لطفا برای حمایت از من این مطلب را در سایت سیمیاک( simiak . ir ) مطالعه فرمایید .
عنوان: درس اول ، شکر نعمت
برگرفته از: گلستان سعدی
قالب: نثر مُسَجَّع

مِنَّت : سپاس، شُکر، نیکویی
عَزَّوَجَل : گرامی، بزرگ و بلندمرتبه است؛ بعد از
ذکر نام خداوند به کار می رود.
طاعت : اطاعت
قُربَت : نزدیکی --> غُربَت : دوری
مَزید : افزونی ، زیادی
فرو رفتن نَفَس : عمل دم
مُمِدّ : مدد کننده
حیات : زندگی
برامدن نَفَس : عمل بازدم
مُفَرِّح : شادی بخش ، فَرَح انگیز
ذات : وجود
آل : خاندان
قلیل : کم
عِباد : بندگان ، جمع عَبْد
شَکور : بسیار شکر کننده
بِهْ : بهتر
تقصیر : گناه ، کوتاهی ، کوتاهی کردن
عُذر : توبه
وَرنه : مخفف و اگر نه
سزاوار : شایسته ، لایق
بی حساب : فراوان
خوان : سفره ، سفرۀ فراخ و گشاده
کشیدن خوان : پهن کردن سفره
ناموس : آبرو ، شرافت
فاحش : آشکار ، واضح
وظیفه : مقرّری، وجه معاش
وظیفۀ روزی : رزق مقرّر و معیّن
روزی : رزق ، مقدار خوراک یا وجه معاش که هر کس
روزانه به دست می آورد یا به او می رسد.
خطا : اشتباه
مُنکَر : زشت ، ناپسند --> مُنکِر : انکار کننده
فَرّاش : فرش گستر ، گسترنده ی فرش
دایه : زنی که به جای مادر به کودک شیر می دهد و
یا از او پرستاری می کند.
بنات : جمع بِنت ، دختران
نَبات : گیاه ، رُستَنی
مهد : گهواره
خِلعَت : هدیه
قَبا : جامه ، جامه ای که از سوی پیش باز است و پس
از پوشیدن دو طرف پیش را با دکمه به هم پیوندند.
وَرَق : برگ
در بر گرفته : پوشانده
اطفال : چمع طفل ، کودکان
شاخ : شاخه ی درخت
قُدوم : آمدن ، قدم نهادن ، فرارسیدن
موسِم : فصل ، هنگام ، زمان
ربیع : بهار
عُصاره : آبی که از فشردن میوه و یا چیز دیگر به دست می
آورند؛ افشره ، شیره
تاک : درخت انگور ، رَز
شهد : عسل
شهد فایِق : عسل خالص
باسِق : بلند ، بالیده
غفلت : بی خبری
سرگشته : حیران
فرمانبُردار : مٌطیع
اِنصاف : عدالت
خبر : حدیث
کایِنات : جمع کاینه ، همۀ موجودات جهان
مَفْخَر : هر چه بدان فخر کنند و بنازند ، مایۀ افتخار
صَفْوَت : برگزیده ، برگزیده از افراد بشر
تَتَمِّه : باقی مانده
تتمّۀ دور زمان: مایۀ تمامی و
کمال گردش روزگار ، مایۀ تمامی و کمال دورِ زمان
رسالت
شَفیع : شفاعت کننده، پایمرد
مُطاع : فرمانروا ، اطاعت شده ، کسی که دیگری فرمان
او را می برََد.
نبی : پیغمبر ، پیام آور ، رسول
قَسیم : صاحب جمال
جَسیم : خوش اندام
نَسیم : خوش بو
وَسیم : دارای نشان پیامبری
بَلَغَ : رسید
عُلیٰ : مرتبه ی بلند
دُجیٰ : تاریکی
جمال : تاریکی
خِصال : جمع خصلت ، خوی ها
پریشان روزگار : اشفته حال
اِنابَت : بازگشت به سوی خدا ، توبه ، پشیمانی
اِجابَت : پذیرفتن
جَلَّ و عَلا : بزرگ و بلند مرتبه است.
ایزد : خداوند
اِعراض : روی گرداندن از کسی و یا چیزی ، روی گردانی
تَضَرُّع : زاری کردن ، التماس کردن
سُبحانَهُ و تعالی : پاک و بلند مرتبه است
لَیْسَ : نیست
عاکِفان : جمع عاکف ، کسانی که در مدّتی معیّن در مسجد
بمانند و به عبادت می پردازند.
مُعْتَرِفْ : اقرارکننده ، اعتراف کننده
واصِفان : جمع واصف، وصف کنندگان، ستایندگان
حِلیه : زیور ، زینت
تَحَیُّر : سرگشتگی ، سرگردانی
منسوب : نسبت داده شده --> منصوب : نصب شده
بی دل : عاشق
بی نشان : خداوند
صاحب دل : عارف
جیب : یقه ، گریبان
مراقبت : در اصطلاح عرفانی ، کمال توجّه بنده به
حق و یقین بر اینکه خداوند در همۀ احوال، عالِم
بر ضمیر اوست ، نگاه داشتن دل از توجّه به غیرِحق
مُکاشِفَت : کشف کردن و آشکارساختن ، در اصطلاح
عرفانی، پی بردن به حقایق است.
مُسْتَغرِق : غرق شده
مُعامِلَت : اعمال عبادی ، احکام و عبادات شرعی ، در
متن درس ، مقصود همان کار مراقبت و مکاشفت
است.
انبساط : حالتی که در آن ، احساس بیگانگی و ملاحظه
و رودربایستی نباشد ، خودمانی شدن
تُحفه : هدیه
کرامت کردن : عطا کردن ، بخشیدن
بَنان : سرانگشت ، انگشت
کِلْک : قلم
منّت خدای را ، عَزَّ وَ جَلّ ، که طاعتش موجبِ قربت است و به شکر اندرش مزیدِ
نعمت . هر نفََسی که فرو می رود ، مُمِدِّ حیات است و چون بر می آید ، مُفرِّحِ ذات . پس
در هر نفََسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب .
معنی : سپاس و شکر برای خداوند گرامی ، بزرگ و بلند مرتبه است که اطاعت او موجب نزدیکی به اوست و شکرگزاری او موجب زیادی نعمت است . عمل دم ، مدد کننده ی زندگی است و عمل بازدم ، شادی بخش وجود است . پس در هر نَفَس دو نعمت وجود دارد و شکرگزاری هر نعمتی واجب است .
قلمرو ادبی : قُربت و نعمت = سجع / حیات و ذات = سجع / فرو می رود و برمی اید = سجع و تضاد / نعمت = تکرار / جمله ی << به شکر اندرش مزید نعمت >> به ایه ی << لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ = اگر شکرگزاری کنید ، نعمت شما را افزون خواهم کرد >> تلمیح دارد
قلمرو زبانی : را در <<منت خدای را>> به معنی برای = حرف اضافه (=منت برای خداست) / ش در <<طاعتش>> = مضاف الیه (= طاعت او ) / ش در << اندرش >> = مضاف الیه شکر ( = شکر او ) / اوردن دو حرف اضافه <<به>> و << اندر >> برای یک متمم <<شکر>> = ویژگی سَبْکی = ویژگی دستوری کهن / فعل << است >> بعد از عز و جل ، نعمت ، ذات و واجب = حذف به قرینه لفظی / قُربَت و غُربَت = هم اوا / حیات و حیاط = هم اوا / خدای را (= برای خدا ) = مسند
بیت 1 : از دست و زبان که برآید ***کز عهده ی شکرش به درآید
معنی : هیچ کس نمی تواند با اعمال و گفتارش ، شکرگزار خداوند باشد .
قلمرو ادبی : دست = مجاز از اعمال / زبان مجاز از گفتار (=سخن) / دست و زبان = مراعات النظیر / مصراع اول = استفهام انکاری (= پرسش انکاری ) / برآید و درآید = جناس ناقص(ناهمسان) /
قلمرو زبانی : که در مصراع اول به معنی چه کسی = ضمیر پرسشی و مضاف الیه / که در مصراع دوم = حرف ربط وابسته ساز / ش در شکرش = مضاف الیه مضاف الیه (= عهده ی شکر او ) / از دست و زبان که براید = جمله هسته (پایه) / از عهده ی شکرش به دراید = جمله وابسته (پیرو) / مصراع دوم که جمله وابسته (پیرو) است ، نهاد جمله هسته (پایه) است / برآید = بر می آید = مضارع اخباری / درآید = مضارع التزامی
<< اعِْمَلوُا آلَ د اودُ شُکْرا و قلَیلٌ منِۡ عِبادِیَ الشَّکُورُ >> .
معنی : ای خاندان داوود ، شکرگزاری کنید و تعداد کمی از بندگان من شکرگزارند .
قلمرو ادبی : تضمین ایه ی 13 از سوره سبا ( فقط بدانید تضمین است )
بیت 2 : بنده همان بِهْ که ز تقصیر خویش*** عذر به درگاهِ خدای آوَرَد
معنی : همان بهتر است که بنده به خاطر کوتاهی خود ، به خداوند توبه کند .
قلمرو ادبی : بنده و خدا = مراعات النظیر
قلمرو زبانی : همان = نهاد / بِهْ در مصراع اول = مسند / فعل است بعد از بِهْ = حذف به قرینه معنایی / که = حرف ربط وابسته ساز / همان بِهْ [است] = جمله هسته ( پایه ) / بنده ز تقصیر خویش عذر به درگاه خدای آوَرَد = جمله وابسته ( پیرو ) / بنده = نهاد جمله ی وابسته ( پیرو ) / خویش و خیش = هم اوا
بیت 3 : وَرنه ، سزاوارِ خداوندی اش ***کس نتواند که به جای آوَرَد
معنی : و اگر نه ، هیچکس نمی تواند انگونه که شایسته خداوند است ، شکرگزاری کند .
قلمرو زبانی : سزاوار = مفعول / خداوندی = مضاف الیه / ش = مضاف الیه مضاف الیه / کس = نهاد / که = حرف ربط وابسته ساز / کس نتواند = جمله هسته ( پایه ) / به جای اورد = جمله وابسته ( پیرو )
بارانِ رحمتِ بی حسابش همه را رسیده و خوانِ نعمتِ بی دریغش همه جا کشیده.
معنی : رحمت فراوان خداوند مانند باران به همه ی موجودات رسیده و نعمت های بی دریغش مانند سفره ی فراخ و گشاده همه جا پهن شده است .
قلمرو ادبی : باران رحمت = اضافه ی تشبیهی --> رحمت = مشبه ، باران = مشبه به / رسیده و کشیده = سجع / خوان نعمت = اضافه ی تشبیهی --> نعمت = مشبه ، خوان = مشبه به
قلمرو زبانی : <<ش>> در <<بی حسابش>> = مضاف الیه / << را >> در << همه را >> = حرف اضافه به معنی به / همه = متمم / فعل است بعد از رسیده و کشیده = حذف به قرینه ی معنایی / رسیده است و کشیده است = ماضی نقلی / خوان و خان = هم اوا / خوان = نهاد / نعمت = مضاف الیه / << ش >> در << بی دریغش >> = مضاف الیه برای نعمت = مضاف الیه مضاف الیه / بی دریغ = صفت برای نعمت = صفت مضاف الیه

پردۀ ناموسِ بندگان به گناهِ فاحش ندرد و وظیفۀ روزی به خطایِ مُنکَر نبُرد.
معنی : خداوند ، ابروی بندگان را به خاطر گناه اشکار نمی ریزد و رزق مقرر و معین را به خاطر اشتباه زشت و ناپسند قطع نمی کند .
قلمرو ادبی : پرده ی ناموس = اضافه ی تشبیهی --> ناموس = مشبه ، پرده = مشبه به / پرده دریدن = کنایه از اشکار کردن راز ، رسوا کردن / فاحش = ایهام : 1- اشکار 2- زشت / ندرد و نبرد = سجع / گناه و خطا = مراعات النظیر
قلمرو زبانی : پرده = مفعول / ناموس = مضاف الیه / بندگان = مضاف الیه مضاف الیه / وظیفه = مفعول / ندرد و نبرد = مضارع اخباری = نمی درد و نمی برد
فرّاشِ بادِ صبا را گفته تا فرشِ زمرّدین بگسترد و دایۀ ابرِ بهاری را فرموده تا
بناتِ نبات در مهدِ زمین بپرورد.
معنی : خداوند به باد صبا گفته تا سبزه ها را مانند فرشی بگستراند و به ابر بهاری فرمان داده تا مانند پرستاری ، گیاهان را مانند دختران در گهواره ی زمین ، پرورش دهد .
قلمرو ادبی = فراش باد صبا = اضافه ی تشبیهی --> باد صبا = مشبه ، فراش = مشبه به / گشتردن فرش به باد صبا نسبت داده شده = تشخیص / فرش زمردین = استعاره از سبزه ها / بگسترد و بپرورد = سجع / دایه ی ابر بهاری = اضافه ی تشبیهی --> ابر بهاری = مشبه ، دایه = مشبه به / بنات نبات = اضافه ی تشبیهی --> نبات = مشبه ، بنات = مشبه به / بنات . نبات = جناس ناقص ( ناهمسان ) / مهد زمین = اضافه ی تشبیهی / دایه و مهد و بپرورد = مراعات النظیر / باد ، ابر ، بهار و نبات = مراعات النظیر
قلمرو زبانی : <<را>> در << فراش باد صبا را >> = حرف اضافه ، به معنی به / فراش = متمم / باد = مضاف الیه / صبا = مضاف الیه مضاف الیه / فعل است بعد از گفته و فرموده = حذف به قرینه معنایی / گفته است و فرموده است = ماضی نقلی / << را >> در << دایه ی ابر بهاری را >> = حرف اضافه ، به معنی به / دایه = متمم / ابر = مضاف الیه / بهاری = صفت مضاف الیه / صبا و سبا = هم اوا / بگسترد و بپرورد = مضارع التزامی


درختان را به خِلعتِ نوروزی قبای سبزِ ورق در بر گرفته و اطفالِ شاخ را به قدومِ موسمِ ربیع کلاهِ شکوفه بر سر نهاده.
معنی : خداوند به عنوان هدیه ی نوروزی ، لباس سبز رنگ از جنس برگ را در بر درختان گرفته است (= به درختان پوشانده است ) و به خاطر فرا رسیدن فصل بهار ، شکوفه را مانند کلاه بر سر شاخه های کوچک درختان قرار داده است.
قلمرو ادبی : قبای سبز ورق = اضافه ی تشبیهی --> ورق = مشبه ، قبای سبز = مشبه به / ورق = استعاره از برگ درختان / اطفال شاخ = اضافه ی تشبیهی / کلاه شکوفه = اضافه ی تشبیهی / گرفته و نهاده = سجع / درختان ، شاخ ، ورق و شکوفه = مراعات النظیر / خلعت ، قبا و کلاه = مراعات النظیر
قلمرو زبانی : << را >> در << درختان را >> = فک اضافه = در بر درختان / فعل است بعد از گرفته و نهاده = حذف به قرینه معنایی / << را >> در << اطفال شاخ را >> = فک اضافه = بر سر اطفال شاخ / گرفته است و نهاده است = ماضی نقلی / موسم = مضاف الیه / ربیع = مضاف الیه مضاف الیه / اطفال = مضاف الیه / شاخ = مضاف الیه مضاف الیه / درختان = مضاف الیه
عُصارۀ تاکی به قدرتِ او شهدِ فایق شده و تخمِ خرمایی به تربیتش نخلِ باسق گشته.
معنی : شیره ی درخت انگور با قدرت خداوند به عسل خالص تبدیل شده و هسته ی خرمایی با توجه و پرورش خداوند به نخل بلندی تبدیل شده است .
قلمرو ادبی : عصاره و شهد = مراعات النظیر / تاک ، خرما و نخل = مراعات النظیر / فایق و باسق ، شده و گشته = سجع
قلمرو زبانی : فعل است بعد از شده و گشته = حذف به قرینه معنایی / << ش >> در << تربیتش >> = مضاف الیه
بیت 4 : ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند*** تا تو نانی به کف اری و به غفلت نخوری
معنی : همه ی پدیده های هستی در تلاش هستند تا تو رزق و روزی بدست اوری و در بی خبری از خداوند از ان استفاده نکنی .
قلمرو ادبی : ابرو ، باد ، مه ، خورشید و فلک = مجاز از همه ی پدیده های هستی / نان = مجاز از رزق و روزی / کف = مجاز از دست / به کف اوردن = کنایه از بدست اوردن
قلمرو زبانی : ابر = نهاد / باد ، مه ، خورشید و فلک = معطوف به نهاد / در کار = متمم در جایگاه مسند / اری = بیاوری = مضارع التزامی / نخوری = مضارع التزامی / <<اند>> در <<کارند>> = هستند = مضارع اخباری / تا = حرف اضافه وابسته ساز / تو نانی به کف اری = جمله وابسته ( پیرو ) / ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند = جمله هسته ( پایه )
بیت 5 : همه از بهر تو سرگشته و فرمانبُردار*** شرط انصاف نباشد که تو فرمان نَبَری
معنی : همه ی پدیده های هستی حیران و مطیع تو هستند . عادلانه نیست که تو از خداوند اطاعت نکنی .
قلمرو ادبی : فرمانبردار و فرمان نبری = تضاد
قلمرو زبانی : از بهر = از برای = حرف اضافه مرکب / همه = ضمیر مبهم در نقش نهاد / فعل هستند بعد از فرمانبردار = حذف به قرینه معنایی / سرگشته = مسند / فرمانبردار = معطوف به مسند / بهر و بحر = هم اوا / که = حرف ربط وابسته ساز / تو فرمان نَبَری = جمله وابسته ( پیرو ) / شرط انصاف نباشد = جمله هسته ( پایه )
در خبر است از سَرورِ کاینات و مَفخرِ موجودات و رحمتِ عالمیان و صَفوَتِ آدمیان و تتَمّۀ دَورِ زمان، محمّد مصطفی، صَلیَّ اللهُ عَلیَهِ و آلهِ وَ سَلمَّ .
معنی : در حدیثی از پیامبر که شادی همه ی موجودات جهان ، مایه افتخار و رحمت جهانیان و برگزیده ادمیان و مایه تمامی و کمال گردش روزگار است امده است .
قلمرو ادبی : رحمت عالمیان به ایه ی << وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِين = و ما تو را جز رحمتی برای جهانیان نفرستادیم >> تلمیح دارد .
بیت 6 : شفیعٌ مُطاعٌ نَبِیٌّ کریم*** قَسیمٌ جَسیمٌ نَسیمٌ وَسیم
معنی : پیامبر ، شفاعت کننده ، فرمانروا ، پیام اور ، بسیار بخشنده ، صاحب جمال ، خوش اندام ، خوش بو و دارای نشان پیامبری است .
قلمرو ادبی : قسیم ، جسیم ، نسیم و وسیم = جناس ناقص ( ناهمسان )
بیت 7 : بَلَغَ الْعُلیٰ بِکمالِهِ، کَشَفَ الدُّجیٰ بِجَمالِهِ*** حَسُنتْ جَمیعُ خِصالِه، صَلُّوا علیه و آلِهِ
معنی : پیامبر به خاطر کمال خود به مرتبه ی بلند رسید و با زیبایی خود تاریکی را برطرف کرد . خوی های او زیباست ، بر او و خاندانش درود بفرستید .
بیت 8 : چه غم دیوارِ امّت را که دارد چون تو پشتیبان؟*** چه باک از موجِ بحر آن را که باشد نوح، کَشتیبان؟
معنی : تا وقتی که امت ، پشتیبانی مانند تو دارند ، هیچ غمی ندارند ، همان گونه که هرکس حضرت نوح کشتیبانش باشد ، از امواج دریا ترسی ندارد .
قلمرو ادبی : دیوار امت = اضافه ی تشبیهی / به داستان حضرت نوح تلمیح دارد / موج ، بحر ، نوح و کشتیبان = مراعات النظیر / بیت اسلوب معادله دارد / چه غم؟ ، چه باک ؟ = پرسش انکاری ( استفهام انکاری)
قلمرو زبانی : << را >> در << دیوار امت را >> و << ان را >> = مضاف الیه ، به معنی برای / دیوار = متمم / ان = ضمیر اشاره در نقش متمم / چه = صفت مبهم / بحر و بهر = هم اوا / مرجع ضمیر تو = پیامبر اسلام / فعل هست بعد از << دیوار امت را >> و << موج بحر ان را >> = حذف به قرینه معنایی
هر گاه که یکی از بندگان گنهکارِ پریشانروزگار، دست اِنابت به امید اِجابت به درگاه حق جلَّ و علا بردارد، ایزد تعالی در وی نظر نکند. بازش بخواند ، باز اِعراض کند.
معنی : هر زمان که یکی از بندگان گناهکار و اشفته حال ، دست خود را برای توبه و پشیمانی و به امید پذیرفتن به درگاه خداوند بزرگ و بلند مرتبه بلند می کند ، خداوند بلند مرتبه به او توجهی نمی کند ، دوباره خدا را صدا می زند ، خداوند باز روی برمی گرداند .
قلمرو ادبی : پریشان روزگار = کنایه از اشفته حال / انابت و اجابت = جناس ناقص ( ناهمسان ) / نظر نکند = کنایه از توجهی نکند / بردارد ، بخواند و فرماید = سجع / گناه ، انابت و اجابت = مراعات النظیر
قلمرو زبانی : << ش >> در <<بازش>> = مفعول = باز او را / روزگار دو تلفظی است / گنهکار = صفت / پریشان روزگار = صفت / تمامی افعال = مضارع اخباری

بار دیگرش به تضرّع و زاری بخواند؛ حق ، سبحانه و تعالی فرماید: « یا ملائکتی قَد استَحْیَیتُ مِن عبدی و لَیس لَهُ غَیری فَقد غَفَرتُ لَهُ »
معنی : بار دیگر ، با التماس و زاری ، خدا را صدا می زند . خداوند پاک و بلند مرتبه ، می فرماید : ای فرشتگانم ، من از بنده خود شرم دارم و او جز من پناهی ندارد ، پس او را امرزیده ام .
قلمرو ادبی : اوردن حدیث قدسی = تضمین
قلمرو زبانی : << ش >> در << بار دیگرش >> = مفعول = بار دیگر او را
دعوتش را اجابت کردم و حاجتش برآوردم که از بسیاریِ دعا و زاریِ بنده همی شرم دارم.
معنی : درخواست او را پذیرفتم و نا امیدش نکردم . زیرا من از اینکه بنده بسیار دعا و زاری کند ، شرمنده می شوم .
قلمرو ادبی : کردم ، بر اوردم و دارم = سجع
قلمرو زبانی : << ش >> در << دعوتش >> و << امیدش >> = مضاف الیه
بیت 9 : کَرَم بین و لطف خداوندگار ***گُنه بنده کردهست و او شرمسار
معنی : بخشش و لطف خدا را ببین . بنده مرتکب گناه شده و او از گناه بنده اش شرمنده است .
قلمرو ادبی : به حدیث << یا ملائکتی قَد استَحْیَیتُ مِن عبدی و لَیس لَهُ غَیری فَقد غَفَرتُ لَهُ >> تلمیح دارد
قلمرو زبانی : فعل بین بعد از لطف خداوندگار = حذف به قرینه لفظی / فعل است بعد از شرمسار = حذف به قرینه لفظی / کرم = مفعول / لطف = مفعول / بنده = نهاد / او = نهاد / شرمسار = مسند
عاکفانِ کعبهٔ جلالش به تقصیرِ عبادت معترف که «ما عَبَدْناکَ حقّ عبادتِک» و واصفانِ حلیهٔ جمالش به تحیّر منسوب که «ما عَرَفناکَ حقَّ مَعرِفتِک».
معنی : عبادت کنندگان کعبه باشکوهش به کوتاهی خود در عبادت اعتراف میکنند که : << تو را چنان که شایسته توست ، عبادت نکردیم . >> و ستایندگان زیور زیبایی خداوند سرگردانند که : << تورا چنان که شایسته توست ، نشناختیم . >>
قلمرو ادبی : کعبه ی جلال = اضافه ی تشبیهی / حلیه ی جمال = اضافه ی تشبیهی / جلال و جمال = جناس ناقص ( ناهمسان ) / اوردن حدیث از پیامبر = تضمین
قلمرو زبانی : عاکفان = نهاد / معترف = مسند / منسوب و منصوب = هم اوا

بیت 10 : گر کسی وصف او ز من پرسد ***بیدل از بینشان چه گوید باز؟
معنی : اگر کسی از من بخواهد خدا ار توصیف کنم ، من عاشق چگونه از خداوند سخن بگویم ؟
قلمرو ادبی : بی دل = کنایه از عاشق / بی نشان = کنایه از خدا / چه گوید باز = پرسش انکاری ( استفهام انکاری ) / گوید باز = ایهام : 1 - دوباره گوید 2 - اشکار و بی پرده بگوید
قلمرو زبانی : وصف = مفعول / چه = مفعول / باز گوید = مضارع التزامی / گر = حرف ربط وابسته ساز / کسی وصف او ز من پرسد = جمله وابسته ( پیرو ) / بیدل از بینشان چه گوید باز؟ = جمله هسته ( پایه )
بیت 11 : عاشقان، کشتگان معشوق اند*** بَر نیاید ز کشتگان آواز
معنی : عاشقان واقعی ، در راه معشوق فدا می شوند . بنابراین از عاشق کشته شده ، صدایی شنیده نمی شود .
قلمرو ادبی : عاشقان و معشوق = مراعات النظیر / اواز = مجاز از صدا و سخن
قلمرو زبانی : کشتگان = مسند / معشوق = مضاف الیه / اواز = نهاد
یکی از صاحبدلان سر به جَیبِ مراقبت فرو برده بود و در بحرِ مکاشفت مستغرَق شده. حالی که از این معامله باز آمد یکی از دوستان گفت: «از این بُستان که بودی ما را چه تحفه کرامت کردی؟»
معنی : یکی از عارفان در حالت تأمل و تفکر عارفانه فرو رفته بود و در دریای پی بردن به حقایق غرق شده بود . زمانی که از اعمال عبادی بیرون امد ، یکی از دوستان به شیوه ی خودمانی گفت : << از این عالم معنوی که بودی چه هدیه ای برای ما اوردی ؟ >>
قلمرو ادبی : صاحب دل = کنایه از عارف / سر به جیب مراقبت فرو بردن = کنایه از در حالت تامل و تفکر عارفانه فرو رفتن / بحر مکاشفت = اضافه ی تشبیهی / در بحر مکاشفت غرق شدن = کنایه از پی بردن به حقایق / فرو برده و شده = سجع / بحر و مستغرق = مراعات النظیر / بوستان = استعاره از عالم معنوی / بودی و کردی = سجع
قلمرو زبانی : فعل بود بعد از مستغرق شده = حذف به قرینه لفظی / << را >> در << ما را چه تحفه >> = حرف اضافه ، به معنی برای / ما = متمم / جیب مراقبت = اضافه ی اقترانی
گفت: «به خاطر داشتم که چون به درخت گل رسم دامنی پر کنم هدیهٔ اصحاب را، چون برسیدم بوی گلم چنان مست کرد که دامنم از دست برفت».
معنی : عارف گفت : << قصد داشتم که وقتی به عالم معنوی برسم ، از ان معرفت به عنوان هدیه برای دوستان بیاورم . وقتی رسیدم ، جلوه ی معرفت الهی چنان مرا مست کرد که بی اختیار شدم >> .
قلمرو ادبی : درخت گل = استعاره از عالم معنوی = استعاره از معرفت الهی / بوی گل = استعاره از جلوه ی معرفت الهی / دامن از دست رفتن = کنایه از بی اختیار شدن / مست و دست = جناس ناقص ( ناهمسان ) / درخت و گل = مراعات النظیر
قلمرو زبانی : << را >> در << هدیه ی اصحاب را >> = حرف اضافه ، به معنی برای / هدسه = متمم / << م >> در << گلم >> = مفعول = گل من را / رسم = مضارع التزامی / << م >> در << دامنم >> = مضاف الیه = دامن من

بیت 12 : ای مرغ سحر! عشق ز پروانه بیاموز ***کان سوخته را جان شد و آواز نیامد
معنی : ای عاشق غیر واقعی ! عشق واقعی را از عاشق واقعی یاد بگیر ، زیرا عاشق واقعی در راه معشوق ، جان خود را فدا کرد و سکوت کرد .
قلمرو ادبی : مرغ سحر = نماد یا استعاره از عاشق غیر واقعی / پروانه = نماد یا استعاره از عاشق واقعی / مرغ سحر منادا واقع شده = تشخیص / مرغ سحر و پروانه = تضاد مفهومی / جان شدن = کنایه از فدا شدن / اواز = مجاز از سخن و صدا / سوخته = کنایه از پروانه / اواز نیامدن = کنایه از سکوت کردن
قلمرو زبانی : فعل با تو سخن می گویم بعد از ای مرغ سحر = حذف به قرینه معنایی / عشق = مفعول / را = فک اضافه = جان ان ، سوخته شد / جان = نهاد / ان = صفت مضاف الیه / سوخته = صفت جانشین اسم شده بنابراین مضاف الیه است / شد = به معنی رفت = غیر اسنادی

بیت 13 : این مدعیان در طلبش بیخبران اند*** کان را که خبر شد، خبری باز نیامد
معنی : کسانی که ادعا می کنند خدا را شناخته اند ، از خدا بی خبر هستند ، زیرا کسی که خدا را شناخت ، سکوت کرد .
قلمرو ادبی : خبری باز نیامدن = کنایه از سکوت کردن
قلمرو زبانی : << ش >> در << طلبش >> = مضاف الیه = طلب او / بی خبران = مسند / اند = مضارع اخباری = فعل اسنادی / را = حرف اضافه ، به معنی برای / ان = متمم / خبر = نهاد / شد = به معنی رسید ، غیر اسنادی
مرتب شده : برای ان که خبر شد ( = رسید ) .
نویسنده : ایلیار منازاده