تحلیل درس دوم فارسی دوازدهم
عنوان : مست و هُشیار
شاعر : پروین اعتصامی
قالب شعر : قطعه
لطفا برای حمایت از من این مطلب را در سایت سیمیاک( simiak . ir ) مطالعه فرمایید .

مُحتَسَب = مأمور حکومتی شهر که کار او نظارت بر اجرای احکام دین و رسیدگی به اجرای احکام شرعی بود.
• افسار = تسمه و ریسمانی که به سر و گردن اسب و الاغ و ... می بندند.
• زان سبب = به این علت
• گریبان = یقه
• افتان و خیزان = تلوتلو خوران
• جُرم = گناه
• می باید = لازم است
• والی = حاکم، فرمانروا
• سرای = خانه
• شویم = برویم
• خَمّار = می فروش
• خانه ی خمار = میخانه
• داروغه = پاسبان و نگهبان، شب گَرد
• دینار = واحد پول، سکّۀ طلا که در گذشته رواج داشته است. در متن درس، مطلق پول است؛ وزن و ارزش دینار در دوره ها و مناطق مختلف، متفاوت بوده است.
• وارهان = نجات بده
• شرع = دین
• درهم = دِرَم، مسکوک نقره، که در گذشته، به عنوان پول رواج داشته و ارزش آن کسری از دینار بوده است؛ در متن درس، مطلق پول مورد نظر است.
• از بهر = از برای
• غرامت = تاوان، جبران خسارت مالی و غیر آن
• جامه = لباس
• عار = عیب
• حَد = کیفر و مجازات شرعی برای گناهکار و مجرم
• زاهِد = پارسای گوشه نشین که میل به دنیا و تعلّقات آن ندارد.
• اِکْراه = ناخوشایندبودن، ناخوشایند داشتن امری
• مُلک = پادشاهی، سرزمین
• دارِ مُلک = سرزمین
• اشنایی = عشق و دوستی
• صنعت = پیشه، کار، حرفه
• اندُه = مخفف اندوه
• صواب = درست، پسندیده، مصلحت
• حاضر جوابی = زود جواب دادن
• مُدام = همیشه، پیوسته، مِی
• عیش = خوشی، خوشگذرانی
• واعظ = پند دهنده، سخنورِ اندرزگو
• تزویر = نیرنگ، دورویی، ریاکاری
• هان = آگاه باش
• گِرو = دارایی یا چیزی که برای مطمئن ساختن کسی در به انجام رساندن تعهّدی به او داده می شود؛ گرو بردن: مال کسی را به عنوان وثیقه گرفتن و نزد خود نگه داشتن؛ موفّق شدن در مسابقه و به دست آوردن گرو
• گرو بردن = دارایی کسی را به عنوان وثیقه گرفتن
بیت 1 : محتسب، مستی به ره دید و گریبانش گرفت***مست گفت: ای دوست، این پیراهن است، افسار نیست
معنی : مأمور حکومتی شهر ، مستی را در راه دید و یقه اش را گرفت . مست گفت : << دوست من ، این پیراهن است که تو گرفتی نه تسمه و ریسمان حیوان >> .
قلمرو ادبی : گریبان و پیراهن = مراعات النظیر / محتسب و مست = تضاد / مست و است = جناس ناقص ( = ناهمسان )
قلمرو زبانی : «ـَش» در «گریبانش» = مضاف الیه ، گریبان او را / حذف فعل به قرینه ی معنایی بعد از منادای دوست / پیراهن = مسند / افسار = مسند / است و نیست = فعل اسنادی
نکته : بعد از منادا ، همواره فعل به قرینه ی معنایی حذف شده است .
نکته : « ای دوست » لحنی طنز امیز دارد زیرا رفتار محتسب دوستانه نیست .
بیت 2 : گفت: مستی، زان سبب افتان و خیزان میروی***گفت: جرم راه رفتن نیست، ره هموار نیست
معنی : محتسب گفت : « تو مست هستی به این علت تلوتلو خوران راه می روی .» مست گفت :« راه رفتن من گناه نیست . در جامعه فساد وجود دارد و اوضاع اجتماعی جامعه نامساعد است . »
قلمرو ادبی : افتان و خیزان = تضاد / افتان و خیزان رفتن = کنایه از در راه رفتن تعادل نداشتن و تلوتلو خوران راه رفتن / ره = استعاره از شرایط جامعه / ره هموار نیست = کنایه از وجود فساد و نامساعد بودن اوضاع اجتماعی جامعه
قلمرو زبانی : « ی » در « مستی » = فعل اسنادی و به معنی هستی / زان سبب = قید علت / افتان و خیزان = قید حالت / جرم و همواره = مسند / ره = نهاد / نیست = فعل اسنادی / عبارت « جرم راه رفتن نیست، ره هموار نیست » = مفعول برای گفت / عبارت « مستی، زان سبب افتان و خیزان میروی » = مفعول برای گفت / راه و راح = هم اوا
نکته : جمله ای که بعد از فعل گفت می اید ، نقش دستوری مفعول دارد .
بیت 3 : گفت: میباید تو را تا خانهٔ قاضی بَرَم***گفت: رو، صبح آی، قاضی نیمهشب بیدار نیست
معنی : محتسب گفت : « لازم است که تو را به خانه ی قاضی ببرم . » مست گفت : « برو ، صبح بیا ، زیرا قاضی ، نیمه شب بیدار نیست . (= قاضی ، اگاه و هوشیار نیست . ) »
قلمرو ادبی : « رو » و « ای » = تضاد / صبح و نیمه شب = تضاد / بیدار = ایهام : ۱ ـ متضاد خواب ۲ ـ اگاه و هوشیار / بیدار نبودن = کنایه از اگاه و هوشیار نبودن
قلمرو زبانی : را = نشانه مفعول / قاضی و غازی = هم اوا / این بیت ۳ مفعول دارد : ۱ ـ میباید تو را تا خانهٔ قاضی برم ۲ ـ رو صبح آی، قاضی نیمهشب بیدار نیست ۳ ـ تو / این بیت ۷ جمله دارد : ۱ ـ گفت ۲ ـ می باید ۳ ـ برم ۴ ـ گفت ۵ ـ رو ۶ ـ ای ۷ ـ نیست / می باید = لازم است = مضارع اخباری / تا = حرف اضافه / خانه = متمم / قاضی = مضاف الیه / برم = ببرم = مضارع التزامی / « رو » و « ای » = فعل امر / نیمه شب = قید / بیدار = مسند / نیست = فعل اسنادی
بیت 4 : گفت: نزدیک است والی را سرای، آنجا شویم***گفت: والی از کجا در خانهٔ خمّار نیست؟
معنی : محتسب گفت : « خانه ی حاکم نزدیک است به انجا برویم . » مست گفت : « از کجا معلوم است که حاکم در میخانه نیست . »
قلمرو ادبی : جا و کجا = جناس ناقص (= ناهمسان)
قلمرو زبانی : « را » در « والی را سرای » = فک اضافه = سرای والی / والی در مصراع اول = مضاف الیه / شویم = به معنی برویم = فعل غیر اسنادی / نیست = به معنی وجود ندارد = فعل غیر اسنادی / بیت ۶ جمله دارد : ۱ ـ گفت ۲ ـ است ۳ ـ شویم ۴ ـ گفت ۵ ـ معلوم است = حذف به قرینه معنایی بعد از « از کجا » ۶ ـ نیست / والی در مصراع دوم = نهاد
بیت 5 : گفت: تا داروغه را گوییم، در مسجد بخواب***گفت: مسجد خوابگاه مردم بدکار نیست
معنی : محتسب گفت : « تا وقتی که به پاسبان و نگهبان خبر بدهیم ، در مسجد بخواب » مست گفت : « مسجد خوابگاه انسان های گناهکار نیست . »
قلمرو ادبی : –
قلمرو زبانی : تا = حرف ربط / « را » در « داروغه را گوییم » = حرف اضافه به معنی « به » ، به داروغه گوییم / داروغانه = متمم / مسجد در مصراع اول = متمم / مسجد در مصراع دوم = نهاد / خوابگاه = مسند / نیست = فعل اسنادی / مردم = مضاف الیه / بدکار = صفت مضاف الیه
بیت 6 : گفت: دیناری بده پنهان و خود را وارهانگفت: کار شرع، کار درهم و دینار نیست
معنی : محتسب گفت : « پنهانی پولی بده ( = رشوه ای بده ) و خودت را نجات بده . » مست گفت : « موضوعات دینی با پول و رشوه حل نمی شود . »
قلمرو ادبی : درهم و دینار = مراعات النظیر / درهم و دینار مجاز از پول ( = رشوه خواری )
قلمرو زبانی : دینار در مصراع اول = مفعول / دینار در مصراع دوم = معطوف به مضاف الیه / « و » در مصراع اول = حرف ربط وابسته ساز / « و » در مصراع دوم = حرف عطف / پنهان = قید / « کار » در مصراع دوم بترتیب = نهاد و مسند
بیت 7 : گفت: از بهر غرامت، جامهات بیرون کنم***گفت: پوسیدهست، جز نقشی ز پود و تار نیست
معنی : محتسب گفت : « برای تاوان ، لباست را از تو میگیرم . » مست گفت : « لباس من ، پوسیده و نخ نما است . »
قلمرو ادبی : جامه ، پود و تار = مراعات النظیر / نقشی ز پود و تار نبودن = کنایه از نخ نما و پوسیده بودن
قلمرو زبانی : از بهر = حرف اضافه / غرامت = متمم / « -َ ت » در « جامه ات » = مضاف الیه ، جامه تو را / جامه = مفعول / در ابتدای مصراع ، جامه به عنوان نهاد حذف شده است = حذف به قرینه لفظی / پوسیده = مسند / است = فعل اسنادی / نیست = به معنی وجود ندارد ، فعل غیر اسنادی
بیت 8 : گفت: آگه نیستی کز سر در افتادت کلاه***گفت: در سر عقل باید، بیکلاهی عار نیست
معنی : محتسب گفت : « متوجه نیستی که به خاطر مستی ، کلاه از سرت افتاده و بی ابرو شده ای . » مست گفت : « در سر انسان باید عقل باشد ، بدون کلاه بودن ، عیب نیست . »
قلمرو ادبی : سر و در = جناس ناقص ( = ناهمسان ) / سر و کلاه = مراعات النظیر / کلاه از سر افتادن = کنایه از در راه رفتن تعادل نداشتن ، بی ابرو شدن / مصراع دوم = ضرب المثل
قلمرو زبانی : « -َ ت » در « درافتادت » = جهش ضمیر ، مضاف الیه ، از سر تو درافتاد / کلاه = نهاد / باید = فعل / عقل = نهاد / عار = مسند / « نیستی » و « نیست » = فعل اسنادی
مفهوم : برتری باطن در برابر ظاهر
بیت 9 : گفت: مِی بسیار خوردی، زان چنین بیخود شدی***گفت: ای بیهودهگو، حرف کم و بسیار نیست
معنی : محتسب گفت : « شراب ، زیاد خورده ای ، به این علت بی اختیار شده ای . » مست گفت : « ای بیهوده گو ، نوشیدن شراب به هر اندازه ای که باشد ، حرام است . »
قلمرو ادبی : کم و بسیار = تضاد / حرف = مجاز از سخن / بی خود شدن = کنایه از شدت مستی
قلمرو زبانی : می = مفعول / بسیار = قید / بی خود = مسند / شدی = فعل اسنادی / بیهوده گو = صفت فاعلی
مفهوم : گناه به هر اندازه ای که باشد ، حرام است .
بیت 10 : گفت: باید حد زند هشیار مردم، مست را***گفت: هشیاری بیار، اینجا کسی هشیار نیست
معنی : محتسب گفت : « مردم هوشیار باید مست را مجازات شرعی کنند . » مست گفت : « انسان هوشیاری را پیدا کن ، همه ی مردم جامعه در فساد و مستی به سر میبرند . »
قلمرو ادبی : مست و هوشیار = تضاد / حد زدن و مست = مراعات النظیر
قلمرو زبانی : هشیار مردم = ترکیب وصفی مقلوب / مردم = نهاد / مست = مفعول / کسی = نهاد /هشیار در مصراع دوم بترتیب = مفعول و مسند / نیست = فعل اسنادی
نویسنده : ایلیار منازاده