
مجاز یکی از آرایههای ادبی زبان فارسی است که در آن ، واژهای را در معنایی غیر از معنای حقیقی خودش به کار میبریم ، به شرط آنکه بین معنای حقیقی و معنای مجازی آن ، رابطهای وجود داشته باشد .
تمام کلاس خندیدند .
آیا منظور این است که خود کلاس ، یعنی اتاق ، خندیده است؟ خیر!
منظور از << کلاس >> دانشآموزان داخل کلاس است . پس واژه ی << کلاس >> در معنای حقیقی خودش به کار نرفته و بهجای << دانشآموزان کلاس >> آمده است . بنابراین کلاس مجاز از دانش اموزان داخل کلاس است .
جهان از این تصمیم شگفتزده شد .
ایا منظور این است که جهان شگفت زده شده است ؟ خیر !
در اینجا جهان مجاز از مردم جهان است .
رابطه ی جهان و مردم جهان چیست ؟ جهان محل سکونت مردم جهان است .
با آمدن دی ، تمام کوچههای شهر در جامه سپید برف ، به خوابی عمیق فرو رفتند .
در اینجا دی مجاز از زمستان است .
رابطه ی دی و زمستان چیست ؟ جزء بهجای کل
هزاران عاشق ، در راه دفاع از این خاک ، جان شیرین خود را نثار کردند .
در اینجا خاک مجاز از کشور و میهن است .
رابطه ی خاک و کشور چیست ؟ خاک بخشی از کشور و میهن است . جزء بهجای کل
قلم سعدی قرن هاست که چراغ راه مشتاقان معرفت است.
در اینجا قلم مجاز از نوشته ها است .
رابطه ی قلم و نوشته ها چیست ؟ قلم وسیله و سبب نوشتن است .
تا اینجا دانستیم که اگر واژه ای در معنای غیر حقیقی خود بکار رود ، مجاز و یا استعاره ایجاد می شود .
اما تفاوت این دو ارایه چیست ؟
در واقع استعاره نوعی مجاز است که در ان رابطه ی بین دو واژه بر اساس شباهت است .
بنابراین ابتدا معنای حقیقی و معنای غیر حقیقی واژه مورد نظر را تشخیص دهید و سپس انها را باهم مقایسه کنید .
ایا شباهتی میان انها وجود دارد ؟
اگر جواب مثبت است ، مجاز از نوع استعاره است .
اگر جواب منفی است و رابطه ای بغیر از شباهت میان دو واژه احساس می کنید ، مجاز از نوع غیر استعاره است .
به یاران گفت کز خاکی و ابی*** ندیدم کس بدین حاضر جوابی
معنای حقیقی : خاکی و ابی
معنای غیر حقیقی : همه ی موجودات
ایا میان این دو واژه ، شباهتی احساس میکنید ؟ خیر !
بنابراین مجاز از نوع غیر استعاره است .
سپید شد چون درخت شکوفه دار ، سَرَمْ
معنای حقیقی : سر
معنای غیر حقیقی : موی سر
ما نمی توانیم بگوییم مو مانند سر است . بلکه باید بگوییم سر محل رویس مو است .
بنابراین رابطه ی بین دو واژه مبتنی بر شباهت نیست و مجاز از نوع غیر استعاره است .
گل در بر و می در کف و معشوق به کام است ***سلطان جهانم به چنین روز غلام است
معنای حقیقی : می
معنای غیر حقیقی : جام می
معنای حقیقی : کف دست
معنای غیر حقیقی : خودِ دست
در هر دو واژه ، مجاز از نوع غیر استعاره است زیرا رابطه مبتنی بر شباهت نیست .
نکته : رابطه ی میان معنای حقیقی و معنای غیر حقیقی می تواند انواع مختلفی داشته باشد که دانش اموزان ، به جز دانش اموزان رشته ی انسانی ، لازم نیست ان را حفظ کنند . همین قدر که بتوانند مجاز را تشخیص دهند کفایت می کند .
نویسنده : ایلیار منازاده