را تغییر دهیم؟»
این تغییر، ظریف اما اساسی بود.
موضوع درمان دیگر صرفاً «شدت اضطراب» نبود؛ بلکه دینامیک پاسخ به اضطراب بود.
در جلسات بعد، مریم شروع کرد به ثبت سه متغیر:
شدت هیجان؛
شدت تلاش برای کنترل؛
رفتاری که در نهایت انجام میداد.
هدف از این ثبت، تشخیص بالینی و کمیسازی رسمی مشتقها نبود، بلکه کمک به مشاهده توالی زمانی بود.
در هفتههای ۹ تا ۱۲، الگوی جالبی ظاهر شد.
اضطراب همچنان نوسان داشت.
اما:
افزایش اضطراب کمتر به افزایش فوری کنترل منجر میشد؛
بازگشت اضطراب کمتر به معنای «شکست» تلقی میشد؛
فاصله میان تجربه هیجان و واکنش رفتاری افزایش یافت؛
بیمار در حضور اضطراب نیز میتوانست اقدام کند؛
و مهمتر از همه، یک نوسان منفی دیگر الزاماً او را به الگوی قبلی بازنمیگرداند.
به تعبیر چارچوب مقاله، تغییر فقط در مقدار یک متغیر رخ نداده بود؛ بلکه در قانون یا سازمان رابطه میان متغیرها نیز تغییری ایجاد شده بود.
اگر اضطراب را در طول زمان به صورت یک تابع در نظر بگیریم، میتوان به صورت استعاری میان چند سطح تمایز گذاشت:
سطح نخست میپرسد:
«اضطراب چقدر است؟»
سطح بعد:
«اضطراب با چه سرعتی تغییر میکند؟»
سطح بعد:
«سرعت تغییر اضطراب چگونه تغییر میکند؟»
و در سطحی که در مقاله با مفهوم «تغییرِ تغییرِ تغییر» و بهصورت اکتشافی با مشتقهای مرتبه بالاتر پیوند داده شده است، پرسش پیچیدهتر میشود:
«آیا خودِ سازمانیافتگی این تغییرات در حال تغییر است؟»
در این مورد، پاسخ بالینی قابل دفاع این نیست که بگوییم «مشتق پنجم اضطراب تغییر کرده است». چنین ادعایی مستلزم تعریف عملیاتی، اندازهگیری مناسب و مدلسازی تجربی است.
ادعای دقیقتر این است که:
الگوی واکنش بیمار به تغییرات هیجانی تغییر کرد؛ یعنی دینامیک تغییر، خود، به موضوع تغییر تبدیل شد.
این همان جایی است که قیاس با مشتقهای مرتبه بالاتر میتواند ارزش مفهومی پیدا کند، بدون آنکه به یک ادعای شبهفیزیکی درباره ذهن تبدیل شود.
در پایان ۱۶ جلسه، مریم کاهش قابل توجهی در اختلال عملکرد روزمره و اجتناب گزارش کرد. اضطراب به صفر نرسیده بود و حتی در برخی موقعیتها همچنان بالا میرفت.
اما تفاوت مهم این بود که افزایش اضطراب دیگر بهصورت خودکار همان پیامدهای قبلی را ایجاد نمیکرد.
به زبان بالینی:
نشانه هنوز وجود داشت، اما قدرت سازماندهندگی آن در سیستم کمتر شده بود.
این تمایز اهمیت دارد. هدف درمان لزوماً حذف کامل نوسان نیست؛ ممکن است هدف مهمتر، افزایش انعطافپذیری سیستم در برابر نوسان باشد.
پژوهشهای مربوط به پویایی رواندرمانی نیز نشان دادهاند که تغییر میتواند به شکلهای متفاوتی رخ دهد؛ از روندهای تدریجی تا گذارهای نسبتاً ناگهانی، و اینکه تغییرات مهم همیشه در میانگین یا سطح کلی نشانهها قابل مشاهده نیستند.
این مورد چهار سطح تحلیل را از یکدیگر جدا میکند.
نخست، سطح بالینی: بیمار اضطراب داشت و عملکرد او مختل شده بود.
دوم، سطح فرایندی: اضطراب و تلاش برای کنترل آن یک چرخه خودتقویتکننده ایجاد کرده بودند.
سوم، سطح دینامیکی: تغییر مهم نه فقط در سطح اضطراب، بلکه در الگوی زمانی و رابطه میان پاسخها رخ داد.
چهارم، سطح استعاری ـ نظری: مفهوم مشتقهای مرتبه بالاتر به ما کمک کرد بپرسیم آیا تنها وضعیت بیمار تغییر کرده یا «شیوه تغییر کردن وضعیت» نیز تغییر کرده است.
این چهار سطح نباید با یکدیگر یکی تلقی شوند.
ادبیات پویایی رواندرمانی نیز بر ضرورت مطالعه فرایند در طول زمان و نه صرفاً مقایسه نقطه آغاز و پایان تأکید کرده است.
این مورد به دلیل ماهیت ترکیبی و آموزشی خود، شواهدی برای اثبات یک سازه جدید فراهم نمیکند.
همچنین از این مثال نمیتوان نتیجه گرفت که هر افزایش نوسان نشانه نزدیکشدن به تغییر است. نوسان میتواند ناشی از عوامل متعددی باشد و حتی در برخی شرایط با بدترشدن وضعیت همراه شود.
بنابراین، در پژوهش واقعی باید میان «نوسان»، «بیثباتی»، «گذار»، «تغییرپذیری» و «تغییر در دینامیک» تمایز گذاشت. این مسئله بهویژه در تحلیل دادههای طولی اهمیت دارد؛ زیرا شاخصهای پویایی بدون توجه به فرضهای اندازهگیری و مدلسازی میتوانند بیشتفسیر شوند.
مطالعه موردی مفهومی
اگر مسئله دیگر «تغییر بیمار» نباشد، بلکه «تغییرِ شیوه تغییر بیمار» باشد چه؟
این مطالعه موردی به جای گزارش یک درمان واقعی، یک آزمایش فکری بالینی است.
هدف آن این است که نشان دهد چارچوب مقاله «از حرکت تا تغییرِ تغییر» دقیقاً چه چیز جدیدی به صورتبندی رواندرمانی اضافه میکند و در چه نقطهای این چارچوب باید از استعاره فراتر رفته و به مدل تجربی تبدیل شود.
فرض کنید بیماری در آغاز درمان با افسردگی، نشخوار فکری و کنارهگیری اجتماعی مراجعه میکند.
در چهار هفته اول:
افسردگی کاهش مییابد.
در هفته پنجم:
یک تعارض بینفردی رخ میدهد و علائم افزایش مییابند.
درمانگر مداخله میکند.
بیمار دوباره بهتر میشود.
اما این الگو سه بار تکرار میشود.
اگر تنها از منظر «سطح علائم» نگاه کنیم، چنین الگویی ممکن است اینگونه دیده شود:
بهبود
→ پسرفت
→ بهبود
→ پسرفت
→ بهبود.
اما مطالعه موردی مفهومی سؤال دیگری مطرح میکند:
آیا این فقط نوسان سطح علائم است، یا اینکه خودِ شیوه سازمانیافتن این نوسان در طول درمان در حال تغییر است؟
در مدل اول، متغیر اصلی «شدت افسردگی» است.
هدف:
کاهش میانگین افسردگی.
در اینجا سؤال اصلی این است:
آیا بیمار نسبت به قبل افسردگی کمتری دارد؟
این سؤال کاملاً مشروع است.
اما پاسخ آن لزوماً چیزی درباره معماری فرایند تغییر به ما نمیگوید.
اکنون متغیرهای دیگری وارد میشوند:
افسردگی
نشخوار
اجتناب
تعامل اجتماعی
خودانتقادی
مواجهه با هیجان.
پرسش تغییر میکند:
این متغیرها چگونه در طول زمان یکدیگر را تغییر میدهند؟
این سطح با رویکردهای پویایی نظامها سازگارتر است؛ زیرا در آن، متغیر منفرد جای خود را به الگوهای متقابل و زمانمند میدهد.
حالا فرض کنیم دادهها نشان دهند:
در ماه اول:
افسردگی ↑
→ نشخوار ↑
→ اجتناب ↑
→ ارتباط اجتماعی ↓
→ افسردگی ↑.
اما در ماه دوم:
افسردگی ↑
→ توجه به تجربه درونی ↑
→ گفتوگو با فرد مهم ↑
→ اجتناب ↓
→ بازگشت تدریجی افسردگی به سطح پایینتر.
در اینجا صرفاً «مقدار افسردگی» تغییر نکرده است.
رابطه میان متغیرها تغییر کرده است.
همان افزایش اولیه افسردگی دیگر همان پیامدهای قبلی را تولید نمیکند.
این دقیقاً نقطهای است که مفهوم «تغییر در دینامیک تغییر» ارزش پیدا میکند.
این مهمترین پرسش نظری است.
اگر «سرعت تغییر» و «تغییر در سرعت تغییر» را داشته باشیم، چرا باید به مرتبههای بالاتر برویم؟
پاسخ این مقاله این نیست که مشتق پنجم یک متغیر روانشناختی تازه به ما میدهد.
بلکه ارزش آن در تغییر سطح پرسش است.
در قیاس ساختاری:
حرکت:
وضعیت → سرعت → شتاب → تغییر شتاب → تغییرِ تغییر شتاب
در رواندرمانی:
وضعیت بیمار → تغییر وضعیت → تغییر در نرخ تغییر → تغییر در الگوی تغییر → تغییر در سازمانیافتگی فرایند تغییر
بنابراین مرتبه بالاتر قرار نیست الزاماً «اطلاعات بیشتر از همان متغیر» بدهد؛ بلکه میتواند ما را مجبور کند بپرسیم:
آیا قواعدی که تغییر را تولید میکنند، خودشان ثابت ماندهاند؟
این پرسش از نظر نظری با ایدههای پویایی نظامها، خودسازمانیابی و گذارهای الگویی همراستا است.
دو بیمار را تصور کنیم که هر دو از نمره ۸۰ به ۴۰ در شاخص نشانهها میرسند.
در نگاه سنتی:
هر دو ۴۰ واحد بهبود داشتهاند.
اما تاریخچه زمانی آنها متفاوت است.
۸۰ → ۷۰ → ۶۰ → ۵۰ → ۴۰
تغییر نسبتاً تدریجی و منظم است.
۸۰ → ۶۰ → ۸۵ → ۷۰ → ۴۵ → ۷۵ → ۴۰
در بیمار B نوسان بسیار بیشتری وجود دارد.
اکنون پرسش مهمتر:
اگر بیمار B در پایان درمان یاد گرفته باشد که بعد از هر افزایش علامت، دیگر وارد چرخه قبلی نشود، آیا میتوان گفت چیزی مهمتر از کاهش میانگین رخ داده است؟
از دیدگاه مفهومی، بله؛ اما نه به این معنا که «بیثباتی خوب است».
بلکه به این معنا که باید بررسی کنیم:
آیا رابطه میان اختلال، پاسخ و بازگشت به تعادل تغییر کرده است؟
پژوهشهای تجربی درباره گذارهای پویایی نیز نشان دادهاند که تغییرات مهم ممکن است بدون تغییر ساده در میانگین یا واریانس ظاهر شوند و میتوانند در سطح الگو و سازمان زمانی آشکار شوند.
این مفهوم را میتوان با پدیده Sudden Gains نیز پیوند داد.
در ادبیات رواندرمانی، سود ناگهانی بهبود قابل توجه بین دو نقطه متوالی درمان است و در مطالعات مختلف مورد بررسی قرار گرفته است.
اما چارچوب حاضر یک گام دیگر عقب میرود و میپرسد:
آیا مهم فقط این است که «بهبود ناگهانی» اتفاق افتاده است، یا اینکه بعد از آن، نحوه تولید تغییر نیز تغییر کرده است؟
این تمایز بسیار مهم است.
ممکن است بیماری یک بار بهطور ناگهانی بهتر شود، اما سیستم او همچنان همان سازمان قبلی را داشته باشد و بعداً به الگوی پیشین بازگردد.
در مقابل، ممکن است یک تغییر کوچک رخ دهد اما آن تغییر، رابطه میان متغیرها را عوض کند.
بنابراین میتوان میان دو پدیده تمایز گذاشت:
Change in state
تغییر در وضعیت
و
Change in the dynamics generating the state
تغییر در دینامیکی که آن وضعیت را تولید میکند.
دومی دقیقاً جایی است که مفهوم «تغییرِ تغییر» اهمیت پیدا میکند.
در این مطالعه مفهومی، Crackle را نباید نام یک پدیده روانشناختی بدانیم.
این نکته برای حفظ اعتبار علمی چارچوب ضروری است.
در فیزیک، کرکل مشتق پنجم مکان نسبت به زمان است. انتقال مستقیم آن به روانشناسی، بدون تعریف عملیاتی و آزمون تجربی، مشروعیت علمی ندارد.
اما میتوان از آن بهعنوان یک مدل اکتشافی استفاده کرد:
اگر مشتقهای مرتبه بالاتر در فیزیک ما را نسبت به «تغییر در الگوی تغییر» حساس میکنند، آیا در رواندرمانی نیز میتوانیم شاخصهایی برای تغییر در سازمان فرایند تغییر تعریف کنیم؟
در اینجا، کرکل پاسخ نیست؛ سؤالساز است.
این شاید مهمترین کاربرد آن در رواندرمانی باشد.
در اینجا چهار ادعا باید از یکدیگر جدا شوند.
مشتق پنجم مکان در سینماتیک تعریف مشخصی دارد.
این یک گزاره علمی مستقیم است.
میتوان میان سطوح مختلف مشتق و سطوح مختلف تحلیل فرایند تغییر، شباهت ساختاری مشاهده کرد.
این یک قیاس است، نه قانون فیزیکی روانشناختی.
میتوان از این قیاس برای طراحی مفاهیم جدید درباره پویایی تغییر استفاده کرد.
این یک پیشنهاد نظری است.
اگر بخواهیم بگوییم «سازهای معادل کرکل در رواندرمانی وجود دارد»، باید آن را عملیاتی، اندازهگیری و آزمون کنیم.
این مرحله هنوز نیازمند پژوهش است.
این تفکیک مانع از آن میشود که زبان ریاضی صرفاً به دلیل جذابیت مفهومی، ظاهر یک نظریه تجربی به خود بگیرد.
یک برنامه پژوهشی ممکن است به این صورت طراحی شود:
بیماران در طول درمان، نه فقط در آغاز و پایان، بلکه با فاصلههای زمانی کوتاهتر ارزیابی شوند.
برای مثال:
خلق؛
اضطراب؛
انعطافپذیری روانشناختی؛
نشخوار؛
اجتناب؛
خودتنظیمی؛
کیفیت رابطه درمانی.
سپس به جای تحلیل صرفاً میانگین پیشآزمون و پسآزمون، شکل زمانی دادهها بررسی شود.
برای این کار میتوان از روشهای طولی و دینامیکی مانند تحلیل سری زمانی، مدلهای فضای حالت، مدلهای معادلات ساختاری پیوستهزمان و روشهای تشخیص گذار استفاده کرد. ادبیات موجود در پژوهش رواندرمانی نشان میدهد که چنین رویکردهایی برای مطالعه پویایی فرایند و گذارهای درونفردی قابل استفادهاند.
در پژوهشهای جدیدتر حتی روشهایی برای استخراج تغییرات پویای فرایندهای ریزمقیاس رواندرمانی و روابط متقابل درمانگر–مراجع پیشنهاد شدهاند.
این دو متن، اگرچه از یک چارچوب نظری مشترک استفاده میکنند، یک کار انجام نمیدهند.
گزارش مورد بالینی میپرسد:
«در یک فرایند درمانی مشخص، چگونه میتوان تغییر را در طول زمان مشاهده و صورتبندی کرد؟»
بنابراین مرکز ثقل آن مراجع، درمانگر، تصمیمهای بالینی و سیر درمان است.
اما مطالعه موردی مفهومی میپرسد:
«اگر به جای تمرکز صرف بر مقدار تغییر، سازمانیافتگی خودِ تغییر را موضوع مطالعه قرار دهیم، چه چیزی در فهم رواندرمانی تغییر میکند؟»
مرکز ثقل آن مفهوم، سطح تحلیل و قدرت توضیحی چارچوب است.
مهمترین نتیجه این دو مطالعه آن نیست که رواندرمانی را به زبان فیزیک ترجمه کنیم.
اتفاقاً برعکس، ارزش این چارچوب در این است که مرز میان فیزیک و روانشناسی را حفظ کند و در عین حال از ساختار مفهومی فیزیک برای تولید پرسشهای دقیقتر درباره تغییر استفاده کند.
در سطح اول میپرسیم:
«آیا مراجع تغییر کرده است؟»
در سطح دوم:
«تغییر او با چه سرعت و الگویی رخ داده است؟»
در سطح سوم:
«چه چیزی باعث شده الگوی تغییر او تغییر کند؟»
و در سطح چهارم:
«آیا خودِ سازوکار یا سازمانی که تغییر را تولید میکند، دستخوش تغییر شده است؟»
در این نقطه، «مشتق مرتبه بالاتر» دیگر صرفاً یک مفهوم ریاضی نیست؛ به یک استعاره ساختاری برای تغییر سطح مشاهده تبدیل میشود.
و شاید دقیقترین صورتبندی پیام اصلی مقاله همین باشد:
در رواندرمانی، تغییر مهم همیشه تغییر در وضعیت مراجع نیست؛ گاهی تغییر مهمتر، تغییر در شیوهای است که وضعیت مراجع تغییر میکند.
این ایده با نگاه پویایی نظامها به رواندرمانی، که بر تعامل میان ثبات و تغییر، الگوهای خودسازمانیافته و تحول زمانی فرایند تأکید میکند، همجهت است؛ اما برای تبدیل آن به یک سازه تجربی مستقل، به تعریف عملیاتی و پژوهش طولی نیاز دارد.
Gelo, O. C. G., & Salvatore, S. (2016). A dynamic systems approach to psychotherapy: A meta-theoretical framework for explaining psychotherapy change processes. Journal of Counseling Psychology, 63(4), 379–395.
Salvatore, S., & Tschacher, W. (2012). Time dependency of psychotherapeutic exchanges: The contribution of the theory of dynamic systems in analyzing process. Frontiers in Psychology, 3, 253.
Fisher, A. J., et al. (2015). Network destabilization and transition in depression: New methods for studying the dynamics of therapeutic change.
Olthof, M., et al. (2020). مطالعات مربوط به گذارهای پویایی و شناسایی تغییرات الگویی در فرایند رواندرمانی.
مطالعات موردی مبتنی بر تحلیل پویایی و نوسان در فرایند تغییر رواندرمانی نیز نشان دادهاند که بیثباتی و نوسان را باید در متن زمانی و فرایندی آنها تفسیر کرد، نه بهعنوان شاخصهای ذاتاً مثبت یا منفی.