پرسش ۱
مراجعی با طرحوارهٔ رهاشدگی/بیثباتی (Abandonment/Instability) در سه موقعیت متفاوت با تأخیر شریک عاطفیاش روبهرو میشود. یک بار بیآنکه ناراحتیاش را بگوید عذرخواهی میکند، بار دیگر شریک را به خیانت متهم میکند و تهدید به ترک میکند، و بار سوم تلفن را خاموش میکند و چند روز پاسخ نمیدهد. کدام صورتبندی با مدل یانگ سازگارتر است؟
الف) سه طرحوارهٔ مستقل فعال شدهاند؛ زیرا در مدل یانگ هر طرحواره یک پاسخ مقابلهای ثابت دارد و هر تغییر در پاسخ نشانهٔ طرحوارهٔ دیگری است.
ب) یک طرحواره سه پاسخ مقابلهای متفاوت (تسلیم، جبران افراطی و اجتناب) را در موقعیتهای مختلف برانگیخته است؛ این پاسخها در حالتهای مقابلهای لحظهای نمود مییابند و جابهجایی میان آنها جابهجایی حالت است.
ج) این سه پاسخ سه حالت کودکاند (کودک مطیع، کودک خشمگین و کودک تکانشی)؛ حالت مقابلهای در مدل یانگ وجود ندارد و فقط حالتهای کودک و والد تعریف شدهاند.
د) هر سه پاسخ جبران افراطیاند، زیرا هر رفتاری که فرد را از درد رهاشدگی دور کند جبران است؛ تمایز تسلیم و اجتناب فقط جنبهٔ توصیفی دارد و بالینی نیست.
پاسخ: ب. در مدل یانگ طرحواره پایدار است، اما پاسخ مقابلهای به آن بر حسب موقعیت و زمان تغییر میکند. حالتهای مقابلهای مانند تسلیم مطیع، محافظ جداشده و جبرانکننده وجود دارند (گزینهٔ ج نادرست است). تعیین دقیق حالت هر رفتار نیازمند بررسی کارکرد آن در بافت است و این الگو بهتنهایی تشخیص اختلال شخصیت را اثبات نمیکند (Young et al., 2003; Arntz & Jacob, 2012).
پرسش ۲
زنی ۳۵ ساله در درمان میگوید: «اگر خواستهام را بگویم او عصبانی میشود یا عقب میکشد؛ پس کوتاه میآیم.» در تصمیمهای مشترک همیشه نظر شریکش را میپذیرد، از این وضع خشمگین است اما خشمش را ابراز نمیکند، و همین الگو را با همکاران و والدینش هم دارد. تأکید میکند نگرانیاش آسیبدیدن دیگران نیست، بلکه پیامد مخالفت است. کدام صورتبندی طرحواره و حوزه با این دادهها سازگارتر است؟
الف) ایثار، در حوزهٔ دیگرجهتمندی؛ او داوطلبانه نیاز دیگران را مقدم میدارد تا از رنج آنها یا احساس گناه خودش پیشگیری کند.
ب) بازداری هیجانی، در حوزهٔ گوشبهزنگی بیش از حد و بازداری؛ او خشم و خواستهاش را سرکوب میکند تا بر هیجانهایش کنترل داشته باشد.
ج) محرومیت هیجانی، در حوزهٔ بریدگی و طرد؛ او انتظار دارد دیگران نیازهای هیجانیاش را هرگز برآورده نکنند و از این رو درخواست نمیکند.
د) انقیاد، در حوزهٔ دیگرجهتمندی؛ او از ترس تلافی یا ترک اختیار را به دیگران وامیگذارد و خشم سرکوبشدهاش نشانهٔ همین کنترل واگذارشده است.
پاسخ: د. انقیاد و ایثار هر دو در دیگرجهتمندیاند و تفاوتشان در انگیزه است: ترس از پیامد مخالفت در برابر دلسوزی و پرهیز از آسیبزدن به دیگران. این انگیزه در متن پرسش مشخص شده است. بازداری هیجانی بیشتر با خودداری از بروز عاطفه و خودانگیختگی همراه است و واگذاری تصمیم را توضیح نمیدهد. محرومیت هیجانی با انتظار برآوردهنشدن نیازها همراه است، نه واگذاری ترسمحور اختیار. این استنباط از چند جمله فقط یک فرضیه است و برای تأیید به تاریخچه و پرسشنامهٔ طرحوارهٔ یانگ (YSQ) نیاز دارد (Young et al., 2003).
پرسش ۳
پژوهشگری میخواهد دو کارآزمایی تصادفیشدهٔ Giesen-Bloo و همکاران (۲۰۰۶) و Bamelis و همکاران (۲۰۱۴) را در مرور خود خلاصه کند. کدام جمله دربارهٔ طرح آنها و حدود استنباط درست است؟
الف) نخستین طرحوارهدرمانی را با رواندرمانی متمرکز بر انتقال (TFP) در اختلال شخصیت مرزی مقایسه کرد و دومی آن را با رواندرمانی شفافسازمحور (COP) و درمان معمول (TAU) در اختلالات خوشهٔ C و چند اختلال دیگر؛ بنابراین هیچیک برتری آن بر رفتاردرمانی دیالکتیکی یا قالب گروهی را آزمون نکرده است.
ب) نخستین طرحوارهدرمانی را با رفتاردرمانی دیالکتیکی در اختلال شخصیت مرزی مقایسه کرد و دومی آن را با COP و TAU؛ بنابراین برتری آن بر رفتاردرمانی دیالکتیکی در اختلال شخصیت مرزی نتیجه میشود و قالب گروهی نیز بررسی شده است.
ج) هر دو طرحوارهدرمانی را با درمان معمول در اختلال شخصیت مرزی مقایسه کردند؛ بنابراین نتایج هر دو دربارهٔ اختلال شخصیت مرزی است و بدون محدودیت به همهٔ اختلالات شخصیت تعمیمپذیر است.
د) نخستین طرحوارهدرمانی را با TFP و دومی آن را با TFP و TAU در خوشهٔ C مقایسه کرد؛ بنابراین گروه مقایسهٔ اصلی هر دو یکسان بود و تفاوت مطالعات فقط در نمونه است.
پاسخ: الف (Giesen-Bloo et al., 2006; Bamelis et al., 2014). هر دو کارآزمایی گروه مقایسهٔ مشخص و نمونهٔ مشخص دارند. در هر دو، Arntz نویسنده است و اثر تعلق پژوهشگری (allegiance) باید در ارزیابی انتقادی لحاظ شود. اثربخشی در یک مقایسهٔ مشخص معادل برتری همگانی نیست و سازوکار تغییر را هم تعیین نمیکند.
پرسش ۴
مراجع مبتلا به اختلال شخصیت مرزی، که بزرگسال سالم او هنوز ضعیف است، در بازنویسی تصویرسازانه (Imagery Rescripting) خاطرهٔ تحقیر مکرر در کودکی را مرور میکند. کدام توصیف با رویهٔ این تکنیک در طرحوارهدرمانی سازگارتر است؟
الف) مراجع صحنه را فقط از دید ناظر بزرگسال مرور میکند تا هیجان فعال نشود؛ درمانگر در تصویر دخالت نمیکند و هدف کاهش تدریجی هیجان از راه خوگیری است.
ب) درمانگر مراجع را قانع میکند که تصویر جایگزین همان رویداد واقعی است؛ هدف جایگزینی خاطره است تا نسخهٔ اصلی از حافظه حذف شود.
ج) پس از بازتجربهٔ صحنه از دید کودک، درمانگر وارد تصویر میشود و نیاز برآوردهنشدهٔ کودک، مثلاً محافظت و تسلی، را برآورده میکند؛ هدف تغییر معنا و پاسخ هیجانی است، نه تغییر واقعیت تاریخی.
د) صحنه بدون بازتجربهٔ هیجانی با تغییرات مثبت بازسازی میشود تا مراجع هرگز دوباره درد نکشد؛ نقش درمانگر فقط تأیید و ثبت تصویر جدید است.
پاسخ: ج (Arntz & Weertman, 1999; Arntz & Jacob, 2012). وقتی بزرگسال سالم ضعیف است، درمانگر ابتدا وارد تصویر میشود و در مراحل بعد، با تقویت بزرگسال سالم، خود مراجع نقش را میگیرد. سازوکار دقیق اثر هنوز موضوع پژوهش است و نباید آن را به خوگیری فروکاست (Arntz, 2012).
پرسش ۵
در مطالعهٔ سری موردی دربارهٔ طرحوارهدرمانی برای افسردگی اساسی مزمن (۲۰ بیمار، سنجشهای هفتگی مکرر، بدون گروه کنترل)، تغییر باورهای هستهای منفی، که شاخصی محدود از طرحواره بود، بر تغییر نشانهها مقدم نبود و همزمان با آن رخ میداد. کدام نتیجهگیری دفاعپذیرتر است؟
الف) همزمانی نشان میدهد طرحواره میانجی است؛ زیرا دو متغیر با هم تغییر کردهاند و تقدم زمانی فقط در طرحهای بلندمدت لازم است و در درمانهای کوتاه ضرورتی ندارد.
ب) یافته تقدم تغییر طرحواره را تأیید نمیکند، اما سازوکار را رد هم نمیکند؛ نبود گروه کنترل، محدودیت شاخص باورهای هستهای، فاصلهٔ سنجشها و عاملی مانند اتحاد درمانی میتوانند همزمانی را تبیین کنند.
ج) چون تغییر طرحواره مقدم نبود، یافته نشان میدهد کاهش نشانهها علت تغییر طرحواره است؛ بنابراین علیت معکوس در این مطالعه بهطور مستقیم اثبات شده است.
د) چون تغییر طرحواره مقدم نبود، یافته ثابت میکند طرحوارهدرمانی صرفاً از راه عوامل غیراختصاصی اثر میکند و مدل نظری آن باطل است.
پاسخ: ب. این الگو با مطالعهٔ Renner و همکاران (۲۰۱۸) همخوان است: تغییر باورهای هستهای مقدم نبود و همزمان بود. نویسندگان حجم کم نمونه و نبود گروه کنترل را محدودیت دانستند. مرور Taylor و همکاران (۲۰۱۷) نیز نتیجه میگیرد مطالعات رسمی تحلیل میانجی کماند. برای اثبات سازوکار به تقدم زمانی، بررسی تبیینهای رقیب و طرح مناسب نیاز است (Kazdin, 2007; Kraemer et al., 2002).
پرسش ۶
مراجعی در جلسات، هنگام صحبت از تعارضهای خانوادگی، چهرهای بیحالت دارد، میگوید «هیچ احساسی ندارم» و به بحثهای نظری میرود. بیرون از جلسه، پس از تعارض، ساعتها فیلم میبیند و گاهی برای آرامشدن الکل مصرف میکند. کدام صورتبندی و رویکرد اولیه با مدل حالتها سازگارتر است؟
الف) اینها یک حالتاند، یعنی محافظ جداشده، و فیلم و الکل نیز جزئی از آناند؛ باید از جلسهٔ نخست با کار صندلی به کودک آسیبپذیر رسید تا بیحسی شکسته شود.
ب) فقط خودآرامساز جداشده فعال است و بیحسی ملاک آن است؛ مداخلهٔ نخست باید توقف فوری مصرف الکل بهعنوان شرط ادامهٔ درمان باشد.
ج) دو حالت متمایز مطرح میشود: محافظ جداشده (بیحسی، عقلانیسازی) و خودآرامساز جداشده (فیلم، الکل). کارکرد هر دو اعتبارسنجی میشود، مصرف الکل جداگانه ارزیابی میشود و در رابطهٔ ایمن، دور زدن تدریجی (bypass) محافظ پی گرفته میشود.
د) این الگوها مقاومتاند، نه حالت؛ تا پایان تفسیر مقاومت باید از حالتها و کار تجربی پرهیز کرد و در جلسات فقط به تفسیر انتقال پرداخت.
پاسخ: ج (Young et al., 2003; Arntz & Jacob, 2012). بیحسی ملاک خودآرامساز جداشده نیست، چون آن حالت با فعالیت یا ماده از هیجان دور میشود. رفتار بهتنهایی برای تعیین حالت کافی نیست و کارکرد و بافت باید بررسی شود. برچسب حالت جایگزین ارزیابی بالینی مصرف مواد نیست.
پرسش ۷
مراجع الف پس از اشتباه در کار به خود میگوید: «تو بیارزشی و سزاوار تنبیهی.» مراجع ب به خود میگوید: «باید همیشه بینقص باشی؛ وگرنه همه میفهمند چقدر ضعیفی» و ساعتهای افراطی کار میکند. کدام تحلیل دقیقتر است؟
الف) الف والد سختگیر و ب والد تنبیهگر است؛ تفاوتشان فقط صراحت تنبیه است و درمان هر دو را با اعتبارسنجی کارکرد انگیزشی و مذاکره برای کاهش شدت پیش میبرد.
ب) هر دو والد تنبیهگرند، چون هر دو خودانتقادی دارند؛ تفاوتشان فقط شدت است و تمایز بالینی لازم نیست؛ درمان بر محدودکردن هر دو متمرکز است.
ج) الف والد تنبیهگر و ب والد سختگیر است، اما استانداردهای بالای ب مشروع و انطباقیاند؛ درمان فقط الف را هدف میگیرد و ب را تقویت میکند.
د) الف والد تنبیهگر (Punitive Parent) و ب والد سختگیر (Demanding Parent) است؛ هر دو درونیسازیاند و مشروعیتشان پذیرفته نمیشود. هدف محدودکردن قدرتشان، تقویت بزرگسال سالم و حمایت از کودک آسیبپذیر است و مسئولیتپذیری واقعبینانه حفظ میشود.
پاسخ: د. والد تنبیهگر با تحقیر و سزاوار مجازاتدانستن مشخص میشود و والد سختگیر با فشار برای کمال و ترس از افشای ضعف. هدف درمان حذف مسئولیتپذیری نیست، بلکه کاهش پیامهای تحقیرکننده و فشار ناسالم است (Young et al., 2003; Arntz & Jacob, 2012).
پرسش ۸
مردی ۴۱ ساله در جلسات اولیه مدام از موفقیتهایش میگوید و پیشنهادهای درمانگر را بیارزش میخواند. پس از بازخوردی ملایم، لحنش تند و تهدیدآمیز میشود. در شرح حال، تحقیر مکرر در کودکی گزارش شده است. کدام صورتبندی و مداخله مناسبتر است؟
الف) هر دو الگو جبرانیاند، یعنی حالت خودبزرگبین (Self-Aggrandizer) و قلدر/حملهگر (Bully and Attack)؛ جابهجایی پس از بازخورد با فعالشدن شرم زیربنایی سازگار است. مداخله: مواجههٔ همدلانه، محدودکردن رفتار تهدیدآمیز در جلسه و دسترسی تدریجی به کودک آسیبپذیر.
ب) این طرحوارهٔ استحقاق همراه با سبک مقابلهٔ تسلیم است؛ مداخلهٔ اصلی آموزش همدلی و تنظیم قواعد رفتاری است و کار بر خاطرات یا کودک آسیبپذیر ضرورتی ندارد.
ج) این حالت بزرگسال سالم با اعتمادبهنفس بالاست و رفتار تهاجمی صرفاً مسئلهٔ مدیریت خشم است؛ فرض وجود کودک آسیبپذیر در صورتبندی نادرست است.
د) رفتار تهاجمی والد تنبیهگر برونفکنیشده است و درمان تا کنترل کامل پرخاشگری باید متوقف شود، چون همدلی با او رفتار را تقویت میکند.
پاسخ: الف (Young et al., 2003; Arntz & Jacob, 2012). جبران افراطی اغلب ظاهراً مخالف طرحوارهٔ زیربنایی، اینجا نقص/شرم، است. رفتار متکبرانه بهتنهایی طرحوارهٔ استحقاق را اثبات نمیکند و برچسبهای حالت فرضیهاند، نه تشخیص. همدلی به معنای تحمل تهدید نیست و مرزهای ایمنی از ابتدا حفظ میشود.
پرسش ۹
در کارآزمایی تصادفیشدهٔ چندمرکزی Arntz و همکاران (۲۰۲۲) با ۱۵ مرکز در ۵ کشور، سه وضعیت برای اختلال شخصیت مرزی مقایسه شد: طرحوارهدرمانی عمدتاً گروهی (PGST)، طرحوارهدرمانی ترکیبی فردی-گروهی (IGST) و درمان معمول بهینه. کدام نتیجهگیری دقیقتر است؟
الف) چون PGST از درمان معمول مؤثرتر بود، برتری قالب گروهی بر قالب فردی نیز نتیجه میشود.
ب) هر دو قالب طرحوارهدرمانی در همهٔ پیامدها از درمان معمول برتر بودند؛ بنابراین جلسات فردی ضروری نیستند.
ج) IGST در کاهش شدت اختلال شخصیت مرزی (پیامد اصلی) مؤثرتر بود و ماندگاری درمانی بیشتری نسبت به درمان معمول و PGST داشت؛ چون بازوی طرحوارهدرمانی فردیِ خالص وجود نداشت، دربارهٔ آن نمیتوان نتیجه گرفت.
د) چون IGST بهتر از PGST بود، ثابت میشود جلسات فردی بهتنهایی عامل فعال درماناند و گروه نقشی ندارد.
پاسخ: ج (Arntz et al., 2022). طرح اجازه نمیدهد اثر مستقل جلسات فردی از سایر مؤلفههای قالب ترکیبی جدا شود. مقایسهٔ غیرمستقیم اندازهٔ اثر زیرگروهها در فراتحلیلها نیز جای مقایسهٔ تصادفیشدهٔ مستقیم را نمیگیرد.
پرسش ۱۰
زوجی از آغاز رابطه کشش شدید و آشنایی هیجانی نیرومندی را گزارش میکنند. شریک الف طرحوارهٔ رهاشدگی و شریک ب طرحوارهٔ محرومیت هیجانی دارد. الف پیگیری و اطمینانخواهی میکند و ب فاصله میگیرد. هر یک رفتار دیگری را مشکل اصلی میداند. کدام صورتبندی و مداخلهٔ نخست مناسبتر است؟
الف) کشش اولیه نشانهٔ سازگاری مزاجی-ژنتیکی است؛ مداخلهٔ نخست آموزش مهارتهای ارتباطی بدون کار بر طرحوارههاست، چون کار بر طرحواره در زوجها ممنوع است.
ب) کشش اولیه ممکن است بازتاب فعالشدن آشنای طرحوارهها (شیمی طرحوارهای یا schema chemistry) باشد؛ پیگیری الف و فاصلهگیری ب چرخهای معیوب است که طرحوارهٔ دیگری را تشدید میکند. مداخله: ترسیم مشترک چرخه و حالتهای هر دو شریک و تبدیل کشمکش به فهم همدلانهٔ نیازها.
ج) شیمی طرحوارهای یعنی شباهت طرحوارهها؛ چون طرحوارههای این دو متفاوت است، رابطه ناسازگار است و مداخلهٔ نخست ارزیابی گزینهٔ جدایی است.
د) چرخه معلول اختلال شخصیت مرزی الف و اجتنابی ب است؛ درمان فردی هر یک اولویت دارد و جلسات مشترک تا پایان درمان فردی ممنوع است.
پاسخ: ب (Young & Klosko, 1993; Simeone-DiFrancesco et al., 2015). شیمی طرحوارهای به کشش مرتبط با الگوهای آشنا اشاره دارد و به معنای شباهت طرحوارهها نیست. چرخهٔ معیوب مفهومی مرتبط اما متمایز است. این صورتبندی فرضیهای تعاملی برای بررسی در درمان است، نه پیشبینی قطعی دوام رابطه یا اثبات علت کشش اولیه.
منابع
Arntz, A. (2012). Imagery rescripting as a therapeutic technique: Review of clinical trials, basic studies, and research agenda. Journal of Experimental Psychopathology, 3(2), 189–208.
Arntz, A., & Jacob, G. (2012). Schema therapy in practice: An introductory guide to the schema mode approach. Wiley-Blackwell.
Arntz, A., Jacob, G. A., Lee, C. W., Brand-de Wilde, O. M., Fassbinder, E., Harper, R. P., Lavender, A., Lockwood, G., Malogiannis, I. A., Ruths, F. A., Schweiger, U., Shaw, I. A., Zarbock, G., & Farrell, J. M. (2022). Effectiveness of predominantly group schema therapy and combined individual and group schema therapy for borderline personality disorder: A randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 79(4), 287–299.
Arntz, A., & Weertman, A. (1999). Treatment of childhood memories: Theory and practice. Behaviour Research and Therapy, 37(8), 715–740.
Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322.
Giesen-Bloo, J., van Dyck, R., Spinhoven, P., van Tilburg, W., Dirksen, C., van Asselt, T., Kremers, I., Nadort, M., & Arntz, A. (2006). Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: Randomized trial of schema-focused therapy vs transference-focused psychotherapy. Archives of General Psychiatry, 63(6), 649–658.
Kazdin, A. E. (2007). Mediators and mechanisms of change in psychotherapy research. Annual Review of Clinical Psychology, 3, 1–27.
Kraemer, H. C., Wilson, G. T., Fairburn, C. G., & Agras, W. S. (2002). Mediators and moderators of treatment effects in randomized clinical trials. Archives of General Psychiatry, 59(10), 877–883.
Renner, F., DeRubeis, R., Arntz, A., Peeters, F., Lobbestael, J., & Huibers, M. J. H. (2018). Exploring mechanisms of change in schema therapy for chronic depression. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 58, 97–105.
Simeone-DiFrancesco, C., Roediger, E., & Stevens, B. A. (2015). Schema therapy with couples: A practitioner's guide to healing relationships. Wiley-Blackwell.
Taylor, C. D. J., Bee, P., & Haddock, G. (2017). Does schema therapy change schemas and symptoms? A systematic review across mental health disorders. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 90(3), 456–479.
Young, J. E., & Klosko, J. S. (1993). Reinventing your life. Dutton.
Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema therapy: A practitioner's guide. Guilford Press.
آزمون پیشرفتهٔ طرحوارهدرمانی در سطح دکتری
تعداد پرسشها: ۱۰ قالب: چهارگزینهای با یک پاسخ صحیح سطح شناختی: کاربرد، تحلیل، ارزیابی انتقادی حوزهها: مدل یانگ، حالتهای طرحوارهای، مداخلات تجربی، صورتبندی مورد و روششناسی پژوهش
### پرسش ۱. یک طرحواره، چند سبک مقابلهای و تغییر حالت
مراجعی با طرحوارهٔ رهاشدگی/بیثباتی در سه موقعیت مشابه با تأخیر شریک عاطفی مواجه میشود. بار نخست ناراحتی خود را انکار میکند و برای حفظ رابطه عذرخواهی میکند؛ بار دوم شریک را به خیانت متهم میکند و تهدید به ترک رابطه میکند؛ بار سوم تلفن خود را خاموش میکند و چند روز از ارتباط فاصله میگیرد. کدام صورتبندی نظری دقیقتر است؟
الف) تفاوت رفتارها نشان میدهد که احتمالاً سه طرحوارهٔ مستقل فعالاند، زیرا هر طرحواره با یک سبک مقابلهای مشخص پیوند دارد.
ب) رفتار نخست تسلیم، رفتار دوم جبران افراطی و رفتار سوم اجتناب را مطرح میکند؛ این پاسخها ممکن است در حالتهای متفاوت نمود یابند و باید کارکرد هر رفتار بررسی شود.
ج) رفتار نخست اجتناب، رفتار دوم تسلیم و رفتار سوم جبران افراطی را نشان میدهد؛ بنابراین تغییر حالتها بر اساس شدت رفتار تعیین میشود.
د) جابهجایی رفتارها نشاندهندهٔ بیثباتی هویت است و برای صورتبندی، تشخیص اختلال شخصیت مرزی باید بر مفهوم سبک مقابلهای مقدم شود.
پاسخ صحیح: ب
تبیین: در مدل یانگ، یک طرحواره میتواند با سه سبک مقابلهای اصلی همراه شود: تسلیم، اجتناب و جبران افراطی. انکار نیاز و عذرخواهی برای جلوگیری از طرد ممکن است با تسلیم سازگار باشد؛ اتهامزنی و تهدید به ترک میتواند کارکرد جبرانی داشته باشد؛ و قطع ارتباط ممکن است شکلی از اجتناب باشد. اینها فرضیههای صورتبندیاند، نه برچسبهایی که صرفاً از ظاهر رفتار بهطور قطعی تعیین شوند.
سبک مقابلهای، شیوهٔ پاسخ به طرحواره را توصیف میکند؛ حالت طرحوارهای، وضعیت فعالتری است که هیجانها، شناختها و رفتارهای مرتبط را در یک مقطع زمانی در بر میگیرد. تغییر رفتار بهتنهایی تشخیص اختلال شخصیت را اثبات نمیکند.
منابع: Young, Klosko, & Weishaar (2003)؛ Arntz & Jacob (2012).
### پرسش ۲. تحلیل مورد بر اساس حوزههای طرحوارهای
مراجعی در روابط نزدیک، بهشدت از طردشدن میترسد و رفتارهای دیگران را نشانهای از بیارزشی خود میداند. او برای حفظ رابطه، خواستههایش را کنار میگذارد؛ در محل کار نیز برای جلوگیری از اشتباه، معیارهای بسیار سختگیرانهای برای خود تعیین میکند. درمانگر سه فرضیهٔ طرحوارهای مطرح میکند: نقص/شرم، انقیاد و معیارهای سرسختانه. کدام گزینه تمام جفتسازیهای «طرحواره—حوزه» را درست نشان میدهد؟
الف) نقص/شرم—بریدگی و طرد؛ انقیاد—دیگرجهتمندی؛ معیارهای سرسختانه—گوشبهزنگی بیش از حد و بازداری.
ب) نقص/شرم—خودمختاری و عملکرد مختل؛ انقیاد—بریدگی و طرد؛ معیارهای سرسختانه—محدودیتهای مختل.
ج) نقص/شرم—بریدگی و طرد؛ انقیاد—محدودیتهای مختل؛ معیارهای سرسختانه—دیگرجهتمندی.
د) نقص/شرم—دیگرجهتمندی؛ انقیاد—خودمختاری و عملکرد مختل؛ معیارهای سرسختانه—گوشبهزنگی بیش از حد و بازداری.
پاسخ صحیح: الف
تبیین: در مدل کلاسیک ۱۸ طرحوارهای یانگ، نقص/شرم در حوزهٔ بریدگی و طرد، انقیاد در حوزهٔ دیگرجهتمندی و معیارهای سرسختانه در حوزهٔ گوشبهزنگی بیش از حد و بازداری قرار میگیرند.
در صورتبندی مورد، رفتارهای توصیفشده با این فرضیهها سازگارند، اما بهتنهایی برای تأیید سه طرحواره کافی نیستند. برای مثال، معیارهای بالا میتوانند تحت تأثیر عوامل فرهنگی، الزامات شغلی یا باورهای دیگری نیز قرار گیرند. حوزهٔ طرحوارهای یک طبقهبندی نظری است، نه تشخیص مستقلی که صرفاً از یک رفتار استنباط شود.
منبع: Young, Klosko, & Weishaar (2003).
### پرسش ۳. طراحی و تفسیر دو کارآزمایی بالینی
کدام گزینه طراحی کارآزماییهای Giesen-Bloo و همکاران (۲۰۰۶) و Bamelis و همکاران (۲۰۱۴) را دقیقتر توصیف میکند؟
الف) مطالعهٔ نخست طرحوارهدرمانی را با رفتاردرمانی دیالکتیکی در اختلال شخصیت مرزی مقایسه کرد؛ مطالعهٔ دوم آن را با درمان شناختی ـ رفتاری در اختلالات خوشهٔ B سنجید.
ب) مطالعهٔ نخست طرحوارهدرمانی را با رواندرمانی متمرکز بر انتقال در اختلال شخصیت مرزی مقایسه کرد؛ مطالعهٔ دوم آن را با COP و TAU در نمونهای شامل اختلالات خوشهٔ C، پارانوئید، نمایشی و خودشیفته سنجید.
ج) مطالعهٔ نخست طرحوارهدرمانی فردی را با گروهی مقایسه کرد؛ مطالعهٔ دوم طرحوارهدرمانی را با رواندرمانی متمرکز بر انتقال در اختلال شخصیت مرزی و ضداجتماعی مقایسه کرد.
د) مطالعهٔ نخست طرحوارهدرمانی را با درمان معمول در اختلال شخصیت مرزی مقایسه کرد؛ مطالعهٔ دوم فقط بیماران دارای اختلال شخصیت مرزی را به دو گروه درمانی تخصیص داد.
پاسخ صحیح: ب
تبیین: Giesen-Bloo و همکاران طرحوارهدرمانی را با رواندرمانی متمرکز بر انتقال (TFP) در بیماران سرپایی مبتلا به اختلال شخصیت مرزی مقایسه کردند. Bamelis و همکاران طرحوارهدرمانی را با رواندرمانی شفافسازمحور (COP) و درمان معمول (TAU) در نمونهای شامل اختلالات شخصیت خوشهٔ C و نیز اختلالات پارانوئید، نمایشی و خودشیفته مقایسه کردند.
از نظر نقد پژوهش، Arnoud Arntz در هر دو مقاله نویسنده بود. این همپوشانی میتواند هنگام بررسی احتمال treatment allegiance یا گرایش پژوهشگران به درمان مورد مطالعه در نظر گرفته شود، اما بهخودیخود اثباتکنندهٔ سوگیری نیست. برای ارزیابی معتبر، باید طراحی مطالعه، وفاداری درمانی، کیفیت اجرا، پیامدها و شواهد مستقل نیز بررسی شوند.
منابع: Giesen-Bloo et al. (2006)؛ Bamelis et al. (2014).
### پرسش ۴. بازسازی تصویری: تغییر تجربه یا تغییر واقعیت تاریخی؟
مراجعی خاطرهای از تحقیرشدن در کودکی را در بازسازی تصویری مرور میکند. هنگام تجربهٔ تصویر از دید کودک، درمانگر میخواهد به نیازهای هیجانی برآوردهنشده پاسخ دهد. کدام توصیف با منطق این مداخله در طرحوارهدرمانی سازگارتر است؟
الف) تصویر باید بدون تغییر مرور شود تا خوگیری رخ دهد؛ هرگونه ورود درمانگر یا تغییر صحنه، اعتبار خاطره را مخدوش میکند.
ب) مراجع باید تصویر را صرفاً از دید ناظر بزرگسال ببیند؛ هدف اصلی کاهش برانگیختگی از راه فاصلهگیری شناختی است.
ج) درمانگر میتواند در تصویر نقش حمایتی بگیرد و به نیاز برآوردهنشده پاسخ دهد؛ هدف تغییر معنای هیجانی تجربه است، نه اثبات یا جایگزینی واقعیت تاریخی.
د) درمانگر باید تصویری مثبت را بهعنوان خاطرهٔ واقعی جایگزین کند؛ سپس خاطرهٔ اولیه با تمرین کافی از حافظه حذف میشود.
پاسخ صحیح: ج
تبیین: بازسازی تصویری با هدف تغییر معنای هیجانی و پاسخ فرد به خاطرات یا تصاویر ذهنی آزارنده به کار میرود. در طرحوارهدرمانی، درمانگر ممکن است در تصویر وارد شود و از کودک آسیبپذیر حمایت کند؛ در مراحل بعد، با توجه به آمادگی مراجع، نقش بزرگسال سالم و پاسخگویی به نیازهای هیجانی تقویت میشود.
این تکنیک برای اثبات جزئیات خاطره یا کاشت خاطرهٔ جدید طراحی نشده است. همچنین، هرچند خوگیری میتواند در تغییر هیجانی نقش داشته باشد، نمیتوان بازسازی تصویری را بهطور کلی به خوگیری تقلیل داد؛ سازوکارهای آن همچنان موضوع پژوهشاند.
منابع: Arntz & Weertman (1999)؛ Arntz (2012)؛ Arntz & Jacob (2012).
### پرسش ۵. تقدم زمانی و اثبات سازوکار تغییر
در مطالعهای دربارهٔ طرحوارهدرمانی برای افسردگی مزمن، باورهای هستهای منفی و نشانههای افسردگی بهطور مکرر سنجیده شدند. تغییر باورهای هستهای بر تغییر نشانهها مقدم نبود و این دو بهصورت همزمان تغییر کردند. کدام نتیجهگیری روششناختی دفاعپذیرتر است؟
الف) یافته نظریه را بهطور قطعی رد میکند، زیرا تغییر طرحواره باید در تمام بیماران پیش از کاهش نشانهها رخ دهد.
ب) یافته سازوکار را اثبات میکند، زیرا همزمانی تغییر باورها و نشانهها برای استنباط رابطهٔ علّی کفایت دارد.
ج) یافته با فرضیهٔ تقدم تغییر باورهای هستهای بر کاهش نشانهها سازگار نیست، اما بهتنهایی نظریه را رد نمیکند؛ شاخص محدود، فاصلهٔ سنجشها و عوامل دیگر نیز باید بررسی شوند.
د) یافته ثابت میکند که کاهش نشانهها علت تغییر باورها بوده است، زیرا تقدم زمانی تغییر باورها مشاهده نشده است.
پاسخ صحیح: ج
تبیین: Renner و همکاران (۲۰۱۸) در پژوهش مربوط به افسردگی مزمن گزارش کردند که تغییر طرحوارهها و اتحاد درمانی، تغییر بعدی نشانهها را پیشبینی نکرد و تغییر طرحوارهها و نشانهها همزمان رخ داد.
این نتیجه با یک فرضیهٔ ساده که در آن تغییر باورهای هستهای الزاماً پیش از کاهش نشانهها رخ میدهد، سازگار نیست؛ اما به معنای رد تمام سازوکارهای طرحوارهدرمانی نیست. باورهای هستهای تنها شاخصی محدود از طرحوارهاند و فاصلهٔ زمانی میان سنجشها ممکن است ترتیب واقعی تغییر را آشکار نکند. همچنین، نبود گروه کنترل، تفسیر علّی را محدود میکند.
مرور نظاممند Taylor و همکاران (۲۰۱۷) نیز گزارش کرد که شواهد رسمی تحلیل میانجی در این حوزه محدود بوده است؛ ازاینرو، اثبات سازوکار نیازمند طرحهای پژوهشی قویتر از همزمانی دو متغیر است.
منابع: Renner et al. (2018)؛ Taylor, Bee, & Haddock (2017)؛ Kazdin (2007).
### پرسش ۶. تمایز محافظ جداشده و خودآرامساز جداشده
مراجعی هنگام صحبت دربارهٔ تعارضهای خانوادگی، بیحسی هیجانی و فاصلهگیری شناختی نشان میدهد. بیرون از جلسه، پس از تعارض، ساعتها فیلم میبیند و گاهی الکل مصرف میکند تا از افکار ناراحتکننده فاصله بگیرد. کدام صورتبندی دقیقتر است؟
الف) بیحسی و فیلمدیدن هر دو محافظ جداشده را نشان میدهند؛ بنابراین بررسی جداگانهٔ کارکرد مصرف الکل ضرورتی ندارد.
ب) بیحسی و فاصلهگیری ممکن است با محافظ جداشده سازگار باشند؛ فیلمدیدن و مصرف الکل نیز ممکن است کارکرد خودآرامسازی جداشده داشته باشند، اما ارزیابی خطر و کارکرد هر رفتار جداگانه لازم است.
ج) بیحسی و مصرف الکل هر دو خودآرامساز جداشده را نشان میدهند؛ بنابراین درمانگر باید بدون بررسی بیشتر مستقیماً از کار تجربی استفاده کند.
د) این رفتارها فقط مقاومت در برابر درمان را نشان میدهند؛ بنابراین باید تا حذف آنها از هرگونه بررسی هیجانی اجتناب کرد.
پاسخ صحیح: ب
تبیین: محافظ جداشده (Detached Protector) با قطع یا محدودکردن تماس با هیجانها، نیازها و روابط آسیبپذیر مرتبط است. خودآرامساز جداشده (Detached Self-Soother) میتواند از فعالیتهای تکراری یا مصرف مواد برای کاهش تماس با هیجانهای دردناک استفاده کند. این حالتها ممکن است همزمان باشند، اما تعیین آنها به کارکرد رفتار و بافت وقوع آن وابسته است.
مصرف الکل باید جدا از صورتبندی حالتها از نظر فراوانی، پیامدها و خطر ارزیابی شود. برچسبگذاری یک رفتار بهعنوان حالت مقابلهای، جایگزین ارزیابی بالینی مصرف مواد نیست. انتخاب مداخلهٔ تجربی نیز باید به ایمنی، آمادگی مراجع و ظرفیت او برای تنظیم هیجان توجه کند.
منابع: Young, Klosko, & Weishaar (2003)؛ Arntz & Jacob (2012).
### پرسش ۷. تمایز والد تنبیهگر از والد سختگیر
مراجع الف پس از اشتباه میگوید: «من بیارزشم و سزاوار مجازاتم.» مراجع ب میگوید: «باید بینقص باشم؛ وگرنه ضعفم آشکار میشود» و برای رسیدن به استانداردهای خود، استراحت را کنار میگذارد. کدام صورتبندی دقیقتر است؟
الف) مراجع الف احتمالاً والد تنبیهگر و مراجع ب احتمالاً والد سختگیر را نشان میدهد؛ درمان بر کاهش قدرت این پیامها و تقویت بزرگسال سالم متمرکز میشود.
ب) مراجع الف والد سختگیر و مراجع ب والد تنبیهگر را نشان میدهد؛ درمان باید هر دو استاندارد را بدون تمایز کاهش دهد.
ج) هر دو فقط کودک آسیبپذیر را نشان میدهند؛ بنابراین بررسی حالتهای والد برای صورتبندی مورد لازم نیست.
د) هر دو بزرگسال سالم را نشان میدهند؛ زیرا خودارزیابی انتقادی و استانداردهای بالا بهطور معمول انطباقیاند.
پاسخ صحیح: الف
تبیین: حالت والد تنبیهگر (Punitive Parent) با محکومکردن، تحقیر یا سزاوار مجازات دانستن خود همراه است. حالت والد سختگیر (Demanding Parent) بیشتر بر الزام به عملکرد، کمال یا رعایت استانداردهای افراطی تأکید دارد. این حالتها ممکن است همزمان وجود داشته باشند، اما تمایز آنها برای صورتبندی و مداخله اهمیت دارد.
هدف درمان حذف مسئولیتپذیری یا تلاش سازنده نیست؛ بلکه کاهش خودتنبیهی و فشار ناسالم و تقویت پاسخ واقعبینانه، متعادل و حمایتگر به اشتباههاست.
منابع: Young, Klosko, & Weishaar (2003)؛ Arntz & Jacob (2012).
### پرسش ۸. جبران افراطی و شرم زیربنایی
مراجعی در جلسات، موفقیتهایش را برجسته میکند و پیشنهاد درمانگر را کمارزش میخواند. پس از بازخوردی ملایم، حالت تهاجمی پیدا میکند. او در شرح حال خود از تحقیر مکرر در کودکی میگوید. کدام مداخله با صورتبندی حالتمحور سازگارتر است؟
الف) رفتار خودبزرگبینانه را شاهد کافی برای طرحوارهٔ استحقاق دانستن و تمرکز انحصاری بر آموزش همدلی.
ب) رفتار تهاجمی را شاهد قطعی برای طرحوارهٔ نقص/شرم دانستن و آغاز فوری بازسازی خاطرات کودکی.
ج) دو رفتار را بهعنوان فرضیههایی دربارهٔ حالتهای جبرانی بررسی کردن، مرزهای ایمنی را حفظ کردن و امکان بررسی تدریجی آسیبپذیری زیربنایی را فراهم ساختن.
د) حالت تهاجمی را بهعنوان والد تنبیهگر بیرونیشده تفسیر کردن و درمان را تا کنترل کامل خشم متوقف ساختن.
پاسخ صحیح: ج
تبیین: خودبزرگبینی یا رفتار تهاجمی میتواند در برخی موارد نقش جبران افراطی داشته باشد؛ برای مثال، در برابر احساس شرم، نقص یا آسیبپذیری. بااینحال، رفتار ظاهری بهتنهایی برای تعیین طرحوارهٔ زیربنایی کافی نیست و توضیحهای دیگری نیز باید بررسی شوند.
درمانگر ضمن حفظ مرزهای روشن و رسیدگی به هرگونه تهدید، کارکرد احتمالی رفتار را با همدلی بررسی میکند. دسترسی به کودک آسیبپذیر یا خاطرات دردناک باید تدریجی و متناسب با آمادگی مراجع باشد. همدلی با کارکرد رفتار به معنای پذیرش رفتار تهدیدآمیز نیست.
منابع: Young, Klosko, & Weishaar (2003)؛ Arntz & Jacob (2012).
### پرسش ۹. تفسیر کارآزمایی سهبازویی طرحوارهدرمانی
در کارآزمایی تصادفیشدهٔ Arntz و همکاران (۲۰۲۲)، ۴۹۵ فرد مبتلا به اختلال شخصیت مرزی به طرحوارهدرمانی عمدتاً گروهی، طرحوارهدرمانی ترکیبی فردی ـ گروهی یا درمان معمول بهینه تخصیص یافتند. کدام نتیجهگیری با نتایج پیامد اصلی، یعنی تغییر شدت اختلال شخصیت مرزی، سازگار است؟
الف) قالب عمدتاً گروهی از درمان معمول برتر بود؛ بنابراین برتری آن بر قالب ترکیبی نیز از همین مقایسه نتیجه میشود.
ب) قالب ترکیبی فردی ـ گروهی از درمان معمول و قالب عمدتاً گروهی مؤثرتر بود؛ قالب عمدتاً گروهی بهتنهایی تفاوت معناداری با درمان معمول نشان نداد.
ج) هر دو قالب طرحوارهدرمانی در مقایسه با درمان معمول برتری معنادار داشتند؛ بنابراین وجود جلسات فردی برای پیامد درمان اهمیتی ندارد.
د) قالب ترکیبی از درمان معمول مؤثرتر بود؛ بنابراین جلسات فردی بهتنهایی عامل علّی اصلی بهبود شناخته میشوند.
پاسخ صحیح: ب
تبیین: در این کارآزمایی، طرحوارهدرمانی ترکیبی فردی ـ گروهی (IGST) در کاهش شدت اختلال شخصیت مرزی از درمان معمول بهینه و قالب عمدتاً گروهی (PGST) مؤثرتر بود. در پیامد اصلی، قالب عمدتاً گروهی بهتنهایی تفاوت معناداری با درمان معمول نداشت.
این مطالعه از قالب ترکیبی حمایت میکند، اما نمیتواند اثر مستقل جلسات فردی را از دیگر اجزای درمان ترکیبی جدا کند؛ برای چنین نتیجهای به طراحی پژوهشی مناسب برای آزمون مؤلفههای درمان نیاز است.
منبع: Arntz et al. (2022).
### پرسش ۱۰. شیمی طرحوارهای و چرخهٔ معیوب زوجی
در یک زوج، شریک الف از رهاشدگی میترسد و هنگام فاصلهگرفتن طرف مقابل، اطمینانخواهی مکرر میکند. شریک ب در پاسخ به این درخواستها احساس میکند نیازهای هیجانیاش نادیده گرفته شده و بیشتر فاصله میگیرد. هر دو میگویند از ابتدا کشش شدیدی به یکدیگر داشتهاند. کدام صورتبندی مفهومی دقیقتر است؟
الف) شیمی طرحوارهای به شباهت طرحوارههای دو شریک اشاره دارد؛ چرخهٔ معیوب زمانی شکل میگیرد که طرحوارههای آنها کاملاً متفاوت باشند.
ب) شیمی طرحوارهای و چرخهٔ معیوب مترادفاند؛ هر دو فقط توصیف تعارضهای فعلیاند و به کشش اولیه ارتباطی ندارند.
ج) شیمی طرحوارهای به کشش یا آشنایی هیجانی مرتبط با الگوهای آشنا اشاره میکند؛ چرخهٔ معیوب فرایند تعاملیای است که پاسخهای مقابلهای دو شریک میتوانند در آن الگوهای یکدیگر را تقویت کنند.
د) کشش اولیه ثابت میکند که شریک الف و شریک ب طرحوارههای مکمل دارند؛ بنابراین چرخهٔ توصیفشده نتیجهٔ اجتنابناپذیر رابطه است.
پاسخ صحیح: ج
تبیین: در ادبیات طرحوارهدرمانی زوجی، شیمی طرحوارهای (Schema Chemistry) به کشش یا آشنایی هیجانی مرتبط با الگوهای طرحوارهای اشاره دارد؛ این مفهوم لزوماً به معنای شباهت طرحوارههای دو شریک نیست. چرخهٔ معیوب رابطه مفهومی متمایز است: رفتار یک شریک میتواند واکنش مقابلهای شریک دیگر را برانگیزد و آن واکنش نیز ترس یا باور اولیهٔ شریک نخست را تقویت کند.
در مثال حاضر، اطمینانخواهی ممکن است به فاصلهگیری منجر شود و فاصلهگیری نیز ترس رهاشدگی را افزایش دهد. این صورتبندی فرضیهای برای بررسی در درمان است؛ نه اثبات علت کشش اولیه یا پیشبینی قطعی دوام رابطه.
منابع علمی
1\. Young, J. E., Klosko, J. S., & Weishaar, M. E. (2003). Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. Guilford Press.
2\. Arntz, A., & Jacob, G. (2012). Schema Therapy in Practice: An Introductory Guide to the Schema Mode Approach. Wiley-Blackwell.
3\. Giesen-Bloo, J., van Dyck, R., Spinhoven, P., van Tilburg, W., Dirksen, C., van Asselt, T., Kremers, I., Nadort, M., & Arntz, A. (2006). Outpatient psychotherapy for borderline personality disorder: Randomized trial of schema-focused therapy vs transference-focused psychotherapy. Archives of General Psychiatry, 63(6), 649–658. [https://doi.org/10.1001/archpsyc.63.6.649](https://doi.org/10.1001/archpsyc.63.6.649)
4\. Bamelis, L. L. M., Evers, S. M. A. A., Spinhoven, P., & Arntz, A. (2014). Results of a multicenter randomized controlled trial of the clinical effectiveness of schema therapy for personality disorders. American Journal of Psychiatry, 171(3), 305–322. [https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2013.12040518](https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2013.12040518)
5\. Arntz, A., & Weertman, A. (1999). Treatment of childhood memories: Theory and practice. Behaviour Research and Therapy, 37(8), 715–740.
6\. Arntz, A. (2012). Imagery rescripting as a therapeutic technique: Review of clinical trials, basic studies, and research agenda. Journal of Experimental Psychopathology, 3(2), 189–208. [https://doi.org/10.5127/jep.024211](https://doi.org/10.5127/jep.024211)
7\. Renner, F., DeRubeis, R., Arntz, A., Peeters, F., Lobbestael, J., & Huibers, M. J. H. (2018). Exploring mechanisms of change in schema therapy for chronic depression. Journal of Behavior Therapy and Experimental Psychiatry, 58, 97–105. [https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2017.10.002](https://doi.org/10.1016/j.jbtep.2017.10.002)
8\. Taylor, C. D. J., Bee, P., & Haddock, G. (2017). Does schema therapy change schemas and symptoms? A systematic review across mental health disorders. Psychology and Psychotherapy: Theory, Research and Practice, 90(3), 456–479. [https://doi.org/10.1111/papt.12112](https://doi.org/10.1111/papt.12112)
9\. Kazdin, A. E. (2007). Mediators and mechanisms of change in psychotherapy research. Annual Review of Clinical Psychology, 3, 1–27. [https://doi.org/10.1146/annurev.clinpsy.3.022806.091432](https://doi.org/10.1146/annurev.clinpsy.3.022806.091432)
10\. Arntz, A., Jacob, G. A., Lee, C. W., Brand-de Wilde, O. M., Fassbinder, E., Harper, R. P., Lavender, A., Lockwood, G., Malogiannis, I. A., Ruths, F. A., Schweiger, U., Shaw, I. A., Zarbock, G., & Farrell, J. M. (2022). Effectiveness of predominantly group schema therapy and combined individual and group schema therapy for borderline personality disorder: A randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 79(4), 287–299. [https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2022.0010](https://doi.org/10.1001/jamapsychiatry.2022.0010)
11\. Simeone-DiFrancesco, C., Roediger, E., & Stevens, B. A. (2015). Schema Therapy with Couples: A Practitioner’s Guide to Healing Relationships. Wiley-Blackwell.
12\. Young, J. E., & Klosko, J. S. (1993). Reinventing Your Life. Dutton.